Antoine-Augustin Parmentier tham gia quâtjqd n đjkhr ộcvpt i Phásveq p trong Chiếwtjn n tranh Bảkdvt y năgwsp m, phụgfpd c vụgfpd nhưjeny mộcvpt t básveq c sĩkdvt quâtjqd n y. Vàbkvu o thờtarg i đjkhr iểhnwk m quâtjqd n Phásveq p thảkdvt m bạtikg i trưjeny ớcvpt c Frederick Đllst ạtikg i đjkhr ếwtjn , khoai tâtjqd y đjkhr ốelup i vớcvpt i họqzwe vẫllst n chỉtyah làbkvu mộcvpt t thứqzqq thứqzqq c ăgwsp n dàbkvu nh cho lợtrst n.
Nhưjeny ng khi Parmentier bịsvac bắgwsp t làbkvu m tùecoh binh trong doanh trạtikg i củrmke a quâtjqd n Phổcdow vàbkvu bấtvph t đjkhr ắgwsp c dĩkdvt phảkdvt i ăgwsp n khoai tâtjqd y, ôuhne ng nhậkdvt n thấtvph y rằawyi ng loàbkvu i câtjqd y nàbkvu y khôuhne ng hềdwmj cógvjk đjkhr ộcvpt c, nhữxjcp ng quan niệsdzv m củrmke a ngưjeny ờtarg i Phásveq p vềdwmj khoai tâtjqd y khi đjkhr ógvjk thựzqtu c sựzqtu khôuhne ng đjkhr úowfa ng. Khoai tâtjqd y bịsvac ghẻqzqq lạtikg nh, cấtvph m trồbkvu ng vàbkvu chỉtyah làbkvu m thứqzqq c ăgwsp n cho lợtrst n ởgvjk Phásveq p lạtikg i đjkhr ang nuôuhne i dưjeny ỡikrw ng vàbkvu đjkhr em lạtikg i ưjeny u thếwtjn cho quâtjqd n Phổcdow .
Trong suốelup t 3 năgwsp m bịsvac giam giữxjcp ởgvjk Phổcdow , Parmentier thấtvph y mìcvpt nh vẫllst n cógvjk thểhnwk ăgwsp n khoai tâtjqd y đjkhr ểhnwk sốelup ng sógvjk t, thậkdvt m chíqsie sốelup ng khỏqryr e mạtikg nh màbkvu khôuhne ng hềdwmj bịsvac bệsdzv nh. Nêzuqd n khi đjkhr ưjeny ợtrst c trảkdvt tựzqtu do đjkhr ểhnwk trởgvjk vềdwmj Phásveq p vàbkvu o năgwsp m 1763, ôuhne ng đjkhr ãslfn sửixyt dụgfpd ng nhữxjcp ng kiếwtjn n thứqzqq c củrmke a mộcvpt t dưjeny ợtrst c sĩkdvt đjkhr ểhnwk tậkdvt p trung nghiêzuqd n cứqzqq u loàbkvu i câtjqd y nàbkvu y.
Đllst iềdwmj u màbkvu Parmentier tìcvpt m thấtvph y làbkvu khoai tâtjqd y khôuhne ng hềdwmj đjkhr ộcvpt c, vớcvpt i đjkhr iềdwmj u kiệsdzv n ngưjeny ờtarg i dâtjqd n chỉtyah ăgwsp n nhữxjcp ng củrmke khôuhne ng cógvjk mầdahg m. Trêzuqd n cùecoh ng mộcvpt t diệsdzv n tíqsie ch canh tásveq c, khoai tâtjqd y cógvjk thểhnwk cung cấtvph p mộcvpt t lưjeny ợtrst ng calo gấtvph p từbkvu 2-4 lầdahg n so vớcvpt i cásveq c loạtikg i ngũaijz cốelup c khásveq c. Parmentier nhậkdvt n ra đjkhr ógvjk chíqsie nh làbkvu mộcvpt t loạtikg i lưjeny ơelup ng thựzqtu c tuyệsdzv t vờtarg i, vấtvph n đjkhr ềdwmj chỉtyah làbkvu ngưjeny ờtarg i dâtjqd n Phásveq p sẽecoh khôuhne ng chịsvac u ăgwsp n nógvjk .
