Antoine-Augustin Parmentier tham gia quâzrfi n đvzal ộafze i Phákpwr p trong Chiếweps n tranh Bảzgnw y năkpwr m, phụbeuo c vụbeuo nhưcmps mộafze t bákpwr c sĩcmps quâzrfi n y. Vàzgnw o thờxvyq i đvzal iểrqyc m quâzrfi n Phákpwr p thảzgnw m bạsjuh i trưcmps ớrqyc c Frederick Đfbzb ạsjuh i đvzal ếweps , khoai tâzrfi y đvzal ốgrlp i vớrqyc i họkdzn vẫocuy n chỉaspd làzgnw mộafze t thứshgh thứshgh c ăkpwr n dàzgnw nh cho lợvzal n.
Nhưcmps ng khi Parmentier bịwbqj bắshgh t làzgnw m tùhgqc binh trong doanh trạsjuh i củwbqj a quâzrfi n Phổrqyc vàzgnw bấgrlp t đvzal ắshgh c dĩcmps phảzgnw i ăkpwr n khoai tâzrfi y, ôlqyd ng nhậrwds n thấgrlp y rằbeuo ng loàzgnw i câzrfi y nàzgnw y khôlqyd ng hềqpmd cóyzkr đvzal ộafze c, nhữwbbs ng quan niệsbac m củwbqj a ngưcmps ờxvyq i Phákpwr p vềqpmd khoai tâzrfi y khi đvzal óyzkr thựubxy c sựubxy khôlqyd ng đvzal úzgnw ng. Khoai tâzrfi y bịwbqj ghẻpsoe lạsjuh nh, cấgrlp m trồdsuj ng vàzgnw chỉaspd làzgnw m thứshgh c ăkpwr n cho lợvzal n ởatyi Phákpwr p lạsjuh i đvzal ang nuôlqyd i dưcmps ỡzdam ng vàzgnw đvzal em lạsjuh i ưcmps u thếweps cho quâzrfi n Phổrqyc .
Trong suốgrlp t 3 năkpwr m bịwbqj giam giữwbbs ởatyi Phổrqyc , Parmentier thấgrlp y mìlqyd nh vẫocuy n cóyzkr thểrqyc ăkpwr n khoai tâzrfi y đvzal ểrqyc sốgrlp ng sóyzkr t, thậrwds m chígrlp sốgrlp ng khỏeedu e mạsjuh nh màzgnw khôlqyd ng hềqpmd bịwbqj bệsbac nh. Nêamym n khi đvzal ưcmps ợvzal c trảzgnw tựubxy do đvzal ểrqyc trởatyi vềqpmd Phákpwr p vàzgnw o năkpwr m 1763, ôlqyd ng đvzal ãzgze sửxtgi dụbeuo ng nhữwbbs ng kiếweps n thứshgh c củwbqj a mộafze t dưcmps ợvzal c sĩcmps đvzal ểrqyc tậrwds p trung nghiêamym n cứshgh u loàzgnw i câzrfi y nàzgnw y.
Đfbzb iềqpmd u màzgnw Parmentier tìlqyd m thấgrlp y làzgnw khoai tâzrfi y khôlqyd ng hềqpmd đvzal ộafze c, vớrqyc i đvzal iềqpmd u kiệsbac n ngưcmps ờxvyq i dâzrfi n chỉaspd ăkpwr n nhữwbbs ng củwbqj khôlqyd ng cóyzkr mầyzkr m. Trêamym n cùhgqc ng mộafze t diệsbac n tígrlp ch canh tákpwr c, khoai tâzrfi y cóyzkr thểrqyc cung cấgrlp p mộafze t lưcmps ợvzal ng calo gấgrlp p từrlul 2-4 lầyzkr n so vớrqyc i cákpwr c loạsjuh i ngũfbzb cốgrlp c khákpwr c. Parmentier nhậrwds n ra đvzal óyzkr chígrlp nh làzgnw mộafze t loạsjuh i lưcmps ơgplz ng thựubxy c tuyệsbac t vờxvyq i, vấgrlp n đvzal ềqpmd chỉaspd làzgnw ngưcmps ờxvyq i dâzrfi n Phákpwr p sẽjrih khôlqyd ng chịwbqj u ăkpwr n nóyzkr .
