Antoine-Augustin Parmentier tham gia quâcrcl n đbywz ộodvh i Pháwecu p trong Chiếbvcl n tranh Bảgxek y năexyb m, phụzmng c vụzmng nhưbbpm mộodvh t báwecu c sĩdfdo quâcrcl n y. Vàcjel o thờycvj i đbywz iểerxn m quâcrcl n Pháwecu p thảgxek m bạjcsc i trưbbpm ớhraw c Frederick Đzxmw ạjcsc i đbywz ếbvcl , khoai tâcrcl y đbywz ốshkt i vớhraw i họdxuy vẫivmb n chỉbzgj làcjel mộodvh t thứgoej thứgoej c ăexyb n dàcjel nh cho lợgrks n.
Nhưbbpm ng khi Parmentier bịdjib bắvyxx t làcjel m tùeexb binh trong doanh trạjcsc i củdsmj a quâcrcl n Phổkbut vàcjel bấohee t đbywz ắvyxx c dĩdfdo phảgxek i ăexyb n khoai tâcrcl y, ôxrnw ng nhậcytz n thấohee y rằgfar ng loàcjel i câcrcl y nàcjel y khôxrnw ng hềbzgj cózzmk đbywz ộodvh c, nhữivmb ng quan niệyakg m củdsmj a ngưbbpm ờycvj i Pháwecu p vềbzgj khoai tâcrcl y khi đbywz ózzmk thựbzgj c sựbzgj khôxrnw ng đbywz úyuhz ng. Khoai tâcrcl y bịdjib ghẻgrks lạjcsc nh, cấohee m trồivmb ng vàcjel chỉbzgj làcjel m thứgoej c ăexyb n cho lợgrks n ởrkdj Pháwecu p lạjcsc i đbywz ang nuôxrnw i dưbbpm ỡgfar ng vàcjel đbywz em lạjcsc i ưbbpm u thếbvcl cho quâcrcl n Phổkbut .
Trong suốshkt t 3 năexyb m bịdjib giam giữivmb ởrkdj Phổkbut , Parmentier thấohee y mìwecu nh vẫivmb n cózzmk thểerxn ăexyb n khoai tâcrcl y đbywz ểerxn sốshkt ng sózzmk t, thậcytz m chídfdo sốshkt ng khỏdsmj e mạjcsc nh màcjel khôxrnw ng hềbzgj bịdjib bệyakg nh. Nêqsvj n khi đbywz ưbbpm ợgrks c trảgxek tựbzgj do đbywz ểerxn trởrkdj vềbzgj Pháwecu p vàcjel o năexyb m 1763, ôxrnw ng đbywz ãtuik sửpgks dụzmng ng nhữivmb ng kiếbvcl n thứgoej c củdsmj a mộodvh t dưbbpm ợgrks c sĩdfdo đbywz ểerxn tậcytz p trung nghiêqsvj n cứgoej u loàcjel i câcrcl y nàcjel y.
Đzxmw iềbzgj u màcjel Parmentier tìwecu m thấohee y làcjel khoai tâcrcl y khôxrnw ng hềbzgj đbywz ộodvh c, vớhraw i đbywz iềbzgj u kiệyakg n ngưbbpm ờycvj i dâcrcl n chỉbzgj ăexyb n nhữivmb ng củdsmj khôxrnw ng cózzmk mầwdwz m. Trêqsvj n cùeexb ng mộodvh t diệyakg n tídfdo ch canh táwecu c, khoai tâcrcl y cózzmk thểerxn cung cấohee p mộodvh t lưbbpm ợgrks ng calo gấohee p từbzgj 2-4 lầwdwz n so vớhraw i cáwecu c loạjcsc i ngũexyb cốshkt c kháwecu c. Parmentier nhậcytz n ra đbywz ózzmk chídfdo nh làcjel mộodvh t loạjcsc i lưbbpm ơsnly ng thựbzgj c tuyệyakg t vờycvj i, vấohee n đbywz ềbzgj chỉbzgj làcjel ngưbbpm ờycvj i dâcrcl n Pháwecu p sẽzsic khôxrnw ng chịdjib u ăexyb n nózzmk .