Đllst ểhnwk lậkdvt t ngưjeny ợtrst c lạtikg i tìcvpt nh thếwtjn , Parmentier đjkhr ưjeny ợtrst c cho làbkvu cũaijz ng ásveq p dụgfpd ng mộcvpt t kếwtjn sásveq ch tưjeny ơelup ng tựzqtu nhưjeny Frederick Đllst ạtikg i đjkhr ếwtjn . Ôletr ng trồbkvu ng cásveq c mảkdvt nh vưjeny ờtarg n khoai tâtjqd y vàbkvu cho ngưjeny ờtarg i giảkdvt vờtarg bảkdvt o vệsdzv chúowfa ng. Nhưjeny ng vớcvpt i tríqsie thôuhne ng minh củrmke a mìcvpt nh Parmentier biếwtjn t côuhne ng việsdzv c phảkdvt i thựzqtu c hiệsdzv n từbkvu trêzuqd n xuốelup ng.
Ôletr ng đjkhr ãslfn liêzuqd n tụgfpd c cầdahg m kếwtjn t quảkdvt nghiêzuqd n cứqzqq u củrmke a mìcvpt nh đjkhr i thuyếwtjn t phụgfpd c cásveq c básveq c sĩkdvt , nhàbkvu khoa họqzwe c, giớcvpt i quýqryr tộcvpt c vàbkvu cảkdvt thàbkvu nh viêzuqd n hoàbkvu ng gia vềdwmj lợtrst i íqsie ch củrmke a khoai tâtjqd y. Vui vẻqzqq vàbkvu cởgvjk i mởgvjk , hầdahg u nhưjeny tấtvph t cảkdvt đjkhr ãslfn trởgvjk thàbkvu nh nhữxjcp ng "KOL" trong chiếwtjn n dịsvac ch "marketing" khôuhne n khéwqlq o củrmke a Parmentier cho khoai tâtjqd y.
Chuyệsdzv n kểhnwk rằawyi ng trong mộcvpt t lầdahg n vua Louis XVI vàbkvu nữxjcp hoàbkvu ng Marie Antoinette đjkhr i dạtikg o trong khu vưjeny ờtarg n Versailles, Parmentier đjkhr ãslfn hásveq i tặletr ng mỗgptm i ngưjeny ờtarg i mộcvpt t bôuhne ng hoa khoai tâtjqd y. Nữxjcp hoàbkvu ng Antoinette đjkhr ãslfn càbkvu i bôuhne ng hoa tíqsie m lêzuqd n tógvjk c còkzca n nhàbkvu vua đjkhr ặletr t nógvjk lêzuqd n khuy ásveq o củrmke a mìcvpt nh.
Khi vua Louis XVI hỏqryr i Parmentier vềdwmj loàbkvu i câtjqd y đjkhr ógvjk , ôuhne ng đjkhr ãslfn xin đjkhr ưjeny ợtrst c mộcvpt t mảkdvt nh trong khu đjkhr ấtvph t hoàbkvu ng gia đjkhr ểhnwk trồbkvu ng khoai tâtjqd y. Cásveq c cậkdvt n thầdahg n sau đjkhr ógvjk cũaijz ng bắgwsp t chưjeny ớcvpt c nhàbkvu vua. Tin tứqzqq c lan đjkhr i chiếwtjn m đjkhr ưjeny ợtrst c sựzqtu tòkzca mòkzca củrmke a côuhne ng chúowfa ng. Vàbkvu đjkhr âtjqd y làbkvu lúowfa c Parmentier diễxnvu n lạtikg i bàbkvu i màbkvu Frederick Đllst ạtikg i đjkhr ếwtjn đjkhr ãslfn thựzqtu c hiệsdzv n ởgvjk Phổcdow .
Ôletr ng cho binh líqsie nh tỏqryr a ra bêzuqd n ngoàbkvu i Paris, trồbkvu ng cásveq c cásveq nh đjkhr ồbkvu ng khoai tâtjqd y rồbkvu i giảkdvt vờtarg canh gásveq c. Ngưjeny ờtarg i dâtjqd n sau đjkhr ógvjk đjkhr ãslfn trộcvpt m khoai tâtjqd y vàbkvu mang vềdwmj vưjeny ờtarg n nhàbkvu mìcvpt nh trồbkvu ng.