Đfbzb ểrqyc lậrwds t ngưcmps ợvzal c lạsjuh i tìlqyd nh thếweps , Parmentier đvzal ưcmps ợvzal c cho làzgnw cũfbzb ng ákpwr p dụbeuo ng mộafze t kếweps sákpwr ch tưcmps ơgplz ng tựubxy nhưcmps Frederick Đfbzb ạsjuh i đvzal ếweps . Ôhgqc ng trồdsuj ng cákpwr c mảzgnw nh vưcmps ờxvyq n khoai tâzrfi y vàzgnw cho ngưcmps ờxvyq i giảzgnw vờxvyq bảzgnw o vệsbac chúzgnw ng. Nhưcmps ng vớrqyc i trígrlp thôlqyd ng minh củwbqj a mìlqyd nh Parmentier biếweps t côlqyd ng việsbac c phảzgnw i thựubxy c hiệsbac n từrlul trêamym n xuốgrlp ng.
Ôhgqc ng đvzal ãzgze liêamym n tụbeuo c cầyzkr m kếweps t quảzgnw nghiêamym n cứshgh u củwbqj a mìlqyd nh đvzal i thuyếweps t phụbeuo c cákpwr c bákpwr c sĩcmps , nhàzgnw khoa họkdzn c, giớrqyc i quýkdzn tộafze c vàzgnw cảzgnw thàzgnw nh viêamym n hoàzgnw ng gia vềqpmd lợvzal i ígrlp ch củwbqj a khoai tâzrfi y. Vui vẻpsoe vàzgnw cởatyi i mởatyi , hầyzkr u nhưcmps tấgrlp t cảzgnw đvzal ãzgze trởatyi thàzgnw nh nhữwbbs ng "KOL" trong chiếweps n dịwbqj ch "marketing" khôlqyd n khédvjw o củwbqj a Parmentier cho khoai tâzrfi y.
Chuyệsbac n kểrqyc rằbeuo ng trong mộafze t lầyzkr n vua Louis XVI vàzgnw nữwbbs hoàzgnw ng Marie Antoinette đvzal i dạsjuh o trong khu vưcmps ờxvyq n Versailles, Parmentier đvzal ãzgze hákpwr i tặwbbs ng mỗwwof i ngưcmps ờxvyq i mộafze t bôlqyd ng hoa khoai tâzrfi y. Nữwbbs hoàzgnw ng Antoinette đvzal ãzgze càzgnw i bôlqyd ng hoa tígrlp m lêamym n tóyzkr c còiieu n nhàzgnw vua đvzal ặwbbs t nóyzkr lêamym n khuy ákpwr o củwbqj a mìlqyd nh.
Khi vua Louis XVI hỏeedu i Parmentier vềqpmd loàzgnw i câzrfi y đvzal óyzkr , ôlqyd ng đvzal ãzgze xin đvzal ưcmps ợvzal c mộafze t mảzgnw nh trong khu đvzal ấgrlp t hoàzgnw ng gia đvzal ểrqyc trồdsuj ng khoai tâzrfi y. Cákpwr c cậrwds n thầyzkr n sau đvzal óyzkr cũfbzb ng bắshgh t chưcmps ớrqyc c nhàzgnw vua. Tin tứshgh c lan đvzal i chiếweps m đvzal ưcmps ợvzal c sựubxy tòiieu mòiieu củwbqj a côlqyd ng chúzgnw ng. Vàzgnw đvzal âzrfi y làzgnw lúzgnw c Parmentier diễecyv n lạsjuh i bàzgnw i màzgnw Frederick Đfbzb ạsjuh i đvzal ếweps đvzal ãzgze thựubxy c hiệsbac n ởatyi Phổrqyc .
Ôhgqc ng cho binh lígrlp nh tỏeedu a ra bêamym n ngoàzgnw i Paris, trồdsuj ng cákpwr c cákpwr nh đvzal ồdsuj ng khoai tâzrfi y rồdsuj i giảzgnw vờxvyq canh gákpwr c. Ngưcmps ờxvyq i dâzrfi n sau đvzal óyzkr đvzal ãzgze trộafze m khoai tâzrfi y vàzgnw mang vềqpmd vưcmps ờxvyq n nhàzgnw mìlqyd nh trồdsuj ng.
