Cânprp u chuyệlmxc n vềmfwc khoai tânprp y bắpimz t nguồmguo n từdacs khoảhcop ng 13.000 năigvy m trưqbfu ớdnky c ởpunc Nam Mỹpylo , khi giốfmqs ng cânprp y họhpyk càqujv nàqujv y còoakc n mọhpyk c dạmdtu i ởpunc nhữmjhr ng vùawre ng núskzp i thuộpnsd c dãydtg y Andes, phírgnz a nam Peru vàqujv đpunc ôkmon ng bắpimz c Bolivia ngàqujv y nay.
Vềmfwc mặlszv t đpunc ịkfdw a lýljqi , Andes khôkmon ng phảhcop i đpunc ịkfdw a đpunc iểwixq m cóhlcn thểwixq nuôkmon i dưqbfu ỡhlcn ng mộpnsd t loàqujv i cânprp y lưqbfu ơzzhk ng thựfwcp c chírgnz nh. Nóhlcn làqujv dãydtg y núskzp i dàqujv i nhấvtmi t trêhlcn n hàqujv nh tinh, cao hơzzhk n 6.700 m vàqujv chắpimz n thàqujv nh mộpnsd t dảhcop i 8.850 km bêhlcn n bờwxml Thákzke i Bìdnky nh Dưqbfu ơzzhk ng.
Cóhlcn rấvtmi t nhiềmfwc u núskzp i lửhlcn a hoạmdtu t đpunc ộpnsd ng rảhcop i rákzke c trêhlcn n dãydtg y Andes, kếfwcp t quảhcop củzzhk a nhữmjhr ng đpunc ứwbxj t gãydtg y đpunc ịkfdw a chấvtmi t thưqbfu ờwxml ng xuyêhlcn n đpunc ẩzzhk y khu vựfwcp c nàqujv y vàqujv o tìdnky nh trạmdtu ng phảhcop i đpunc ốfmqs i mặlszv t vớdnky i đpunc ộpnsd ng đpunc ấvtmi t, lũszwk quévtmi t vàqujv sạmdtu t lởpunc . Ngay cảhcop trong nhữmjhr ng ngàqujv y yêhlcn n bìdnky nh nhấvtmi t, khírgnz hậnprp u củzzhk a Andes vẫoxdp n rấvtmi t khắpimz c nghiệlmxc t đpunc ểwixq mộpnsd t loàqujv i cânprp y lưqbfu ơzzhk ng thựfwcp c cóhlcn thểwixq sinh sôkmon i.
Nhiệlmxc t đpunc ộpnsd trêhlcn n núskzp i cóhlcn thểwixq dao đpunc ộpnsd ng từdacs 24oC xuốfmqs ng mứwbxj c đpunc óhlcn ng băigvy ng chỉmviv trong vòoakc ng vàqujv i tiếfwcp ng đpunc ồmguo ng hồmguo . Khôkmon ng khírgnz thìdnky quákzke loãydtg ng đpunc ểwixq giữmjhr nổvqlh i nhiệlmxc t. Ởrgnz mộpnsd t vùawre ng đpunc ấvtmi t nhưqbfu vậnprp y, chỉmviv cóhlcn ngôkmon , quinoa vàqujv khoai tânprp y mớdnky i cóhlcn thểwixq mọhpyk c đpunc ưqbfu ợlmxc c.
Ngưqbfu ờwxml i Inca làqujv dânprp n tộpnsd c đpunc ầkgcg u tiêhlcn n thuầkgcg n hóhlcn a đpunc ưqbfu ợlmxc c khoai tânprp y vàqujv biếfwcp n nóhlcn trởpunc thàqujv nh mộpnsd t loàqujv i cânprp y lưqbfu ơzzhk ng thựfwcp c chírgnz nh. Cákzke c di tírgnz ch khảhcop o cổvqlh cho thấvtmi y khoai tânprp y đpunc ãydtg đpunc ưqbfu ợlmxc c ngưqbfu ờwxml i Inca chôkmon n cùawre ng ngưqbfu ờwxml i chếfwcp t cákzke ch đpunc ânprp y 4.500 năigvy m. Vàqujv nhữmjhr ng đpunc ồmguo gốfmqs m hìdnky nh khoai tânprp y, cóhlcn niêhlcn n đpunc ạmdtu i 400 năigvy m trưqbfu ớdnky c Côkmon ng Nguyêhlcn n đpunc ưqbfu ợlmxc c tìdnky m thấvtmi y ởpunc Peru cũszwk ng xákzke c nhậnprp n sựfwcp sùawre ng bákzke i củzzhk a ngưqbfu ờwxml i Inca vớdnky i loàqujv i cânprp y lưqbfu ơzzhk ng thựfwcp c nàqujv y.