Đzxmw ểerxn lậcytz t ngưbbpm ợgrks c lạjcsc i tìwecu nh thếbvcl , Parmentier đbywz ưbbpm ợgrks c cho làcjel cũexyb ng áwecu p dụzmng ng mộodvh t kếbvcl sáwecu ch tưbbpm ơsnly ng tựbzgj nhưbbpm Frederick Đzxmw ạjcsc i đbywz ếbvcl . Ôqoij ng trồivmb ng cáwecu c mảgxek nh vưbbpm ờycvj n khoai tâcrcl y vàcjel cho ngưbbpm ờycvj i giảgxek vờycvj bảgxek o vệyakg chúyuhz ng. Nhưbbpm ng vớhraw i trídfdo thôxrnw ng minh củdsmj a mìwecu nh Parmentier biếbvcl t côxrnw ng việyakg c phảgxek i thựbzgj c hiệyakg n từbzgj trêqsvj n xuốshkt ng.
Ôqoij ng đbywz ãtuik liêqsvj n tụzmng c cầwdwz m kếbvcl t quảgxek nghiêqsvj n cứgoej u củdsmj a mìwecu nh đbywz i thuyếbvcl t phụzmng c cáwecu c báwecu c sĩdfdo , nhàcjel khoa họdxuy c, giớhraw i quýtuik tộodvh c vàcjel cảgxek thàcjel nh viêqsvj n hoàcjel ng gia vềbzgj lợgrks i ídfdo ch củdsmj a khoai tâcrcl y. Vui vẻgrks vàcjel cởrkdj i mởrkdj , hầwdwz u nhưbbpm tấohee t cảgxek đbywz ãtuik trởrkdj thàcjel nh nhữivmb ng "KOL" trong chiếbvcl n dịdjib ch "marketing" khôxrnw n khéumph o củdsmj a Parmentier cho khoai tâcrcl y.
Chuyệyakg n kểerxn rằgfar ng trong mộodvh t lầwdwz n vua Louis XVI vàcjel nữivmb hoàcjel ng Marie Antoinette đbywz i dạjcsc o trong khu vưbbpm ờycvj n Versailles, Parmentier đbywz ãtuik háwecu i tặmmkx ng mỗvbqf i ngưbbpm ờycvj i mộodvh t bôxrnw ng hoa khoai tâcrcl y. Nữivmb hoàcjel ng Antoinette đbywz ãtuik càcjel i bôxrnw ng hoa tídfdo m lêqsvj n tózzmk c còafvz n nhàcjel vua đbywz ặmmkx t nózzmk lêqsvj n khuy áwecu o củdsmj a mìwecu nh.
Khi vua Louis XVI hỏdsmj i Parmentier vềbzgj loàcjel i câcrcl y đbywz ózzmk , ôxrnw ng đbywz ãtuik xin đbywz ưbbpm ợgrks c mộodvh t mảgxek nh trong khu đbywz ấohee t hoàcjel ng gia đbywz ểerxn trồivmb ng khoai tâcrcl y. Cáwecu c cậcytz n thầwdwz n sau đbywz ózzmk cũexyb ng bắvyxx t chưbbpm ớhraw c nhàcjel vua. Tin tứgoej c lan đbywz i chiếbvcl m đbywz ưbbpm ợgrks c sựbzgj tòafvz mòafvz củdsmj a côxrnw ng chúyuhz ng. Vàcjel đbywz âcrcl y làcjel lúyuhz c Parmentier diễtkgm n lạjcsc i bàcjel i màcjel Frederick Đzxmw ạjcsc i đbywz ếbvcl đbywz ãtuik thựbzgj c hiệyakg n ởrkdj Phổkbut .
Ôqoij ng cho binh lídfdo nh tỏdsmj a ra bêqsvj n ngoàcjel i Paris, trồivmb ng cáwecu c cáwecu nh đbywz ồivmb ng khoai tâcrcl y rồivmb i giảgxek vờycvj canh gáwecu c. Ngưbbpm ờycvj i dâcrcl n sau đbywz ózzmk đbywz ãtuik trộodvh m khoai tâcrcl y vàcjel mang vềbzgj vưbbpm ờycvj n nhàcjel mìwecu nh trồivmb ng.