Đfbzb ếweps n năkpwr m 1793, Parmentier tiếweps p tụbeuo c viếweps t vàzgnw cho in 10.000 bảzgnw n cẩwbqj m nang trồdsuj ng khoai tâzrfi y đvzal ểrqyc phákpwr t vềqpmd mỗwwof i xãzgze trêamym n lãzgze nh thổrqyc Phákpwr p. Ôhgqc ng cũfbzb ng phákpwr t hàzgnw nh cuốgrlp n "Nấgrlp u nưcmps ớrqyc ng quốgrlp c dâzrfi n", trong đvzal óyzkr chứshgh a tớrqyc i hơgplz n 20 côlqyd ng thứshgh c chếweps biếweps n khoai tâzrfi y, khiếweps n nóyzkr trởatyi nêamym n ngon hơgplz n vàzgnw chinh phụbeuo c đvzal ưcmps ợvzal c khẩwbqj u vịwbqj củwbqj a ngưcmps ờxvyq i Phákpwr p.
Vàzgnw cóyzkr thểrqyc bạsjuh n cũfbzb ng đvzal oákpwr n đvzal ưcmps ợvzal c, cuốgrlp n sákpwr ch nàzgnw y đvzal ãzgze dạsjuh y ngưcmps ờxvyq i Phákpwr p cákpwr ch làzgnw m móyzkr n khoai tâzrfi y chiêamym n huyềqpmd n thoạsjuh i, "French fries":
"Đfbzb ầyzkr u tiêamym n phảzgnw i đvzal ákpwr nh bộafze t khoai tâzrfi y, trứshgh ng vàzgnw nưcmps ớrqyc c lạsjuh i vớrqyc i nhau. Sau đvzal óyzkr thêamym m vàzgnw o mộafze t muỗwwof ng dầyzkr u, mộafze t muỗwwof ng eau de vie (rưcmps ợvzal u), muốgrlp i vàzgnw tiêamym u. Đfbzb ákpwr nh đvzal ềqpmd u hỗwwof n hợvzal p cho đvzal ếweps n khi khôlqyd ng còiieu n cụbeuo c bộafze t nàzgnw o. Bâzrfi y giờxvyq gọkdzn t vỏeedu khoai tâzrfi y, cắshgh t lákpwr t, rồdsuj i ngâzrfi m vàzgnw o bộafze t. Cuốgrlp i cùhgqc ng, vớrqyc t chúzgnw ng vàzgnw chiêamym n cho đvzal ếweps n khi miếweps ng khoai cóyzkr màzgnw u sắshgh c bắshgh t mắshgh t".
Trưcmps ớrqyc c khi khoai tâzrfi y trởatyi nêamym n phổrqyc biếweps n ởatyi Phákpwr p, nhữwbbs ng ngưcmps ờxvyq i nôlqyd ng dâzrfi n chỉaspd sảzgnw n xuấgrlp t đvzal ưcmps ợvzal c vừrlul a đvzal ủwbqj lưcmps ợvzal ng ngũfbzb cốgrlp c đvzal ểrqyc nuôlqyd i sốgrlp ng cảzgnw đvzal ấgrlp t nưcmps ớrqyc c mỗwwof i năkpwr m, miễecyv n làzgnw khôlqyd ng cóyzkr gìlqyd xảzgnw y ra vớrqyc i mùhgqc a màzgnw ng củwbqj a họkdzn . Đfbzb ákpwr ng tiếweps c, đvzal óyzkr lạsjuh i làzgnw nhữwbbs ng đvzal iềqpmd u hay xảzgnw y ra nhấgrlp t. Mấgrlp t mùhgqc a, thiêamym n tai vàzgnw cảzgnw chiếweps n tranh thưcmps ờxvyq ng khiếweps n cho nguồdsuj n cung thựubxy c phẩwbqj m ởatyi Phákpwr p hếweps t sứshgh c bấgrlp p bêamym nh.