Cũszwk ng phảhcop i, bởpunc i nhờwxml cóhlcn khoai tânprp y, ngưqbfu ờwxml i Inca mớdnky i xânprp y dựfwcp ng đpunc ưqbfu ợlmxc c mộpnsd t đpunc ếfwcp chếfwcp hùawre ng mạmdtu nh ởpunc Nam Mỹpylo . Loạmdtu i củzzhk giàqujv u tinh bộpnsd t nàqujv y đpunc ãydtg cung cấvtmi p cho họhpyk năigvy ng lưqbfu ợlmxc ng đpunc ểwixq chinh phạmdtu t vàqujv thôkmon n tírgnz nh cákzke c bộpnsd lạmdtu c xung quanh, nhữmjhr ng tộpnsd c ngưqbfu ờwxml i ăigvy n ngôkmon .
Ngưqbfu ờwxml i Inca cũszwk ng phákzke t minh ra mộpnsd t phưqbfu ơzzhk ng phákzke p lưqbfu u trữmjhr đpunc ôkmon ng lạmdtu nh khoai tânprp y, bảhcop o vệlmxc nóhlcn khỏkfdw i nấvtmi m mốfmqs c, chuộpnsd t bọhpyk vàqujv ngăigvy n khôkmon ng cho khoai tânprp y nảhcop y mầkgcg m. Bằmjhr ng cákzke ch nàqujv y, khoai tânprp y cóhlcn thểwixq đpunc ưqbfu ợlmxc c bảhcop o quảhcop n trong hàqujv ng năigvy m màqujv khôkmon ng bịkfdw mấvtmi t giákzke trịkfdw dinh dưqbfu ỡhlcn ng.
Vàqujv cũszwk ng bởpunc i vậnprp y màqujv khoai tânprp y trởpunc thàqujv nh mộpnsd t "đpunc ồmguo ng tiềmfwc n" trong đpunc ếfwcp chếfwcp . Hoàqujv ng gia Inca cóhlcn thểwixq thu thuếfwcp từdacs nhữmjhr ng ngưqbfu ờwxml i nôkmon ng dânprp n bằmjhr ng khoai tânprp y, lưqbfu u trữmjhr chúskzp ng trong cákzke c kho thựfwcp c phẩzzhk m, rồmguo i giảhcop i ngânprp n cho cákzke c binh lírgnz nh, thợlmxc xânprp y vàqujv nôkmon lệlmxc .
Trong khi ngưqbfu ờwxml i Ai Cậnprp p trồmguo ng lúskzp a mìdnky vàqujv lúskzp a mạmdtu ch đpunc ểwixq xânprp y dựfwcp ng lêhlcn n nhữmjhr ng kim tựfwcp thákzke p vĩagkl đpunc ạmdtu i, khoai tânprp y đpunc ãydtg giúskzp p Đwfjc ếfwcp chếfwcp Inca dựfwcp ng lêhlcn n nhữmjhr ng ngôkmon i đpunc ềmfwc n hoàqujv nh trákzke ng, nhữmjhr ng thàqujv nh phốfmqs dákzke t vàqujv ng lộpnsd ng lẫoxdp y cho riêhlcn ng mìdnky nh.
Cựfwcp c thịkfdw nh đpunc ếfwcp n thếfwcp kỷlszv 15, Đwfjc ếfwcp chếfwcp Inca bắpimz t đpunc ầkgcg u suy yếfwcp u khi bưqbfu ớdnky c sang thếfwcp kỷlszv 16, đpunc óhlcn cũszwk ng làqujv thờwxml i đpunc iểwixq m nhữmjhr ng ngưqbfu ờwxml i Chânprp u Âpunc u đpunc ầkgcg u tiêhlcn n khákzke m phákzke ra Chânprp u Mỹpylo , giớdnky i thiệlmxc u cákzke c mầkgcg m bệlmxc nh mớdnky i vàqujv o lụywkd c đpunc ịkfdw a. Sởpunc i vàqujv đpunc ậnprp u mùawre a đpunc ãydtg lânprp y lan từdacs Trung Mỹpylo vàqujv o Inca, gânprp y ra nhữmjhr ng đpunc ợlmxc t dịkfdw ch chếfwcp t ngưqbfu ờwxml i khôkmon ng thểwixq cứwbxj u chữmjhr a.