Đllst ếwtjn n năgwsp m 1793, Parmentier tiếwtjn p tụgfpd c viếwtjn t vàbkvu cho in 10.000 bảkdvt n cẩgwsp m nang trồbkvu ng khoai tâtjqd y đjkhr ểhnwk phásveq t vềdwmj mỗgptm i xãslfn trêzuqd n lãslfn nh thổcdow Phásveq p. Ôletr ng cũaijz ng phásveq t hàbkvu nh cuốelup n "Nấtvph u nưjeny ớcvpt ng quốelup c dâtjqd n", trong đjkhr ógvjk chứqzqq a tớcvpt i hơelup n 20 côuhne ng thứqzqq c chếwtjn biếwtjn n khoai tâtjqd y, khiếwtjn n nógvjk trởgvjk nêzuqd n ngon hơelup n vàbkvu chinh phụgfpd c đjkhr ưjeny ợtrst c khẩgwsp u vịsvac củrmke a ngưjeny ờtarg i Phásveq p.
Vàbkvu cógvjk thểhnwk bạtikg n cũaijz ng đjkhr oásveq n đjkhr ưjeny ợtrst c, cuốelup n sásveq ch nàbkvu y đjkhr ãslfn dạtikg y ngưjeny ờtarg i Phásveq p cásveq ch làbkvu m mógvjk n khoai tâtjqd y chiêzuqd n huyềdwmj n thoạtikg i, "French fries":
"Đllst ầdahg u tiêzuqd n phảkdvt i đjkhr ásveq nh bộcvpt t khoai tâtjqd y, trứqzqq ng vàbkvu nưjeny ớcvpt c lạtikg i vớcvpt i nhau. Sau đjkhr ógvjk thêzuqd m vàbkvu o mộcvpt t muỗgptm ng dầdahg u, mộcvpt t muỗgptm ng eau de vie (rưjeny ợtrst u), muốelup i vàbkvu tiêzuqd u. Đllst ásveq nh đjkhr ềdwmj u hỗgptm n hợtrst p cho đjkhr ếwtjn n khi khôuhne ng còkzca n cụgfpd c bộcvpt t nàbkvu o. Bâtjqd y giờtarg gọqzwe t vỏqryr khoai tâtjqd y, cắgwsp t lásveq t, rồbkvu i ngâtjqd m vàbkvu o bộcvpt t. Cuốelup i cùecoh ng, vớcvpt t chúowfa ng vàbkvu chiêzuqd n cho đjkhr ếwtjn n khi miếwtjn ng khoai cógvjk màbkvu u sắgwsp c bắgwsp t mắgwsp t".
Trưjeny ớcvpt c khi khoai tâtjqd y trởgvjk nêzuqd n phổcdow biếwtjn n ởgvjk Phásveq p, nhữxjcp ng ngưjeny ờtarg i nôuhne ng dâtjqd n chỉtyah sảkdvt n xuấtvph t đjkhr ưjeny ợtrst c vừbkvu a đjkhr ủrmke lưjeny ợtrst ng ngũaijz cốelup c đjkhr ểhnwk nuôuhne i sốelup ng cảkdvt đjkhr ấtvph t nưjeny ớcvpt c mỗgptm i năgwsp m, miễxnvu n làbkvu khôuhne ng cógvjk gìcvpt xảkdvt y ra vớcvpt i mùecoh a màbkvu ng củrmke a họqzwe . Đllst ásveq ng tiếwtjn c, đjkhr ógvjk lạtikg i làbkvu nhữxjcp ng đjkhr iềdwmj u hay xảkdvt y ra nhấtvph t. Mấtvph t mùecoh a, thiêzuqd n tai vàbkvu cảkdvt chiếwtjn n tranh thưjeny ờtarg ng khiếwtjn n cho nguồbkvu n cung thựzqtu c phẩgwsp m ởgvjk Phásveq p hếwtjn t sứqzqq c bấtvph p bêzuqd nh.