Hàzgnw ng trăkpwr m nạsjuh n đvzal óyzkr i đvzal ãzgze xảzgnw y ra dưcmps ớrqyc i quy môlqyd đvzal ịwbqj a phưcmps ơgplz ng. Trung bìlqyd nh cứshgh 7 năkpwr m mộafze t lầyzkr n, nưcmps ớrqyc c Phákpwr p sẽjrih phảzgnw i đvzal ốgrlp i mặwbbs t vớrqyc i mộafze t nạsjuh n đvzal óyzkr i trêamym n quy môlqyd toàzgnw n quốgrlp c. Sựubxy xuấgrlp t hiệsbac n củwbqj a khoai tâzrfi y cuốgrlp i cùhgqc ng đvzal ãzgze giảzgnw i quyếweps t đvzal ưcmps ợvzal c bàzgnw i toákpwr n lưcmps ơgplz ng thựubxy c cho nưcmps ớrqyc c Phákpwr p.
Chỉaspd sau khi bàzgnw i toákpwr n cơgplz bảzgnw n đvzal óyzkr đvzal ưcmps ợvzal c giảzgnw i quyếweps t, nưcmps ớrqyc c Phákpwr p mớrqyc i tiếweps n đvzal ưcmps ợvzal c tớrqyc i Cákpwr ch mạsjuh ng (1789-1799) vàzgnw sau đvzal óyzkr làzgnw cákpwr c cuộafze c chiếweps n tranh củwbqj a Napoleon (1803-1815).
Làzgnw mộafze t ngưcmps ờxvyq i ủwbqj ng hộafze ýkdzn tưcmps ởatyi ng vềqpmd mộafze t nềqpmd n Cộafze ng hòiieu a tựubxy cung tựubxy cấgrlp p, Napoleon đvzal ãzgze khuyếweps n khígrlp ch việsbac c trồdsuj ng khoai tâzrfi y. Ngay lậrwds p tứshgh c, sảzgnw n lưcmps ợvzal ng khoai tâzrfi y củwbqj a toàzgnw n nưcmps ớrqyc c Phákpwr p đvzal ãzgze tăkpwr ng lêamym n tớrqyc i 15%.
Cákpwr c đvzal ồdsuj ng minh củwbqj a Phákpwr p nhìlqyd n vàzgnw o bàzgnw i họkdzn c khoai tâzrfi y cũfbzb ng đvzal ãzgze ákpwr p dụbeuo ng rộafze ng rãzgze i giốgrlp ng câzrfi y trồdsuj ng nàzgnw y, thậrwds m chígrlp kẻpsoe thùhgqc củwbqj a họkdzn cũfbzb ng họkdzn c theo. Đfbzb ếweps n nhữwbbs ng năkpwr m cuốgrlp i cùhgqc ng củwbqj a Chiếweps n tranh Napoleon, khoai tâzrfi y đvzal ãzgze trởatyi thàzgnw nh thựubxy c phẩwbqj m chígrlp nh trong chếweps đvzal ộafze ăkpwr n củwbqj a hầyzkr u hếweps t ngưcmps ờxvyq i Châzrfi u Âcpyr u.
Nhậrwds n xédvjw t vềqpmd giai đvzal oạsjuh n lịwbqj ch sửxtgi nàzgnw y, Christian Vandenbroeke, mộafze t nhàzgnw sửxtgi họkdzn c ngưcmps ờxvyq i Bỉaspd từrlul ng nóyzkr i: "Lầyzkr n đvzal ầyzkr u tiêamym n trong lịwbqj ch sửxtgi Tâzrfi y Âcpyr u, mộafze t giảzgnw i phákpwr p dứshgh t khoákpwr t cho vấgrlp n đvzal ềqpmd lưcmps ơgplz ng thựubxy c đvzal ãzgze đvzal ưcmps ợvzal c đvzal ưcmps a ra".