Cộpnsd t mốfmqs c năigvy m 1532 chírgnz nh thứwbxj c đpunc ákzke nh dấvtmi u sựfwcp sụywkd p đpunc ổvqlh củzzhk a đpunc ếfwcp chếfwcp , sau khi Francisco Pizarro Gonzákzke lez, mộpnsd t nhàqujv thákzke m hiểwixq m ngưqbfu ờwxml i Tânprp y Ban Nha mang theo 186 tùawre y tùawre ng đpunc ổvqlh bộpnsd vàqujv o bờwxml biểwixq n Peru ngàqujv y nay.
Họhpyk bắpimz t cóhlcn c vua Atahualpa củzzhk a Inca, cưqbfu ớdnky p bóhlcn c mọhpyk i đpunc ềmfwc n thờwxml vàqujv kho bákzke u trêhlcn n khắpimz p đpunc ếfwcp chếfwcp . Sau khi đpunc ãydtg lấvtmi p đpunc ầkgcg y cảhcop mộpnsd t căigvy n phòoakc ng vớdnky i đpunc ầkgcg y vàqujv ng bạmdtu c chânprp u bákzke u, ngưqbfu ờwxml i Tânprp y Ban Nha khôkmon ng quêhlcn n névtmi m vàqujv o xóhlcn thuyềmfwc n mộpnsd t vàqujv i củzzhk "nấvtmi m cụywkd c", khoai tânprp y theo cákzke ch gọhpyk i củzzhk a họhpyk , chúskzp ng nhăigvy n nhúskzp m, bákzke m đpunc ầkgcg y bùawre n đpunc ấvtmi t trôkmon ng chẳwknj ng cóhlcn gìdnky làqujv quýljqi giákzke . Vưqbfu ợlmxc t qua Đwfjc ạmdtu i Tânprp y Dưqbfu ơzzhk ng, nhữmjhr ng củzzhk khoai tânprp y đpunc ầkgcg u tiêhlcn n đpunc ãydtg du nhậnprp p vàqujv o Chânprp u Âpunc u.
Cákzke c nghiêhlcn n cứwbxj u lịkfdw ch sửhlcn ưqbfu ớdnky c tírgnz nh rằmjhr ng, trong đpunc ợlmxc t cưqbfu ớdnky p bóhlcn c củzzhk a mìdnky nh ởpunc Inca, ngưqbfu ờwxml i Tânprp y Ban Nha đpunc ãydtg thu vềmfwc mộpnsd t lưqbfu ợlmxc ng vàqujv ng bạmdtu c tưqbfu ơzzhk ng đpunc ưqbfu ơzzhk ng vớdnky i 45 triệlmxc u Euro ởpunc thờwxml i đpunc iểwixq m hiệlmxc n tạmdtu i. Nhưqbfu ng írgnz t ai cóhlcn thểwixq ngờwxml , thứwbxj quýljqi giákzke nhấvtmi t màqujv họhpyk mang vềmfwc khôkmon ng phảhcop i làqujv chânprp u bákzke u, màqujv lạmdtu i làqujv vàqujv i củzzhk khoai tânprp y bịkfdw vứwbxj t lăigvy n lóhlcn c dưqbfu ớdnky i sàqujv n thuyềmfwc n.
Từdacs ng đpunc em đpunc ếfwcp n sựfwcp cựfwcp c thịkfdw nh cho Đwfjc ếfwcp chếfwcp Inca, khoai tânprp y tiếfwcp p tụywkd c "lânprp y lan" sựfwcp thịkfdw nh vưqbfu ợlmxc ng củzzhk a nóhlcn đpunc ếfwcp n cho nhữmjhr ng quốfmqs c gia ởpunc Chânprp u Âpunc u, biếfwcp n họhpyk thàqujv nh nhữmjhr ng đpunc ếfwcp quốfmqs c. Nhưqbfu ng mọhpyk i chuyệlmxc n khôkmon ng diễtcqn n ra đpunc ơzzhk n giảhcop n trong mộpnsd t sớdnky m mộpnsd t chiềmfwc u.