Đzxmw ếbvcl n năexyb m 1793, Parmentier tiếbvcl p tụzmng c viếbvcl t vàcjel cho in 10.000 bảgxek n cẩptoi m nang trồivmb ng khoai tâcrcl y đbywz ểerxn pháwecu t vềbzgj mỗvbqf i xãtuik trêqsvj n lãtuik nh thổkbut Pháwecu p. Ôqoij ng cũexyb ng pháwecu t hàcjel nh cuốshkt n "Nấohee u nưbbpm ớhraw ng quốshkt c dâcrcl n", trong đbywz ózzmk chứgoej a tớhraw i hơsnly n 20 côxrnw ng thứgoej c chếbvcl biếbvcl n khoai tâcrcl y, khiếbvcl n nózzmk trởrkdj nêqsvj n ngon hơsnly n vàcjel chinh phụzmng c đbywz ưbbpm ợgrks c khẩptoi u vịdjib củdsmj a ngưbbpm ờycvj i Pháwecu p.
Vàcjel cózzmk thểerxn bạjcsc n cũexyb ng đbywz oáwecu n đbywz ưbbpm ợgrks c, cuốshkt n sáwecu ch nàcjel y đbywz ãtuik dạjcsc y ngưbbpm ờycvj i Pháwecu p cáwecu ch làcjel m mózzmk n khoai tâcrcl y chiêqsvj n huyềbzgj n thoạjcsc i, "French fries":
"Đzxmw ầwdwz u tiêqsvj n phảgxek i đbywz áwecu nh bộodvh t khoai tâcrcl y, trứgoej ng vàcjel nưbbpm ớhraw c lạjcsc i vớhraw i nhau. Sau đbywz ózzmk thêqsvj m vàcjel o mộodvh t muỗvbqf ng dầwdwz u, mộodvh t muỗvbqf ng eau de vie (rưbbpm ợgrks u), muốshkt i vàcjel tiêqsvj u. Đzxmw áwecu nh đbywz ềbzgj u hỗvbqf n hợgrks p cho đbywz ếbvcl n khi khôxrnw ng còafvz n cụzmng c bộodvh t nàcjel o. Bâcrcl y giờycvj gọdxuy t vỏdsmj khoai tâcrcl y, cắvyxx t láwecu t, rồivmb i ngâcrcl m vàcjel o bộodvh t. Cuốshkt i cùeexb ng, vớhraw t chúyuhz ng vàcjel chiêqsvj n cho đbywz ếbvcl n khi miếbvcl ng khoai cózzmk màcjel u sắvyxx c bắvyxx t mắvyxx t".
Trưbbpm ớhraw c khi khoai tâcrcl y trởrkdj nêqsvj n phổkbut biếbvcl n ởrkdj Pháwecu p, nhữivmb ng ngưbbpm ờycvj i nôxrnw ng dâcrcl n chỉbzgj sảgxek n xuấohee t đbywz ưbbpm ợgrks c vừbzgj a đbywz ủdsmj lưbbpm ợgrks ng ngũexyb cốshkt c đbywz ểerxn nuôxrnw i sốshkt ng cảgxek đbywz ấohee t nưbbpm ớhraw c mỗvbqf i năexyb m, miễtkgm n làcjel khôxrnw ng cózzmk gìwecu xảgxek y ra vớhraw i mùeexb a màcjel ng củdsmj a họdxuy . Đzxmw áwecu ng tiếbvcl c, đbywz ózzmk lạjcsc i làcjel nhữivmb ng đbywz iềbzgj u hay xảgxek y ra nhấohee t. Mấohee t mùeexb a, thiêqsvj n tai vàcjel cảgxek chiếbvcl n tranh thưbbpm ờycvj ng khiếbvcl n cho nguồivmb n cung thựbzgj c phẩptoi m ởrkdj Pháwecu p hếbvcl t sứgoej c bấohee p bêqsvj nh.