Mộafze t mẫocuy u đvzal ấgrlp t trồdsuj ng khoai tâzrfi y vàzgnw sữwbbs a củwbqj a mộafze t con bòiieu bâzrfi y giờxvyq cóyzkr thểrqyc nuôlqyd i sốgrlp ng cảzgnw mộafze t gia đvzal ìlqyd nh, cung cấgrlp p tấgrlp t cảzgnw cákpwr c vitamin vàzgnw vi chấgrlp t cầyzkr n thiếweps t cho chếweps đvzal ộafze ăkpwr n uốgrlp ng làzgnw nh mạsjuh nh. Khoai tâzrfi y giàzgnw u vitamin C đvzal ếweps n mứshgh c chúzgnw ng đvzal ãzgze giúzgnw p chấgrlp m dứshgh t bệsbac nh scurvy từrlul ng xảzgnw y ra tràzgnw n lan khắshgh p lụbeuo c đvzal ịwbqj a.
Nóyzkr đvzal ãzgze giảzgnw i quyếweps t đvzal ưcmps ợvzal c tấgrlp t cảzgnw nhữwbbs ng nạsjuh n đvzal óyzkr i trêamym n mộafze t dảzgnw i đvzal ấgrlp t 2.000 dặwbbs m kédvjw o dàzgnw i từrlul Ireland đvzal ếweps n dãzgze y Ural củwbqj a Nga. Cuốgrlp i cùhgqc ng lụbeuo c đvzal ịwbqj a nàzgnw y cũfbzb ng cóyzkr thểrqyc tựubxy làzgnw m ra đvzal ưcmps ợvzal c bữwbbs a tốgrlp i cho chígrlp nh mìlqyd nh.
Khôlqyd ng nhữwbbs ng chỉaspd giảzgnw i quyếweps t nạsjuh n đvzal óyzkr i, khoai tâzrfi y còiieu n làzgnw thứshgh lưcmps ơgplz ng thựubxy c đvzal ãzgze giúzgnw p toàzgnw n bộafze Châzrfi u Âcpyr u trởatyi nêamym n phồdsuj n thịwbqj nh. Nguồdsuj n lưcmps ơgplz ng thựubxy c tăkpwr ng nhanh đvzal ãzgze dẫocuy n đvzal ếweps n tăkpwr ng trưcmps ởatyi ng dâzrfi n sốgrlp . Đfbzb iềqpmd u nàzgnw y từrlul ng đvzal ưcmps ợvzal c nhàzgnw kinh tếweps họkdzn c Adam Smith nhắshgh c đvzal ếweps n trong cuốgrlp n trong cuốgrlp n sákpwr ch kinh đvzal iểrqyc n củwbqj a ôlqyd ng, "Sựubxy giàzgnw u cóyzkr củwbqj a cákpwr c quốgrlp c gia".
Vígrlp dụbeuo ấgrlp n tưcmps ợvzal ng nhấgrlp t vềqpmd tiềqpmd m năkpwr ng củwbqj a khoai tâzrfi y trong việsbac c thay đvzal ổrqyc i môlqyd hìlqyd nh dâzrfi n sốgrlp xảzgnw y ra ởatyi Ireland, nơgplz i khoai tâzrfi y đvzal ãzgze trởatyi thàzgnw nh thứshgh c ăkpwr n chủwbqj lựubxy c vàzgnw o năkpwr m 1800. Khoảzgnw ng 40% dâzrfi n sốgrlp Ireland khôlqyd ng ăkpwr n bấgrlp t kểrqyc mộafze t loạsjuh i thứshgh c ăkpwr n rắshgh n nàzgnw o khákpwr c ngoàzgnw i khoai tâzrfi y. Vàzgnw chỉaspd trong vòiieu ng hơgplz n 60 năkpwr m, từrlul 1780 đvzal ếweps n 1841, dâzrfi n sốgrlp củwbqj a họkdzn đvzal ãzgze tăkpwr ng gấgrlp p đvzal ôlqyd i lêamym n 8 triệsbac u ngưcmps ờxvyq i.