Khi đpunc ưqbfu ợlmxc c ngưqbfu ờwxml i Tânprp y Ban Nha đpunc em vềmfwc từdacs Nam Mỹpylo , khoai tânprp y chỉmviv nhậnprp n đpunc ưqbfu ợlmxc c nhữmjhr ng con mắpimz t dèhsql chừdacs ng. Vàqujv o năigvy m 1570, mộpnsd t sốfmqs nôkmon ng dânprp n Tânprp y Ban Nha bắpimz t đpunc ầkgcg u thửhlcn nghiệlmxc m trồmguo ng khoai tânprp y trêhlcn n quy môkmon nhỏkfdw . Nhưqbfu ng sau khi thu hoạmdtu ch, củzzhk củzzhk a nóhlcn chủzzhk yếfwcp u chỉmviv đpunc ưqbfu ợlmxc c dùawre ng làqujv m thứwbxj c ăigvy n cho lợlmxc n.
Cuốfmqs i thếfwcp kỷlszv 16, khoai tânprp y tìdnky m đpunc ưqbfu ợlmxc c đpunc ưqbfu ờwxml ng sang Italia. Đwfjc ếfwcp n đpunc ầkgcg u nhữmjhr ng năigvy m 1600, nóhlcn đpunc ãydtg cóhlcn mặlszv t ởpunc Ámyts o, Bỉmviv , Hàqujv Lan, Thụywkd y Sĩagkl , Anh, Đwfjc ứwbxj c, Bồmguo Đwfjc àqujv o Nha, Ireland vàqujv Phákzke p. Nhưqbfu ng khôkmon ng ởpunc đpunc ânprp u loàqujv i cânprp y nàqujv y đpunc ưqbfu ợlmxc c chàqujv o đpunc óhlcn n.
Cóhlcn nguồmguo n gốfmqs c từdacs Nam Mỹpylo , khoai tânprp y tấvtmi t nhiêhlcn n khôkmon ng xuấvtmi t hiệlmxc n trong Kinh Thákzke nh. Vìdnky thếfwcp màqujv Giákzke o hộpnsd i Côkmon ng giákzke o cho rằmjhr ng Chúskzp a khôkmon ng muốfmqs n con ngưqbfu ờwxml i ăigvy n khoai tânprp y.
Hơzzhk n nữmjhr a, loàqujv i cânprp y nàqujv y cóhlcn nhữmjhr ng đpunc ặlszv c tírgnz nh dịkfdw biệlmxc t hoàqujv n toàqujv n khákzke c vớdnky i vớdnky i hiểwixq u biếfwcp t củzzhk a ngưqbfu ờwxml i Chânprp u Âpunc u. Nóhlcn khôkmon ng mọhpyk c lêhlcn n từdacs hạmdtu t, màqujv phákzke t triểwixq n từdacs nhữmjhr ng mảhcop nh củzzhk .
Nếfwcp u ngưqbfu ờwxml i nôkmon ng dânprp n chôkmon n nguyêhlcn n mộpnsd t củzzhk khoai xuốfmqs ng đpunc ấvtmi t, nóhlcn sẽbbcz mọhpyk c mầkgcg m vàqujv phákzke t triểwixq n thàqujv nh mộpnsd t cânprp y khoai tânprp y mớdnky i. Nếfwcp u họhpyk cắpimz t mộpnsd t củzzhk ra làqujv m tưqbfu , họhpyk sẽbbcz cóhlcn tớdnky i bốfmqs n cânprp y khoai con. Sựfwcp kỳapyc lạmdtu nàqujv y khiếfwcp n khoai tânprp y đpunc ưqbfu ợlmxc c đpunc ặlszv t cho cákzke i têhlcn n "tákzke o quỷlszv ", nhữmjhr ng quảhcop tákzke o nhăigvy n nhúskzp m sinh sôkmon i trong lòoakc ng đpunc ấvtmi t.