Hàcjel ng trăexyb m nạjcsc n đbywz ózzmk i đbywz ãtuik xảgxek y ra dưbbpm ớhraw i quy môxrnw đbywz ịdjib a phưbbpm ơsnly ng. Trung bìwecu nh cứgoej 7 năexyb m mộodvh t lầwdwz n, nưbbpm ớhraw c Pháwecu p sẽzsic phảgxek i đbywz ốshkt i mặmmkx t vớhraw i mộodvh t nạjcsc n đbywz ózzmk i trêqsvj n quy môxrnw toàcjel n quốshkt c. Sựbzgj xuấohee t hiệyakg n củdsmj a khoai tâcrcl y cuốshkt i cùeexb ng đbywz ãtuik giảgxek i quyếbvcl t đbywz ưbbpm ợgrks c bàcjel i toáwecu n lưbbpm ơsnly ng thựbzgj c cho nưbbpm ớhraw c Pháwecu p.
Chỉbzgj sau khi bàcjel i toáwecu n cơsnly bảgxek n đbywz ózzmk đbywz ưbbpm ợgrks c giảgxek i quyếbvcl t, nưbbpm ớhraw c Pháwecu p mớhraw i tiếbvcl n đbywz ưbbpm ợgrks c tớhraw i Cáwecu ch mạjcsc ng (1789-1799) vàcjel sau đbywz ózzmk làcjel cáwecu c cuộodvh c chiếbvcl n tranh củdsmj a Napoleon (1803-1815).
Làcjel mộodvh t ngưbbpm ờycvj i ủdsmj ng hộodvh ýtuik tưbbpm ởrkdj ng vềbzgj mộodvh t nềbzgj n Cộodvh ng hòafvz a tựbzgj cung tựbzgj cấohee p, Napoleon đbywz ãtuik khuyếbvcl n khídfdo ch việyakg c trồivmb ng khoai tâcrcl y. Ngay lậcytz p tứgoej c, sảgxek n lưbbpm ợgrks ng khoai tâcrcl y củdsmj a toàcjel n nưbbpm ớhraw c Pháwecu p đbywz ãtuik tăexyb ng lêqsvj n tớhraw i 15%.
Cáwecu c đbywz ồivmb ng minh củdsmj a Pháwecu p nhìwecu n vàcjel o bàcjel i họdxuy c khoai tâcrcl y cũexyb ng đbywz ãtuik áwecu p dụzmng ng rộodvh ng rãtuik i giốshkt ng câcrcl y trồivmb ng nàcjel y, thậcytz m chídfdo kẻgrks thùeexb củdsmj a họdxuy cũexyb ng họdxuy c theo. Đzxmw ếbvcl n nhữivmb ng năexyb m cuốshkt i cùeexb ng củdsmj a Chiếbvcl n tranh Napoleon, khoai tâcrcl y đbywz ãtuik trởrkdj thàcjel nh thựbzgj c phẩptoi m chídfdo nh trong chếbvcl đbywz ộodvh ăexyb n củdsmj a hầwdwz u hếbvcl t ngưbbpm ờycvj i Châcrcl u Âzxmw u.
Nhậcytz n xéumph t vềbzgj giai đbywz oạjcsc n lịdjib ch sửpgks nàcjel y, Christian Vandenbroeke, mộodvh t nhàcjel sửpgks họdxuy c ngưbbpm ờycvj i Bỉbzgj từbzgj ng nózzmk i: "Lầwdwz n đbywz ầwdwz u tiêqsvj n trong lịdjib ch sửpgks Tâcrcl y Âzxmw u, mộodvh t giảgxek i pháwecu p dứgoej t khoáwecu t cho vấohee n đbywz ềbzgj lưbbpm ơsnly ng thựbzgj c đbywz ãtuik đbywz ưbbpm ợgrks c đbywz ưbbpm a ra".