Hàbkvu ng trăgwsp m nạtikg n đjkhr ógvjk i đjkhr ãslfn xảkdvt y ra dưjeny ớcvpt i quy môuhne đjkhr ịsvac a phưjeny ơelup ng. Trung bìcvpt nh cứqzqq 7 năgwsp m mộcvpt t lầdahg n, nưjeny ớcvpt c Phásveq p sẽecoh phảkdvt i đjkhr ốelup i mặletr t vớcvpt i mộcvpt t nạtikg n đjkhr ógvjk i trêzuqd n quy môuhne toàbkvu n quốelup c. Sựzqtu xuấtvph t hiệsdzv n củrmke a khoai tâtjqd y cuốelup i cùecoh ng đjkhr ãslfn giảkdvt i quyếwtjn t đjkhr ưjeny ợtrst c bàbkvu i toásveq n lưjeny ơelup ng thựzqtu c cho nưjeny ớcvpt c Phásveq p.
Chỉtyah sau khi bàbkvu i toásveq n cơelup bảkdvt n đjkhr ógvjk đjkhr ưjeny ợtrst c giảkdvt i quyếwtjn t, nưjeny ớcvpt c Phásveq p mớcvpt i tiếwtjn n đjkhr ưjeny ợtrst c tớcvpt i Cásveq ch mạtikg ng (1789-1799) vàbkvu sau đjkhr ógvjk làbkvu cásveq c cuộcvpt c chiếwtjn n tranh củrmke a Napoleon (1803-1815).
Làbkvu mộcvpt t ngưjeny ờtarg i ủrmke ng hộcvpt ýqryr tưjeny ởgvjk ng vềdwmj mộcvpt t nềdwmj n Cộcvpt ng hòkzca a tựzqtu cung tựzqtu cấtvph p, Napoleon đjkhr ãslfn khuyếwtjn n khíqsie ch việsdzv c trồbkvu ng khoai tâtjqd y. Ngay lậkdvt p tứqzqq c, sảkdvt n lưjeny ợtrst ng khoai tâtjqd y củrmke a toàbkvu n nưjeny ớcvpt c Phásveq p đjkhr ãslfn tăgwsp ng lêzuqd n tớcvpt i 15%.
Cásveq c đjkhr ồbkvu ng minh củrmke a Phásveq p nhìcvpt n vàbkvu o bàbkvu i họqzwe c khoai tâtjqd y cũaijz ng đjkhr ãslfn ásveq p dụgfpd ng rộcvpt ng rãslfn i giốelup ng câtjqd y trồbkvu ng nàbkvu y, thậkdvt m chíqsie kẻqzqq thùecoh củrmke a họqzwe cũaijz ng họqzwe c theo. Đllst ếwtjn n nhữxjcp ng năgwsp m cuốelup i cùecoh ng củrmke a Chiếwtjn n tranh Napoleon, khoai tâtjqd y đjkhr ãslfn trởgvjk thàbkvu nh thựzqtu c phẩgwsp m chíqsie nh trong chếwtjn đjkhr ộcvpt ăgwsp n củrmke a hầdahg u hếwtjn t ngưjeny ờtarg i Châtjqd u Âtemd u.
Nhậkdvt n xéwqlq t vềdwmj giai đjkhr oạtikg n lịsvac ch sửixyt nàbkvu y, Christian Vandenbroeke, mộcvpt t nhàbkvu sửixyt họqzwe c ngưjeny ờtarg i Bỉtyah từbkvu ng nógvjk i: "Lầdahg n đjkhr ầdahg u tiêzuqd n trong lịsvac ch sửixyt Tâtjqd y Âtemd u, mộcvpt t giảkdvt i phásveq p dứqzqq t khoásveq t cho vấtvph n đjkhr ềdwmj lưjeny ơelup ng thựzqtu c đjkhr ãslfn đjkhr ưjeny ợtrst c đjkhr ưjeny a ra".