Mộpnsd t đpunc iềmfwc u kỳapyc lạmdtu nữmjhr a làqujv khoai tânprp y khôkmon ng hôkmon hấvtmi p vàqujv o ban đpunc êhlcn m. Nhữmjhr ng nhàqujv thựfwcp c vậnprp t họhpyk c Chânprp u Âpunc u cuốfmqs i cùawre ng cũszwk ng xákzke c đpunc ịkfdw nh đpunc ưqbfu ợlmxc c loàqujv i cânprp y nàqujv y thuộpnsd c họhpyk càqujv , mộpnsd t họhpyk cânprp y thưqbfu ờwxml ng cóhlcn đpunc ộpnsd c tírgnz nh. Cũszwk ng bởpunc i vậnprp y màqujv khoai tânprp y thưqbfu ờwxml ng bịkfdw cấvtmi m trồmguo ng hoặlszv c chỉmviv đpunc ưqbfu ợlmxc c trồmguo ng giớdnky i hạmdtu n trong cákzke c vưqbfu ờwxml n cânprp y thảhcop o dưqbfu ợlmxc c.
Nhữmjhr ng cuộpnsd c thửhlcn nghiệlmxc m ăigvy n khoai tânprp y đpunc ầkgcg u tiêhlcn n ởpunc Chânprp u Âpunc u khôkmon ng mấvtmi y khi kếfwcp t thúskzp c tốfmqs t đpunc ẹpnsd p. Bởpunc i ngưqbfu ờwxml i ta chỉmviv ăigvy n nhữmjhr ng củzzhk khoai nhộpnsd lêhlcn n khỏkfdw i mặlszv t đpunc ấvtmi t, nghĩagkl a làqujv khi chúskzp ng đpunc ãydtg mọhpyk c mầkgcg m, họhpyk thưqbfu ờwxml ng bịkfdw ngộpnsd đpunc ộpnsd c thậnprp t. Mộpnsd t sốfmqs nhàqujv khoa họhpyk c còoakc n cho rằmjhr ng khoai tânprp y làqujv nguyêhlcn n nhânprp n gânprp y bệlmxc nh phong, chỉmviv vìdnky củzzhk củzzhk a nóhlcn trôkmon ng mévtmi o móhlcn giốfmqs ng nhưqbfu nhữmjhr ng ngưqbfu ờwxml i mắpimz c bệlmxc nh
Denis Diderot, mộpnsd t triếfwcp t gia ngưqbfu ờwxml i Phákzke p từdacs ng viếfwcp t trong Bákzke ch khoa toàqujv n thưqbfu (1751-1756), cuốfmqs n sákzke ch đpunc ầkgcg u tiêhlcn n tóhlcn m tắpimz t nhữmjhr ng tưqbfu tưqbfu ởpunc ng khai sákzke ng ởpunc Chânprp u Âpunc u: "Bấvtmi t kểwixq bạmdtu n nấvtmi u nưqbfu ớdnky ng khoai tânprp y nhưqbfu thếfwcp nàqujv o, cákzke i rễtcqn củzzhk a củzzhk a nóhlcn cũszwk ng làqujv mộpnsd t loạmdtu i thựfwcp c phẩzzhk m bồmguo n bộpnsd t vàqujv vôkmon vịkfdw ".
Diderot coi khoai tânprp y chỉmviv làqujv mộpnsd t loạmdtu i thựfwcp c phẩzzhk m dàqujv nh cho nhữmjhr ng ngưqbfu ờwxml i "ăigvy n đpunc ểwixq sốfmqs ng". Nhữmjhr ng ngưqbfu ờwxml i nôkmon ng dânprp n, quânprp n đpunc ộpnsd i trong nạmdtu n đpunc óhlcn i cóhlcn thểwixq ăigvy n khoai tânprp y. Nóhlcn làqujv mộpnsd t thứwbxj thựfwcp c phẩzzhk m gânprp y chưqbfu ớdnky ng bụywkd ng, nhưqbfu ng cóhlcn thểwixq cung cấvtmi p năigvy ng lưqbfu ợlmxc ng đpunc ểwixq giúskzp p họhpyk sốfmqs ng sóhlcn t.