Mộodvh t mẫivmb u đbywz ấohee t trồivmb ng khoai tâcrcl y vàcjel sữivmb a củdsmj a mộodvh t con bòafvz bâcrcl y giờycvj cózzmk thểerxn nuôxrnw i sốshkt ng cảgxek mộodvh t gia đbywz ìwecu nh, cung cấohee p tấohee t cảgxek cáwecu c vitamin vàcjel vi chấohee t cầwdwz n thiếbvcl t cho chếbvcl đbywz ộodvh ăexyb n uốshkt ng làcjel nh mạjcsc nh. Khoai tâcrcl y giàcjel u vitamin C đbywz ếbvcl n mứgoej c chúyuhz ng đbywz ãtuik giúyuhz p chấohee m dứgoej t bệyakg nh scurvy từbzgj ng xảgxek y ra tràcjel n lan khắvyxx p lụzmng c đbywz ịdjib a.
Nózzmk đbywz ãtuik giảgxek i quyếbvcl t đbywz ưbbpm ợgrks c tấohee t cảgxek nhữivmb ng nạjcsc n đbywz ózzmk i trêqsvj n mộodvh t dảgxek i đbywz ấohee t 2.000 dặmmkx m kéumph o dàcjel i từbzgj Ireland đbywz ếbvcl n dãtuik y Ural củdsmj a Nga. Cuốshkt i cùeexb ng lụzmng c đbywz ịdjib a nàcjel y cũexyb ng cózzmk thểerxn tựbzgj làcjel m ra đbywz ưbbpm ợgrks c bữivmb a tốshkt i cho chídfdo nh mìwecu nh.
Khôxrnw ng nhữivmb ng chỉbzgj giảgxek i quyếbvcl t nạjcsc n đbywz ózzmk i, khoai tâcrcl y còafvz n làcjel thứgoej lưbbpm ơsnly ng thựbzgj c đbywz ãtuik giúyuhz p toàcjel n bộodvh Châcrcl u Âzxmw u trởrkdj nêqsvj n phồivmb n thịdjib nh. Nguồivmb n lưbbpm ơsnly ng thựbzgj c tăexyb ng nhanh đbywz ãtuik dẫivmb n đbywz ếbvcl n tăexyb ng trưbbpm ởrkdj ng dâcrcl n sốshkt . Đzxmw iềbzgj u nàcjel y từbzgj ng đbywz ưbbpm ợgrks c nhàcjel kinh tếbvcl họdxuy c Adam Smith nhắvyxx c đbywz ếbvcl n trong cuốshkt n trong cuốshkt n sáwecu ch kinh đbywz iểerxn n củdsmj a ôxrnw ng, "Sựbzgj giàcjel u cózzmk củdsmj a cáwecu c quốshkt c gia".
Vídfdo dụzmng ấohee n tưbbpm ợgrks ng nhấohee t vềbzgj tiềbzgj m năexyb ng củdsmj a khoai tâcrcl y trong việyakg c thay đbywz ổkbut i môxrnw hìwecu nh dâcrcl n sốshkt xảgxek y ra ởrkdj Ireland, nơsnly i khoai tâcrcl y đbywz ãtuik trởrkdj thàcjel nh thứgoej c ăexyb n chủdsmj lựbzgj c vàcjel o năexyb m 1800. Khoảgxek ng 40% dâcrcl n sốshkt Ireland khôxrnw ng ăexyb n bấohee t kểerxn mộodvh t loạjcsc i thứgoej c ăexyb n rắvyxx n nàcjel o kháwecu c ngoàcjel i khoai tâcrcl y. Vàcjel chỉbzgj trong vòafvz ng hơsnly n 60 năexyb m, từbzgj 1780 đbywz ếbvcl n 1841, dâcrcl n sốshkt củdsmj a họdxuy đbywz ãtuik tăexyb ng gấohee p đbywz ôxrnw i lêqsvj n 8 triệyakg u ngưbbpm ờycvj i.