Đfbzb iềqpmd u đvzal ákpwr ng nóyzkr i, đvzal óyzkr khôlqyd ng phảzgnw i làzgnw kếweps t quảzgnw củwbqj a việsbac c mởatyi rộafze ng côlqyd ng nghiệsbac p hóyzkr a hay cảzgnw i cákpwr ch kỹcpyr thuậrwds t nôlqyd ng nghiệsbac p. Đfbzb óyzkr chỉaspd làzgnw hệsbac quảzgnw duy nhấgrlp t củwbqj a việsbac c trồdsuj ng khoai tâzrfi y. Mặwbbs c dùhgqc Ireland cóyzkr tậrwds p quákpwr n sởatyi hữwbbs u đvzal ấgrlp t đvzal ai rấgrlp t lạsjuh c hậrwds u so vớrqyc i Châzrfi u Âcpyr u thờxvyq i kỳshgh đvzal óyzkr , cákpwr c đvzal ặwbbs c tígrlp nh vưcmps ợvzal t trộafze i củwbqj a khoai tâzrfi y đvzal ãzgze cho phédvjw p ngay cảzgnw mộafze t ngưcmps ờxvyq i nôlqyd ng dâzrfi n nghèjrih o nhấgrlp t ởatyi nưcmps ớrqyc c nàzgnw y cũfbzb ng cóyzkr thểrqyc trồdsuj ng đvzal ưcmps ợvzal c nóyzkr .
Khôlqyd ng cầyzkr n bấgrlp t kỳshgh khoảzgnw n đvzal ầyzkr u tưcmps hay lao đvzal ộafze ng nặwbbs ng nhọkdzn c nàzgnw o, khoai tâzrfi y làzgnw thứshgh màzgnw trẻpsoe em cũfbzb ng cóyzkr thểrqyc trồdsuj ng, thu hoạsjuh ch vàzgnw chếweps biếweps n. Nóyzkr cũfbzb ng khôlqyd ng yêamym u cầyzkr u phảzgnw i cắshgh t, xay xákpwr t hay nghiềqpmd n nhưcmps lúzgnw a mìlqyd . Sựubxy phồdsuj n thịwbqj nh từrlul khoai tâzrfi y đvzal ãzgze giúzgnw p giảzgnw m đvzal ákpwr ng kểrqyc tỷqcda lệsbac tửxtgi vong ởatyi trẻpsoe sơgplz sinh, khuyếweps n khígrlp ch kếweps t hôlqyd n sớrqyc m vàzgnw gia tăkpwr ng dâzrfi n sốgrlp .
Nancy Qian vàzgnw Nathan Nunn, hai nhàzgnw kinh tếweps họkdzn c tạsjuh i Đfbzb ạsjuh i họkdzn c Yale vàzgnw Harvard đvzal ãzgze thựubxy c hiệsbac n mộafze t nghiêamym n cứshgh u vềqpmd ảzgnw nh hưcmps ởatyi ng củwbqj a khoai tâzrfi y đvzal ếweps n quákpwr trìlqyd nh bùhgqc ng nổrqyc dâzrfi n sốgrlp ởatyi Châzrfi u Âcpyr u. Họkdzn so sákpwr nh mứshgh c tăkpwr ng trưcmps ởatyi ng dâzrfi n sốgrlp ởatyi 132 nưcmps ớrqyc c vàzgnw o thờxvyq i đvzal iểrqyc m trưcmps ớrqyc c vàzgnw sau năkpwr m 1700.
Kếweps t quảzgnw thốgrlp ng kêamym cho thấgrlp y, dâzrfi n sốgrlp Châzrfi u Âcpyr u đvzal ãzgze nhảzgnw y vọkdzn t từrlul 126 triệsbac u vàzgnw o đvzal ầyzkr u thếweps kỷqcda 18 lêamym n tớrqyc i 300 triệsbac u vàzgnw o đvzal ầyzkr u thếweps kỷqcda 20. Nơgplz i nàzgnw o khoai tâzrfi y đvzal ưcmps ợvzal c trồdsuj ng nhiềqpmd u nhấgrlp t cũfbzb ng làzgnw nơgplz i tăkpwr ng trưcmps ởatyi ng dâzrfi n sốgrlp đvzal ạsjuh t mứshgh c cao nhấgrlp t. Lầyzkr n đvzal ầyzkr u tiêamym n trong lịwbqj ch sửxtgi , dâzrfi n sốgrlp bùhgqc ng nổrqyc khôlqyd ng tạsjuh o ra nhữwbbs ng nạsjuh n đvzal óyzkr i hàzgnw ng loạsjuh t, màzgnw đvzal ơgplz n giảzgnw n chỉaspd đvzal ẩwbqj y ngưcmps ờxvyq i dâzrfi n vàzgnw o cákpwr c đvzal ôlqyd thịwbqj chậrwds t chộafze i.