Mộcvpt t mẫllst u đjkhr ấtvph t trồbkvu ng khoai tâtjqd y vàbkvu sữxjcp a củrmke a mộcvpt t con bòkzca bâtjqd y giờtarg cógvjk thểhnwk nuôuhne i sốelup ng cảkdvt mộcvpt t gia đjkhr ìcvpt nh, cung cấtvph p tấtvph t cảkdvt cásveq c vitamin vàbkvu vi chấtvph t cầdahg n thiếwtjn t cho chếwtjn đjkhr ộcvpt ăgwsp n uốelup ng làbkvu nh mạtikg nh. Khoai tâtjqd y giàbkvu u vitamin C đjkhr ếwtjn n mứqzqq c chúowfa ng đjkhr ãslfn giúowfa p chấtvph m dứqzqq t bệsdzv nh scurvy từbkvu ng xảkdvt y ra tràbkvu n lan khắgwsp p lụgfpd c đjkhr ịsvac a.
Nógvjk đjkhr ãslfn giảkdvt i quyếwtjn t đjkhr ưjeny ợtrst c tấtvph t cảkdvt nhữxjcp ng nạtikg n đjkhr ógvjk i trêzuqd n mộcvpt t dảkdvt i đjkhr ấtvph t 2.000 dặletr m kéwqlq o dàbkvu i từbkvu Ireland đjkhr ếwtjn n dãslfn y Ural củrmke a Nga. Cuốelup i cùecoh ng lụgfpd c đjkhr ịsvac a nàbkvu y cũaijz ng cógvjk thểhnwk tựzqtu làbkvu m ra đjkhr ưjeny ợtrst c bữxjcp a tốelup i cho chíqsie nh mìcvpt nh.
Khôuhne ng nhữxjcp ng chỉtyah giảkdvt i quyếwtjn t nạtikg n đjkhr ógvjk i, khoai tâtjqd y còkzca n làbkvu thứqzqq lưjeny ơelup ng thựzqtu c đjkhr ãslfn giúowfa p toàbkvu n bộcvpt Châtjqd u Âtemd u trởgvjk nêzuqd n phồbkvu n thịsvac nh. Nguồbkvu n lưjeny ơelup ng thựzqtu c tăgwsp ng nhanh đjkhr ãslfn dẫllst n đjkhr ếwtjn n tăgwsp ng trưjeny ởgvjk ng dâtjqd n sốelup . Đllst iềdwmj u nàbkvu y từbkvu ng đjkhr ưjeny ợtrst c nhàbkvu kinh tếwtjn họqzwe c Adam Smith nhắgwsp c đjkhr ếwtjn n trong cuốelup n trong cuốelup n sásveq ch kinh đjkhr iểhnwk n củrmke a ôuhne ng, "Sựzqtu giàbkvu u cógvjk củrmke a cásveq c quốelup c gia".
Víqsie dụgfpd ấtvph n tưjeny ợtrst ng nhấtvph t vềdwmj tiềdwmj m năgwsp ng củrmke a khoai tâtjqd y trong việsdzv c thay đjkhr ổcdow i môuhne hìcvpt nh dâtjqd n sốelup xảkdvt y ra ởgvjk Ireland, nơelup i khoai tâtjqd y đjkhr ãslfn trởgvjk thàbkvu nh thứqzqq c ăgwsp n chủrmke lựzqtu c vàbkvu o năgwsp m 1800. Khoảkdvt ng 40% dâtjqd n sốelup Ireland khôuhne ng ăgwsp n bấtvph t kểhnwk mộcvpt t loạtikg i thứqzqq c ăgwsp n rắgwsp n nàbkvu o khásveq c ngoàbkvu i khoai tâtjqd y. Vàbkvu chỉtyah trong vòkzca ng hơelup n 60 năgwsp m, từbkvu 1780 đjkhr ếwtjn n 1841, dâtjqd n sốelup củrmke a họqzwe đjkhr ãslfn tăgwsp ng gấtvph p đjkhr ôuhne i lêzuqd n 8 triệsdzv u ngưjeny ờtarg i.
