Câwrjc u chuyệkjoe n vềamzy khoai tâwrjc y bắpnyg t nguồhrnp n từpeyd khoảakkr ng 13.000 năgflv m trưnups ớvcud c ởcdji Nam Mỹdpcx , khi giốahet ng câwrjc y họtyiw càpnyg nàpnyg y còuycj n mọtyiw c dạamzy i ởcdji nhữgnbh ng vùauie ng núspkf i thuộtyiw c dãmlar y Andes, phíyccs a nam Peru vàpnyg đhkxz ômgmc ng bắpnyg c Bolivia ngàpnyg y nay.
Vềamzy mặwrgl t đhkxz ịtyem a lýspkf , Andes khômgmc ng phảakkr i đhkxz ịtyem a đhkxz iểqklp m cóinkt thểqklp nuômgmc i dưnups ỡfrfe ng mộtyiw t loàpnyg i câwrjc y lưnups ơecsi ng thựimep c chíyccs nh. Nóinkt làpnyg dãmlar y núspkf i dàpnyg i nhấuycj t trêdeya n hàpnyg nh tinh, cao hơecsi n 6.700 m vàpnyg chắpnyg n thàpnyg nh mộtyiw t dảakkr i 8.850 km bêdeya n bờtqed Thávhot i Bìjqma nh Dưnups ơecsi ng.
Cóinkt rấuycj t nhiềamzy u núspkf i lửzgho a hoạamzy t đhkxz ộtyiw ng rảakkr i rávhot c trêdeya n dãmlar y Andes, kếbmhu t quảakkr củwrgl a nhữgnbh ng đhkxz ứrprm t gãmlar y đhkxz ịtyem a chấuycj t thưnups ờtqed ng xuyêdeya n đhkxz ẩhkxz y khu vựimep c nàpnyg y vàpnyg o tìjqma nh trạamzy ng phảakkr i đhkxz ốahet i mặwrgl t vớvcud i đhkxz ộtyiw ng đhkxz ấuycj t, lũtxay quézgho t vàpnyg sạamzy t lởcdji . Ngay cảakkr trong nhữgnbh ng ngàpnyg y yêdeya n bìjqma nh nhấuycj t, khíyccs hậalhu u củwrgl a Andes vẫizqe n rấuycj t khắpnyg c nghiệkjoe t đhkxz ểqklp mộtyiw t loàpnyg i câwrjc y lưnups ơecsi ng thựimep c cóinkt thểqklp sinh sômgmc i.
Nhiệkjoe t đhkxz ộtyiw trêdeya n núspkf i cóinkt thểqklp dao đhkxz ộtyiw ng từpeyd 24oC xuốahet ng mứrprm c đhkxz óinkt ng băgflv ng chỉqaav trong vòuycj ng vàpnyg i tiếbmhu ng đhkxz ồhrnp ng hồhrnp . Khômgmc ng khíyccs thìjqma quávhot loãmlar ng đhkxz ểqklp giữgnbh nổcjyq i nhiệkjoe t. Ởazyf mộtyiw t vùauie ng đhkxz ấuycj t nhưnups vậalhu y, chỉqaav cóinkt ngômgmc , quinoa vàpnyg khoai tâwrjc y mớvcud i cóinkt thểqklp mọtyiw c đhkxz ưnups ợkczh c.
Ngưnups ờtqed i Inca làpnyg dâwrjc n tộtyiw c đhkxz ầgucb u tiêdeya n thuầgucb n hóinkt a đhkxz ưnups ợkczh c khoai tâwrjc y vàpnyg biếbmhu n nóinkt trởcdji thàpnyg nh mộtyiw t loàpnyg i câwrjc y lưnups ơecsi ng thựimep c chíyccs nh. Cávhot c di tíyccs ch khảakkr o cổcjyq cho thấuycj y khoai tâwrjc y đhkxz ãmlar đhkxz ưnups ợkczh c ngưnups ờtqed i Inca chômgmc n cùauie ng ngưnups ờtqed i chếbmhu t cávhot ch đhkxz âwrjc y 4.500 năgflv m. Vàpnyg nhữgnbh ng đhkxz ồhrnp gốahet m hìjqma nh khoai tâwrjc y, cóinkt niêdeya n đhkxz ạamzy i 400 năgflv m trưnups ớvcud c Cômgmc ng Nguyêdeya n đhkxz ưnups ợkczh c tìjqma m thấuycj y ởcdji Peru cũtxay ng xávhot c nhậalhu n sựimep sùauie ng bávhot i củwrgl a ngưnups ờtqed i Inca vớvcud i loàpnyg i câwrjc y lưnups ơecsi ng thựimep c nàpnyg y.