Đzxmw iềbzgj u đbywz áwecu ng nózzmk i, đbywz ózzmk khôxrnw ng phảgxek i làcjel kếbvcl t quảgxek củdsmj a việyakg c mởrkdj rộodvh ng côxrnw ng nghiệyakg p hózzmk a hay cảgxek i cáwecu ch kỹycvj thuậcytz t nôxrnw ng nghiệyakg p. Đzxmw ózzmk chỉbzgj làcjel hệyakg quảgxek duy nhấohee t củdsmj a việyakg c trồivmb ng khoai tâcrcl y. Mặmmkx c dùeexb Ireland cózzmk tậcytz p quáwecu n sởrkdj hữivmb u đbywz ấohee t đbywz ai rấohee t lạjcsc c hậcytz u so vớhraw i Châcrcl u Âzxmw u thờycvj i kỳhgwj đbywz ózzmk , cáwecu c đbywz ặmmkx c tídfdo nh vưbbpm ợgrks t trộodvh i củdsmj a khoai tâcrcl y đbywz ãtuik cho phéumph p ngay cảgxek mộodvh t ngưbbpm ờycvj i nôxrnw ng dâcrcl n nghèzxmw o nhấohee t ởrkdj nưbbpm ớhraw c nàcjel y cũexyb ng cózzmk thểerxn trồivmb ng đbywz ưbbpm ợgrks c nózzmk .
Khôxrnw ng cầwdwz n bấohee t kỳhgwj khoảgxek n đbywz ầwdwz u tưbbpm hay lao đbywz ộodvh ng nặmmkx ng nhọdxuy c nàcjel o, khoai tâcrcl y làcjel thứgoej màcjel trẻgrks em cũexyb ng cózzmk thểerxn trồivmb ng, thu hoạjcsc ch vàcjel chếbvcl biếbvcl n. Nózzmk cũexyb ng khôxrnw ng yêqsvj u cầwdwz u phảgxek i cắvyxx t, xay xáwecu t hay nghiềbzgj n nhưbbpm lúyuhz a mìwecu . Sựbzgj phồivmb n thịdjib nh từbzgj khoai tâcrcl y đbywz ãtuik giúyuhz p giảgxek m đbywz áwecu ng kểerxn tỷesgl lệyakg tửpgks vong ởrkdj trẻgrks sơsnly sinh, khuyếbvcl n khídfdo ch kếbvcl t hôxrnw n sớhraw m vàcjel gia tăexyb ng dâcrcl n sốshkt .
Nancy Qian vàcjel Nathan Nunn, hai nhàcjel kinh tếbvcl họdxuy c tạjcsc i Đzxmw ạjcsc i họdxuy c Yale vàcjel Harvard đbywz ãtuik thựbzgj c hiệyakg n mộodvh t nghiêqsvj n cứgoej u vềbzgj ảgxek nh hưbbpm ởrkdj ng củdsmj a khoai tâcrcl y đbywz ếbvcl n quáwecu trìwecu nh bùeexb ng nổkbut dâcrcl n sốshkt ởrkdj Châcrcl u Âzxmw u. Họdxuy so sáwecu nh mứgoej c tăexyb ng trưbbpm ởrkdj ng dâcrcl n sốshkt ởrkdj 132 nưbbpm ớhraw c vàcjel o thờycvj i đbywz iểerxn m trưbbpm ớhraw c vàcjel sau năexyb m 1700.
Kếbvcl t quảgxek thốshkt ng kêqsvj cho thấohee y, dâcrcl n sốshkt Châcrcl u Âzxmw u đbywz ãtuik nhảgxek y vọdxuy t từbzgj 126 triệyakg u vàcjel o đbywz ầwdwz u thếbvcl kỷesgl 18 lêqsvj n tớhraw i 300 triệyakg u vàcjel o đbywz ầwdwz u thếbvcl kỷesgl 20. Nơsnly i nàcjel o khoai tâcrcl y đbywz ưbbpm ợgrks c trồivmb ng nhiềbzgj u nhấohee t cũexyb ng làcjel nơsnly i tăexyb ng trưbbpm ởrkdj ng dâcrcl n sốshkt đbywz ạjcsc t mứgoej c cao nhấohee t. Lầwdwz n đbywz ầwdwz u tiêqsvj n trong lịdjib ch sửpgks , dâcrcl n sốshkt bùeexb ng nổkbut khôxrnw ng tạjcsc o ra nhữivmb ng nạjcsc n đbywz ózzmk i hàcjel ng loạjcsc t, màcjel đbywz ơsnly n giảgxek n chỉbzgj đbywz ẩptoi y ngưbbpm ờycvj i dâcrcl n vàcjel o cáwecu c đbywz ôxrnw thịdjib chậcytz t chộodvh i.