Đllst iềdwmj u đjkhr ásveq ng nógvjk i, đjkhr ógvjk khôuhne ng phảkdvt i làbkvu kếwtjn t quảkdvt củrmke a việsdzv c mởgvjk rộcvpt ng côuhne ng nghiệsdzv p hógvjk a hay cảkdvt i cásveq ch kỹrfuw thuậkdvt t nôuhne ng nghiệsdzv p. Đllst ógvjk chỉtyah làbkvu hệsdzv quảkdvt duy nhấtvph t củrmke a việsdzv c trồbkvu ng khoai tâtjqd y. Mặletr c dùecoh Ireland cógvjk tậkdvt p quásveq n sởgvjk hữxjcp u đjkhr ấtvph t đjkhr ai rấtvph t lạtikg c hậkdvt u so vớcvpt i Châtjqd u Âtemd u thờtarg i kỳaijz đjkhr ógvjk , cásveq c đjkhr ặletr c tíqsie nh vưjeny ợtrst t trộcvpt i củrmke a khoai tâtjqd y đjkhr ãslfn cho phéwqlq p ngay cảkdvt mộcvpt t ngưjeny ờtarg i nôuhne ng dâtjqd n nghèhbmc o nhấtvph t ởgvjk nưjeny ớcvpt c nàbkvu y cũaijz ng cógvjk thểhnwk trồbkvu ng đjkhr ưjeny ợtrst c nógvjk .
Khôuhne ng cầdahg n bấtvph t kỳaijz khoảkdvt n đjkhr ầdahg u tưjeny hay lao đjkhr ộcvpt ng nặletr ng nhọqzwe c nàbkvu o, khoai tâtjqd y làbkvu thứqzqq màbkvu trẻqzqq em cũaijz ng cógvjk thểhnwk trồbkvu ng, thu hoạtikg ch vàbkvu chếwtjn biếwtjn n. Nógvjk cũaijz ng khôuhne ng yêzuqd u cầdahg u phảkdvt i cắgwsp t, xay xásveq t hay nghiềdwmj n nhưjeny lúowfa a mìcvpt . Sựzqtu phồbkvu n thịsvac nh từbkvu khoai tâtjqd y đjkhr ãslfn giúowfa p giảkdvt m đjkhr ásveq ng kểhnwk tỷgwsp lệsdzv tửixyt vong ởgvjk trẻqzqq sơelup sinh, khuyếwtjn n khíqsie ch kếwtjn t hôuhne n sớcvpt m vàbkvu gia tăgwsp ng dâtjqd n sốelup .
Nancy Qian vàbkvu Nathan Nunn, hai nhàbkvu kinh tếwtjn họqzwe c tạtikg i Đllst ạtikg i họqzwe c Yale vàbkvu Harvard đjkhr ãslfn thựzqtu c hiệsdzv n mộcvpt t nghiêzuqd n cứqzqq u vềdwmj ảkdvt nh hưjeny ởgvjk ng củrmke a khoai tâtjqd y đjkhr ếwtjn n quásveq trìcvpt nh bùecoh ng nổcdow dâtjqd n sốelup ởgvjk Châtjqd u Âtemd u. Họqzwe so sásveq nh mứqzqq c tăgwsp ng trưjeny ởgvjk ng dâtjqd n sốelup ởgvjk 132 nưjeny ớcvpt c vàbkvu o thờtarg i đjkhr iểhnwk m trưjeny ớcvpt c vàbkvu sau năgwsp m 1700.
Kếwtjn t quảkdvt thốelup ng kêzuqd cho thấtvph y, dâtjqd n sốelup Châtjqd u Âtemd u đjkhr ãslfn nhảkdvt y vọqzwe t từbkvu 126 triệsdzv u vàbkvu o đjkhr ầdahg u thếwtjn kỷgwsp 18 lêzuqd n tớcvpt i 300 triệsdzv u vàbkvu o đjkhr ầdahg u thếwtjn kỷgwsp 20. Nơelup i nàbkvu o khoai tâtjqd y đjkhr ưjeny ợtrst c trồbkvu ng nhiềdwmj u nhấtvph t cũaijz ng làbkvu nơelup i tăgwsp ng trưjeny ởgvjk ng dâtjqd n sốelup đjkhr ạtikg t mứqzqq c cao nhấtvph t. Lầdahg n đjkhr ầdahg u tiêzuqd n trong lịsvac ch sửixyt , dâtjqd n sốelup bùecoh ng nổcdow khôuhne ng tạtikg o ra nhữxjcp ng nạtikg n đjkhr ógvjk i hàbkvu ng loạtikg t, màbkvu đjkhr ơelup n giảkdvt n chỉtyah đjkhr ẩgwsp y ngưjeny ờtarg i dâtjqd n vàbkvu o cásveq c đjkhr ôuhne thịsvac chậkdvt t chộcvpt i.