Cũtxay ng phảakkr i, bởcdji i nhờtqed cóinkt khoai tâwrjc y, ngưnups ờtqed i Inca mớvcud i xâwrjc y dựimep ng đhkxz ưnups ợkczh c mộtyiw t đhkxz ếbmhu chếbmhu hùauie ng mạamzy nh ởcdji Nam Mỹdpcx . Loạamzy i củwrgl giàpnyg u tinh bộtyiw t nàpnyg y đhkxz ãmlar cung cấuycj p cho họtyiw năgflv ng lưnups ợkczh ng đhkxz ểqklp chinh phạamzy t vàpnyg thômgmc n tíyccs nh cávhot c bộtyiw lạamzy c xung quanh, nhữgnbh ng tộtyiw c ngưnups ờtqed i ăgflv n ngômgmc .
Ngưnups ờtqed i Inca cũtxay ng phávhot t minh ra mộtyiw t phưnups ơecsi ng phávhot p lưnups u trữgnbh đhkxz ômgmc ng lạamzy nh khoai tâwrjc y, bảakkr o vệkjoe nóinkt khỏrqhb i nấuycj m mốahet c, chuộtyiw t bọtyiw vàpnyg ngăgflv n khômgmc ng cho khoai tâwrjc y nảakkr y mầgucb m. Bằjxxi ng cávhot ch nàpnyg y, khoai tâwrjc y cóinkt thểqklp đhkxz ưnups ợkczh c bảakkr o quảakkr n trong hàpnyg ng năgflv m màpnyg khômgmc ng bịtyem mấuycj t giávhot trịtyem dinh dưnups ỡfrfe ng.
Vàpnyg cũtxay ng bởcdji i vậalhu y màpnyg khoai tâwrjc y trởcdji thàpnyg nh mộtyiw t "đhkxz ồhrnp ng tiềamzy n" trong đhkxz ếbmhu chếbmhu . Hoàpnyg ng gia Inca cóinkt thểqklp thu thuếbmhu từpeyd nhữgnbh ng ngưnups ờtqed i nômgmc ng dâwrjc n bằjxxi ng khoai tâwrjc y, lưnups u trữgnbh chúspkf ng trong cávhot c kho thựimep c phẩhkxz m, rồhrnp i giảakkr i ngâwrjc n cho cávhot c binh líyccs nh, thợkczh xâwrjc y vàpnyg nômgmc lệkjoe .
Trong khi ngưnups ờtqed i Ai Cậalhu p trồhrnp ng lúspkf a mìjqma vàpnyg lúspkf a mạamzy ch đhkxz ểqklp xâwrjc y dựimep ng lêdeya n nhữgnbh ng kim tựimep thávhot p vĩkczh đhkxz ạamzy i, khoai tâwrjc y đhkxz ãmlar giúspkf p Đatwv ếbmhu chếbmhu Inca dựimep ng lêdeya n nhữgnbh ng ngômgmc i đhkxz ềamzy n hoàpnyg nh trávhot ng, nhữgnbh ng thàpnyg nh phốahet dávhot t vàpnyg ng lộtyiw ng lẫizqe y cho riêdeya ng mìjqma nh.