Theo Qian vàzgnw Nunn, khoai tâzrfi y đvzal ãzgze đvzal óyzkr ng góyzkr p 23-24% vàzgnw o việsbac c tăkpwr ng trưcmps ởatyi ng dâzrfi n sốgrlp vàzgnw khoảzgnw ng 27-34% vàzgnw o côlqyd ng cuộafze c đvzal ôlqyd thịwbqj hóyzkr a trong thờxvyq i kỳshgh từrlul năkpwr m 1700 đvzal ếweps n năkpwr m 1900.
Sựubxy gia tăkpwr ng dâzrfi n sốgrlp vàzgnw đvzal ôlqyd thịwbqj hóyzkr a đvzal ãzgze thúzgnw c đvzal ẩwbqj y tốgrlp c đvzal ộafze củwbqj a cákpwr ch mạsjuh ng côlqyd ng nghiệsbac p, đvzal ặwbbs c biệsbac t làzgnw cákpwr c ngàzgnw nh côlqyd ng nghiệsbac p mớrqyc i phụbeuo thuộafze c vàzgnw o việsbac c khai thákpwr c nhiêamym n liệsbac u hóyzkr a thạsjuh ch.
Khoai tâzrfi y khi đvzal óyzkr đvzal ưcmps ợvzal c vígrlp nhưcmps mộafze t loạsjuh i than đvzal ákpwr thứshgh hai, bởatyi i nóyzkr nuôlqyd i dưcmps ỡzdam ng nhữwbbs ng lựubxy c lưcmps ợvzal ng lao đvzal ộafze ng chígrlp nh đvzal óyzkr ng góyzkr p vàzgnw o côlqyd ng cuộafze c đvzal ổrqyc i mớrqyc i nàzgnw y. William Hardy McNeill, sửxtgi gia, tákpwr c giảzgnw cuốgrlp n sákpwr ch "Sựubxy trỗwwof i dậrwds y củwbqj a Phưcmps ơgplz ng Tâzrfi y" từrlul ng nhậrwds n xédvjw t:
"Chỉaspd cầyzkr n cung cấgrlp p mộafze t mứshgh c tiềqpmd n lưcmps ơgplz ng đvzal ủwbqj đvzal ểrqyc sinh hoạsjuh t, hoặwbbs c mộafze t thứshgh gìlqyd đvzal óyzkr rấgrlp t gầyzkr n vớrqyc i mứshgh c sinh hoạsjuh t phígrlp , mộafze t lưcmps ợvzal ng lớrqyc n ngưcmps ờxvyq i di cưcmps từrlul nôlqyd ng thôlqyd n sẽjrih sẵkpwr n sàzgnw ng cóyzkr mặwbbs t đvzal ểrqyc đvzal iềqpmd u khiểrqyc n cákpwr c mákpwr y móyzkr c mớrqyc i vàzgnw thựubxy c hiệsbac n tấgrlp t cảzgnw cákpwr c nhiệsbac m vụbeuo khóyzkr khăkpwr n phụbeuo c vụbeuo mộafze t xãzgze hộafze i đvzal ôlqyd thịwbqj hóyzkr a".
Vàzgnw nhưcmps mộafze t côlqyd ng thứshgh c tựubxy nhiêamym n, dâzrfi n sốgrlp phákpwr t triểrqyc n mạsjuh nh ởatyi Châzrfi u Âcpyr u sau cákpwr c mùhgqc a màzgnw ng khoai tâzrfi y sẽjrih lấgrlp p đvzal ầyzkr y vàzgnw o hàzgnw ng ngũfbzb quâzrfi n đvzal ộafze i, hảzgnw i quâzrfi n đvzal ếweps quốgrlp c, đvzal em đvzal ếweps n nhữwbbs ng chiếweps n thắshgh ng cho họkdzn ởatyi nhữwbbs ng miềqpmd n đvzal ấgrlp t xa xôlqyd i, đvzal ẩwbqj y hàzgnw ng triệsbac u ngưcmps ờxvyq i di cưcmps ra cákpwr c vùhgqc ng thuộafze c đvzal ịwbqj a vàzgnw vàzgnw o phígrlp a đvzal ôlqyd ng Siberia.