Nạmdtu n đpunc óhlcn i, hóhlcn a ra, lạmdtu i làqujv cơzzhk hộpnsd i duy nhấvtmi t giúskzp p khoai tânprp y cóhlcn thểwixq vưqbfu ơzzhk n lêhlcn n cạmdtu nh tranh vớdnky i lúskzp a mìdnky ởpunc Chânprp u Âpunc u. Quay trởpunc lạmdtu i thờwxml i gian đpunc óhlcn , đpunc óhlcn i làqujv mộpnsd t thứwbxj gìdnky đpunc óhlcn thưqbfu ờwxml ng trựfwcp c ởpunc lụywkd c đpunc ịkfdw a nàqujv y.
Theo thốfmqs ng kêhlcn củzzhk a nhàqujv sửhlcn họhpyk c Fernand Braudel, nưqbfu ớdnky c Phákzke p từdacs ng phảhcop i chịkfdw u đpunc ựfwcp ng tớdnky i hơzzhk n 40 nạmdtu n đpunc óhlcn i trêhlcn n quy môkmon toàqujv n quốfmqs c, trong khoảhcop ng thờwxml i gian từdacs năigvy m 1500 đpunc ếfwcp n 1800. Nưqbfu ớdnky c Anh cũszwk ng rơzzhk i vàqujv o mộpnsd t tìdnky nh trạmdtu ng tưqbfu ơzzhk ng tựfwcp , vớdnky i 17 nạmdtu n đpunc óhlcn i toàqujv n quốfmqs c từdacs năigvy m 1532 đpunc ếfwcp n 1623. Cảhcop lụywkd c đpunc ịkfdw a đpunc ơzzhk n giảhcop n làqujv khôkmon ng thểwixq tựfwcp nuôkmon i sốfmqs ng.
Frederick Đwfjc ạmdtu i đpunc ếfwcp , vua củzzhk a nưqbfu ớdnky c Phổvqlh , làqujv ngưqbfu ờwxml i đpunc ầkgcg u tiêhlcn n nhìdnky n ra đpunc ưqbfu ợlmxc c tiềmfwc m năigvy ng củzzhk a khoai tânprp y trong việlmxc c chốfmqs ng lạmdtu i nạmdtu n đpunc óhlcn i. Vàqujv o năigvy m 1756, Frederick ban hàqujv nh sắpimz c lệlmxc nh Kartoffelbefehl, hay "Đwfjc ạmdtu o luậnprp t khoai tânprp y", bắpimz t buộpnsd c mọhpyk i thầkgcg n dânprp n củzzhk a mìdnky nh phảhcop i trồmguo ng loàqujv i cânprp y nàqujv y.
Chírgnz nh Frederick cũszwk ng làqujv ngưqbfu ờwxml i phổvqlh biếfwcp n cụywkd m từdacs "khoai tânprp y" đpunc ểwixq thay cho cákzke i têhlcn n màqujv nhữmjhr ng ngưqbfu ờwxml i nôkmon ng dânprp n hay gọhpyk i loạmdtu i cânprp y nàqujv y làqujv "nấvtmi m cụywkd c".
Việlmxc c thựfwcp c thi sắpimz c lệlmxc nh ban đpunc ầkgcg u diễtcqn n ra khôkmon ng mấvtmi y suôkmon n sẻkmon . Ởrgnz nưqbfu ớdnky c Phổvqlh khi đpunc óhlcn cóhlcn mộpnsd t cânprp u nóhlcn i
"Làqujv der Bauer nicht kennt, frisst er nicht", nghĩagkl a làqujv "Thứwbxj màqujv nôkmon ng dânprp n khôkmon ng biếfwcp t nóhlcn làqujv gìdnky , anh ta sẽbbcz khôkmon ng ăigvy n".
Kolberg, mộpnsd t thịkfdw trấvtmi n thậnprp m chírgnz còoakc n trảhcop lờwxml i sắpimz c lệlmxc nh củzzhk a nhàqujv vua rằmjhr ng:
"Cákzke i thứwbxj đpunc óhlcn [khoai tânprp y] khôkmon ng cóhlcn mùawre i, cũszwk ng khôkmon ng cóhlcn vịkfdw , thậnprp m chírgnz nhữmjhr ng con chóhlcn còoakc n khôkmon ng thèhsql m ăigvy n chúskzp ng, vậnprp y chúskzp ng cóhlcn írgnz ch gìdnky vớdnky i chúskzp ng tôkmon i khôkmon ng?".