Theo Qian vàbkvu Nunn, khoai tâtjqd y đjkhr ãslfn đjkhr ógvjk ng gógvjk p 23-24% vàbkvu o việsdzv c tăgwsp ng trưjeny ởgvjk ng dâtjqd n sốelup vàbkvu khoảkdvt ng 27-34% vàbkvu o côuhne ng cuộcvpt c đjkhr ôuhne thịsvac hógvjk a trong thờtarg i kỳaijz từbkvu năgwsp m 1700 đjkhr ếwtjn n năgwsp m 1900.
Sựzqtu gia tăgwsp ng dâtjqd n sốelup vàbkvu đjkhr ôuhne thịsvac hógvjk a đjkhr ãslfn thúowfa c đjkhr ẩgwsp y tốelup c đjkhr ộcvpt củrmke a cásveq ch mạtikg ng côuhne ng nghiệsdzv p, đjkhr ặletr c biệsdzv t làbkvu cásveq c ngàbkvu nh côuhne ng nghiệsdzv p mớcvpt i phụgfpd thuộcvpt c vàbkvu o việsdzv c khai thásveq c nhiêzuqd n liệsdzv u hógvjk a thạtikg ch.
Khoai tâtjqd y khi đjkhr ógvjk đjkhr ưjeny ợtrst c víqsie nhưjeny mộcvpt t loạtikg i than đjkhr ásveq thứqzqq hai, bởgvjk i nógvjk nuôuhne i dưjeny ỡikrw ng nhữxjcp ng lựzqtu c lưjeny ợtrst ng lao đjkhr ộcvpt ng chíqsie nh đjkhr ógvjk ng gógvjk p vàbkvu o côuhne ng cuộcvpt c đjkhr ổcdow i mớcvpt i nàbkvu y. William Hardy McNeill, sửixyt gia, tásveq c giảkdvt cuốelup n sásveq ch "Sựzqtu trỗgptm i dậkdvt y củrmke a Phưjeny ơelup ng Tâtjqd y" từbkvu ng nhậkdvt n xéwqlq t:
"Chỉtyah cầdahg n cung cấtvph p mộcvpt t mứqzqq c tiềdwmj n lưjeny ơelup ng đjkhr ủrmke đjkhr ểhnwk sinh hoạtikg t, hoặletr c mộcvpt t thứqzqq gìcvpt đjkhr ógvjk rấtvph t gầdahg n vớcvpt i mứqzqq c sinh hoạtikg t phíqsie , mộcvpt t lưjeny ợtrst ng lớcvpt n ngưjeny ờtarg i di cưjeny từbkvu nôuhne ng thôuhne n sẽecoh sẵjeny n sàbkvu ng cógvjk mặletr t đjkhr ểhnwk đjkhr iềdwmj u khiểhnwk n cásveq c másveq y mógvjk c mớcvpt i vàbkvu thựzqtu c hiệsdzv n tấtvph t cảkdvt cásveq c nhiệsdzv m vụgfpd khógvjk khăgwsp n phụgfpd c vụgfpd mộcvpt t xãslfn hộcvpt i đjkhr ôuhne thịsvac hógvjk a".
Vàbkvu nhưjeny mộcvpt t côuhne ng thứqzqq c tựzqtu nhiêzuqd n, dâtjqd n sốelup phásveq t triểhnwk n mạtikg nh ởgvjk Châtjqd u Âtemd u sau cásveq c mùecoh a màbkvu ng khoai tâtjqd y sẽecoh lấtvph p đjkhr ầdahg y vàbkvu o hàbkvu ng ngũaijz quâtjqd n đjkhr ộcvpt i, hảkdvt i quâtjqd n đjkhr ếwtjn quốelup c, đjkhr em đjkhr ếwtjn n nhữxjcp ng chiếwtjn n thắgwsp ng cho họqzwe ởgvjk nhữxjcp ng miềdwmj n đjkhr ấtvph t xa xôuhne i, đjkhr ẩgwsp y hàbkvu ng triệsdzv u ngưjeny ờtarg i di cưjeny ra cásveq c vùecoh ng thuộcvpt c đjkhr ịsvac a vàbkvu vàbkvu o phíqsie a đjkhr ôuhne ng Siberia.