"Mộafze t đvzal iềqpmd u chắshgh c chắshgh n, nếweps u khôlqyd ng cóyzkr khoai tâzrfi y thìlqyd nưcmps ớrqyc c Đfbzb ứshgh c sau năkpwr m 1848 khôlqyd ng thểrqyc trởatyi thàzgnw nh quốgrlp c gia côlqyd ng nghiệsbac p vàzgnw thếweps lựubxy c quâzrfi n sựubxy hàzgnw ng đvzal ầyzkr u ởatyi Châzrfi u Âcpyr u. Nga cũfbzb ng khôlqyd ng thểrqyc lờxvyq mờxvyq đvzal e dọkdzn a biêamym n giớrqyc i phígrlp a đvzal ôlqyd ng nưcmps ớrqyc c Đfbzb ứshgh c năkpwr m 1891", McNeill lậrwds p luậrwds n.
Nhưcmps cákpwr i cákpwr ch ngưcmps ờxvyq i Inca đvzal ãzgze phákpwr t triểrqyc n thàzgnw nh mộafze t đvzal ếweps chếweps hùhgqc ng mạsjuh nh ởatyi Nam Mỹcpyr , từrlul giữwbbs a thếweps kỷqcda 18, khoai tâzrfi y lạsjuh i đvzal ưcmps a mộafze t sốgrlp quốgrlp c gia Châzrfi u Âcpyr u trởatyi thàzgnw nh nhữwbbs ng đvzal ếweps quốgrlp c thốgrlp ng trịwbqj thếweps giớrqyc i.
"Nóyzkr i tóyzkr m lạsjuh i, tấgrlp t cảzgnw cákpwr c đvzal ặwbbs c tígrlp nh thốgrlp ng trịwbqj củwbqj a châzrfi u lụbeuo c nàzgnw y trong hai thếweps kỷqcda , từrlul 1750 đvzal ếweps n 1950 bao gồdsuj m sựubxy bàzgnw nh chưcmps ớrqyc ng vàzgnw tranh giàzgnw nh thuộafze c đvzal ịwbqj a củwbqj a cákpwr c đvzal ếweps quốgrlp c ởatyi hảzgnw i ngoạsjuh i, quákpwr trìlqyd nh họkdzn nhậrwds p cưcmps vàzgnw o Hoa Kỳshgh cũfbzb ng nhưcmps cákpwr c vùhgqc ng đvzal ấgrlp t khákpwr c trêamym n thếweps giớrqyc i, đvzal ềqpmd u cơgplz bảzgnw n xuấgrlp t phákpwr t từrlul việsbac c khoai tâzrfi y đvzal ãzgze mởatyi rộafze ng nguồdsuj n cung cấgrlp p thựubxy c phẩwbqj m ởatyi Bắshgh c Âcpyr u", McNeill khẳhztx ng đvzal ịwbqj nh.
Đfbzb âzrfi y chígrlp nh làzgnw lầyzkr n thứshgh hai khoai tâzrfi y đvzal óyzkr ng vai tròiieu quan trọkdzn ng trong việsbac c thay đvzal ổrqyc i xãzgze hộafze i loàzgnw i ngưcmps ờxvyq i trêamym n toàzgnw n thếweps giớrqyc i.
Như
Trong suố
Đ
Đ
Ô
Chuyệ
Khi vua Louis XVI hỏ
Ô
Đ
Và
"Đ
Trư
Hà
Chỉ
Là
Cá
Nhậ
Mộ
Nó
Khô
Ví
Đ
Khô
Nancy Qian và
Kế
Theo Qian và
Sự
Khoai tâ
"Chỉ
Và
"Mộ
Như
"Nó
Đ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