Đwfjc ểwixq đpunc ốfmqs i phóhlcn vớdnky i sựfwcp chốfmqs ng đpunc ốfmqs i nàqujv y, Frederick đpunc ãydtg nghĩagkl ra mộpnsd t kếfwcp . Ôwixq ng cho trồmguo ng khoai tânprp y bạmdtu t ngàqujv n trêhlcn n cákzke c trang trạmdtu i Hoàqujv ng gia ởpunc vùawre ng Berlin bânprp y giờwxml . Sau đpunc óhlcn , Frederick cắpimz t cửhlcn mộpnsd t đpunc ộpnsd i lírgnz nh canh làqujv m nhiệlmxc m vụywkd bảhcop o vệlmxc cákzke nh đpunc ồmguo ng.
Nắpimz m đpunc ưqbfu ợlmxc c tânprp m lýljqi củzzhk a dânprp n chúskzp ng, hễtcqn thứwbxj gìdnky đpunc ưqbfu ợlmxc c cho bảhcop o vệlmxc nghiêhlcn m ngặlszv t, họhpyk sẽbbcz nghĩagkl đpunc óhlcn làqujv thứwbxj quýljqi giákzke , Frederick Đwfjc ạmdtu i đpunc ếfwcp đpunc ãydtg dặlszv n nhữmjhr ng ngưqbfu ờwxml i lírgnz nh canh giảhcop vờwxml ngủzzhk hoặlszv c thưqbfu ờwxml ng xuyêhlcn n xao nhãydtg ng nhiệlmxc m vụywkd củzzhk a mìdnky nh. Đwfjc iềmfwc u nàqujv y đpunc ãydtg thựfwcp c sựfwcp thu húskzp t đpunc ưqbfu ợlmxc c sựfwcp chúskzp ýljqi củzzhk a nhữmjhr ng têhlcn n trộpnsd m.
Hằmjhr ng đpunc êhlcn m, nhữmjhr ng têhlcn n trộpnsd m đpunc ềmfwc u đpunc ếfwcp n cákzke nh đpunc ồmguo ng hoàqujv ng gia đpunc ákzke nh cắpimz p khoai tânprp y. Chẳwknj ng mấvtmi y chốfmqs c, loàqujv i cânprp y nàqujv y đpunc ưqbfu ợlmxc c bákzke n tràqujv n ngậnprp p thịkfdw trưqbfu ờwxml ng chợlmxc đpunc en. Nhữmjhr ng ngưqbfu ờwxml i nôkmon ng dânprp n quay trởpunc lạmdtu i quan tânprp m khoai tânprp y vìdnky nóhlcn đpunc ưqbfu ợlmxc c giákzke . Vàqujv thếfwcp làqujv loàqujv i cânprp y nàqujv y đpunc ãydtg xânprp m chiếfwcp m thàqujv nh côkmon ng mọhpyk i mảhcop nh vưqbfu ờwxml n ởpunc Phổvqlh , cứwbxj u sốfmqs ng ngưqbfu ờwxml i dânprp n qua nhữmjhr ng mùawre a vụywkd lúskzp a mìdnky thấvtmi t bákzke t.
Khoai tânprp y vớdnky i đpunc ặlszv c tírgnz nh dễtcqn trồmguo ng, dễtcqn bảhcop o quảhcop n vàqujv giàqujv u năigvy ng lưqbfu ợlmxc ng chírgnz nh làqujv nguồmguo n lưqbfu ơzzhk ng thựfwcp c đpunc ãydtg nuôkmon i sốfmqs ng quânprp n đpunc ộpnsd i Phổvqlh trong chiếfwcp n tranh Bảhcop y năigvy m (1756-1763), giúskzp p Frederick Đwfjc ạmdtu i đpunc ếfwcp đpunc ákzke nh bạmdtu i cảhcop liêhlcn n quânprp n giữmjhr a Ámyts o vàqujv Phákzke p.
Về
Có
Nhiệ
Ngư
Cũ
Ngư
Và
Trong khi ngư
Cự
Cộ
Họ
Cá
Từ
Khi đ
Cuố
Có
Hơ
Nế
Mộ
Nhữ
Denis Diderot, mộ
Diderot coi khoai tâ
Nạ
Theo thố
Frederick Đ
Chí
Việ
"Là
Kolberg, mộ
"Cá
Đ
Nắ
Hằ
Khoai tâ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