"Mộcvpt t đjkhr iềdwmj u chắgwsp c chắgwsp n, nếwtjn u khôuhne ng cógvjk khoai tâtjqd y thìcvpt nưjeny ớcvpt c Đllst ứqzqq c sau năgwsp m 1848 khôuhne ng thểhnwk trởgvjk thàbkvu nh quốelup c gia côuhne ng nghiệsdzv p vàbkvu thếwtjn lựzqtu c quâtjqd n sựzqtu hàbkvu ng đjkhr ầdahg u ởgvjk Châtjqd u Âtemd u. Nga cũaijz ng khôuhne ng thểhnwk lờtarg mờtarg đjkhr e dọqzwe a biêzuqd n giớcvpt i phíqsie a đjkhr ôuhne ng nưjeny ớcvpt c Đllst ứqzqq c năgwsp m 1891", McNeill lậkdvt p luậkdvt n.
Nhưjeny cásveq i cásveq ch ngưjeny ờtarg i Inca đjkhr ãslfn phásveq t triểhnwk n thàbkvu nh mộcvpt t đjkhr ếwtjn chếwtjn hùecoh ng mạtikg nh ởgvjk Nam Mỹrfuw , từbkvu giữxjcp a thếwtjn kỷgwsp 18, khoai tâtjqd y lạtikg i đjkhr ưjeny a mộcvpt t sốelup quốelup c gia Châtjqd u Âtemd u trởgvjk thàbkvu nh nhữxjcp ng đjkhr ếwtjn quốelup c thốelup ng trịsvac thếwtjn giớcvpt i.
"Nógvjk i tógvjk m lạtikg i, tấtvph t cảkdvt cásveq c đjkhr ặletr c tíqsie nh thốelup ng trịsvac củrmke a châtjqd u lụgfpd c nàbkvu y trong hai thếwtjn kỷgwsp , từbkvu 1750 đjkhr ếwtjn n 1950 bao gồbkvu m sựzqtu bàbkvu nh chưjeny ớcvpt ng vàbkvu tranh giàbkvu nh thuộcvpt c đjkhr ịsvac a củrmke a cásveq c đjkhr ếwtjn quốelup c ởgvjk hảkdvt i ngoạtikg i, quásveq trìcvpt nh họqzwe nhậkdvt p cưjeny vàbkvu o Hoa Kỳaijz cũaijz ng nhưjeny cásveq c vùecoh ng đjkhr ấtvph t khásveq c trêzuqd n thếwtjn giớcvpt i, đjkhr ềdwmj u cơelup bảkdvt n xuấtvph t phásveq t từbkvu việsdzv c khoai tâtjqd y đjkhr ãslfn mởgvjk rộcvpt ng nguồbkvu n cung cấtvph p thựzqtu c phẩgwsp m ởgvjk Bắgwsp c Âtemd u", McNeill khẳelup ng đjkhr ịsvac nh.
Đllst âtjqd y chíqsie nh làbkvu lầdahg n thứqzqq hai khoai tâtjqd y đjkhr ógvjk ng vai tròkzca quan trọqzwe ng trong việsdzv c thay đjkhr ổcdow i xãslfn hộcvpt i loàbkvu i ngưjeny ờtarg i trêzuqd n toàbkvu n thếwtjn giớcvpt i.
Như
Trong suố
Đ
Đ
Ô
Chuyệ
Khi vua Louis XVI hỏ
Ô
Đ
Và
"Đ
Trư
Hà
Chỉ
Là
Cá
Nhậ
Mộ
Nó
Khô
Ví
Đ
Khô
Nancy Qian và
Kế
Theo Qian và
Sự
Khoai tâ
"Chỉ
Và
"Mộ
Như
"Nó
Đ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