Theo Qian vàcjel Nunn, khoai tâcrcl y đbywz ãtuik đbywz ózzmk ng gózzmk p 23-24% vàcjel o việyakg c tăexyb ng trưbbpm ởrkdj ng dâcrcl n sốshkt vàcjel khoảgxek ng 27-34% vàcjel o côxrnw ng cuộodvh c đbywz ôxrnw thịdjib hózzmk a trong thờycvj i kỳhgwj từbzgj năexyb m 1700 đbywz ếbvcl n năexyb m 1900.
Sựbzgj gia tăexyb ng dâcrcl n sốshkt vàcjel đbywz ôxrnw thịdjib hózzmk a đbywz ãtuik thúyuhz c đbywz ẩptoi y tốshkt c đbywz ộodvh củdsmj a cáwecu ch mạjcsc ng côxrnw ng nghiệyakg p, đbywz ặmmkx c biệyakg t làcjel cáwecu c ngàcjel nh côxrnw ng nghiệyakg p mớhraw i phụzmng thuộodvh c vàcjel o việyakg c khai tháwecu c nhiêqsvj n liệyakg u hózzmk a thạjcsc ch.
Khoai tâcrcl y khi đbywz ózzmk đbywz ưbbpm ợgrks c vídfdo nhưbbpm mộodvh t loạjcsc i than đbywz áwecu thứgoej hai, bởrkdj i nózzmk nuôxrnw i dưbbpm ỡgfar ng nhữivmb ng lựbzgj c lưbbpm ợgrks ng lao đbywz ộodvh ng chídfdo nh đbywz ózzmk ng gózzmk p vàcjel o côxrnw ng cuộodvh c đbywz ổkbut i mớhraw i nàcjel y. William Hardy McNeill, sửpgks gia, táwecu c giảgxek cuốshkt n sáwecu ch "Sựbzgj trỗvbqf i dậcytz y củdsmj a Phưbbpm ơsnly ng Tâcrcl y" từbzgj ng nhậcytz n xéumph t:
"Chỉbzgj cầwdwz n cung cấohee p mộodvh t mứgoej c tiềbzgj n lưbbpm ơsnly ng đbywz ủdsmj đbywz ểerxn sinh hoạjcsc t, hoặmmkx c mộodvh t thứgoej gìwecu đbywz ózzmk rấohee t gầwdwz n vớhraw i mứgoej c sinh hoạjcsc t phídfdo , mộodvh t lưbbpm ợgrks ng lớhraw n ngưbbpm ờycvj i di cưbbpm từbzgj nôxrnw ng thôxrnw n sẽzsic sẵshkt n sàcjel ng cózzmk mặmmkx t đbywz ểerxn đbywz iềbzgj u khiểerxn n cáwecu c máwecu y mózzmk c mớhraw i vàcjel thựbzgj c hiệyakg n tấohee t cảgxek cáwecu c nhiệyakg m vụzmng khózzmk khăexyb n phụzmng c vụzmng mộodvh t xãtuik hộodvh i đbywz ôxrnw thịdjib hózzmk a".
Vàcjel nhưbbpm mộodvh t côxrnw ng thứgoej c tựbzgj nhiêqsvj n, dâcrcl n sốshkt pháwecu t triểerxn n mạjcsc nh ởrkdj Châcrcl u Âzxmw u sau cáwecu c mùeexb a màcjel ng khoai tâcrcl y sẽzsic lấohee p đbywz ầwdwz y vàcjel o hàcjel ng ngũexyb quâcrcl n đbywz ộodvh i, hảgxek i quâcrcl n đbywz ếbvcl quốshkt c, đbywz em đbywz ếbvcl n nhữivmb ng chiếbvcl n thắvyxx ng cho họdxuy ởrkdj nhữivmb ng miềbzgj n đbywz ấohee t xa xôxrnw i, đbywz ẩptoi y hàcjel ng triệyakg u ngưbbpm ờycvj i di cưbbpm ra cáwecu c vùeexb ng thuộodvh c đbywz ịdjib a vàcjel vàcjel o phídfdo a đbywz ôxrnw ng Siberia.
"Mộodvh t đbywz iềbzgj u chắvyxx c chắvyxx n, nếbvcl u khôxrnw ng cózzmk khoai tâcrcl y thìwecu nưbbpm ớhraw c Đzxmw ứgoej c sau năexyb m 1848 khôxrnw ng thểerxn trởrkdj thàcjel nh quốshkt c gia côxrnw ng nghiệyakg p vàcjel thếbvcl lựbzgj c quâcrcl n sựbzgj hàcjel ng đbywz ầwdwz u ởrkdj Châcrcl u Âzxmw u. Nga cũexyb ng khôxrnw ng thểerxn lờycvj mờycvj đbywz e dọdxuy a biêqsvj n giớhraw i phídfdo a đbywz ôxrnw ng nưbbpm ớhraw c Đzxmw ứgoej c năexyb m 1891", McNeill lậcytz p luậcytz n.
Nhưbbpm cáwecu i cáwecu ch ngưbbpm ờycvj i Inca đbywz ãtuik pháwecu t triểerxn n thàcjel nh mộodvh t đbywz ếbvcl chếbvcl hùeexb ng mạjcsc nh ởrkdj Nam Mỹycvj , từbzgj giữivmb a thếbvcl kỷesgl 18, khoai tâcrcl y lạjcsc i đbywz ưbbpm a mộodvh t sốshkt quốshkt c gia Châcrcl u Âzxmw u trởrkdj thàcjel nh nhữivmb ng đbywz ếbvcl quốshkt c thốshkt ng trịdjib thếbvcl giớhraw i.
"Nózzmk i tózzmk m lạjcsc i, tấohee t cảgxek cáwecu c đbywz ặmmkx c tídfdo nh thốshkt ng trịdjib củdsmj a châcrcl u lụzmng c nàcjel y trong hai thếbvcl kỷesgl , từbzgj 1750 đbywz ếbvcl n 1950 bao gồivmb m sựbzgj bàcjel nh chưbbpm ớhraw ng vàcjel tranh giàcjel nh thuộodvh c đbywz ịdjib a củdsmj a cáwecu c đbywz ếbvcl quốshkt c ởrkdj hảgxek i ngoạjcsc i, quáwecu trìwecu nh họdxuy nhậcytz p cưbbpm vàcjel o Hoa Kỳhgwj cũexyb ng nhưbbpm cáwecu c vùeexb ng đbywz ấohee t kháwecu c trêqsvj n thếbvcl giớhraw i, đbywz ềbzgj u cơsnly bảgxek n xuấohee t pháwecu t từbzgj việyakg c khoai tâcrcl y đbywz ãtuik mởrkdj rộodvh ng nguồivmb n cung cấohee p thựbzgj c phẩptoi m ởrkdj Bắvyxx c Âzxmw u", McNeill khẳbvcl ng đbywz ịdjib nh.
Đzxmw âcrcl y chídfdo nh làcjel lầwdwz n thứgoej hai khoai tâcrcl y đbywz ózzmk ng vai tròafvz quan trọdxuy ng trong việyakg c thay đbywz ổkbut i xãtuik hộodvh i loàcjel i ngưbbpm ờycvj i trêqsvj n toàcjel n thếbvcl giớhraw i.
Như
Trong suố
Đ
Đ
Ô
Chuyệ
Khi vua Louis XVI hỏ
Ô
Đ
Và
"Đ
Trư
Hà
Chỉ
Là
Cá
Nhậ
Mộ
Nó
Khô
Ví
Đ
Khô
Nancy Qian và
Kế
Theo Qian và
Sự
Khoai tâ
"Chỉ
Và
"Mộ
Như
"Nó
Đ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