Cựimep c thịtyem nh đhkxz ếbmhu n thếbmhu kỷxyhm 15, Đatwv ếbmhu chếbmhu Inca bắpnyg t đhkxz ầgucb u suy yếbmhu u khi bưnups ớvcud c sang thếbmhu kỷxyhm 16, đhkxz óinkt cũtxay ng làpnyg thờtqed i đhkxz iểqklp m nhữgnbh ng ngưnups ờtqed i Châwrjc u Âspkf u đhkxz ầgucb u tiêdeya n khávhot m phávhot ra Châwrjc u Mỹdpcx , giớvcud i thiệkjoe u cávhot c mầgucb m bệkjoe nh mớvcud i vàpnyg o lụrqhb c đhkxz ịtyem a. Sởcdji i vàpnyg đhkxz ậalhu u mùauie a đhkxz ãmlar lâwrjc y lan từpeyd Trung Mỹdpcx vàpnyg o Inca, gâwrjc y ra nhữgnbh ng đhkxz ợkczh t dịtyem ch chếbmhu t ngưnups ờtqed i khômgmc ng thểqklp cứrprm u chữgnbh a.
Cộtyiw t mốahet c năgflv m 1532 chíyccs nh thứrprm c đhkxz ávhot nh dấuycj u sựimep sụrqhb p đhkxz ổcjyq củwrgl a đhkxz ếbmhu chếbmhu , sau khi Francisco Pizarro Gonzávhot lez, mộtyiw t nhàpnyg thávhot m hiểqklp m ngưnups ờtqed i Tâwrjc y Ban Nha mang theo 186 tùauie y tùauie ng đhkxz ổcjyq bộtyiw vàpnyg o bờtqed biểqklp n Peru ngàpnyg y nay.
Họtyiw bắpnyg t cóinkt c vua Atahualpa củwrgl a Inca, cưnups ớvcud p bóinkt c mọtyiw i đhkxz ềamzy n thờtqed vàpnyg kho bávhot u trêdeya n khắpnyg p đhkxz ếbmhu chếbmhu . Sau khi đhkxz ãmlar lấuycj p đhkxz ầgucb y cảakkr mộtyiw t căgflv n phòuycj ng vớvcud i đhkxz ầgucb y vàpnyg ng bạamzy c châwrjc u bávhot u, ngưnups ờtqed i Tâwrjc y Ban Nha khômgmc ng quêdeya n nézgho m vàpnyg o xóinkt thuyềamzy n mộtyiw t vàpnyg i củwrgl "nấuycj m cụrqhb c", khoai tâwrjc y theo cávhot ch gọtyiw i củwrgl a họtyiw , chúspkf ng nhăgflv n nhúspkf m, bávhot m đhkxz ầgucb y bùauie n đhkxz ấuycj t trômgmc ng chẳzgho ng cóinkt gìjqma làpnyg quýspkf giávhot . Vưnups ợkczh t qua Đatwv ạamzy i Tâwrjc y Dưnups ơecsi ng, nhữgnbh ng củwrgl khoai tâwrjc y đhkxz ầgucb u tiêdeya n đhkxz ãmlar du nhậalhu p vàpnyg o Châwrjc u Âspkf u.
Cávhot c nghiêdeya n cứrprm u lịtyem ch sửzgho ưnups ớvcud c tíyccs nh rằjxxi ng, trong đhkxz ợkczh t cưnups ớvcud p bóinkt c củwrgl a mìjqma nh ởcdji Inca, ngưnups ờtqed i Tâwrjc y Ban Nha đhkxz ãmlar thu vềamzy mộtyiw t lưnups ợkczh ng vàpnyg ng bạamzy c tưnups ơecsi ng đhkxz ưnups ơecsi ng vớvcud i 45 triệkjoe u Euro ởcdji thờtqed i đhkxz iểqklp m hiệkjoe n tạamzy i. Nhưnups ng íyccs t ai cóinkt thểqklp ngờtqed , thứrprm quýspkf giávhot nhấuycj t màpnyg họtyiw mang vềamzy khômgmc ng phảakkr i làpnyg châwrjc u bávhot u, màpnyg lạamzy i làpnyg vàpnyg i củwrgl khoai tâwrjc y bịtyem vứrprm t lăgflv n lóinkt c dưnups ớvcud i sàpnyg n thuyềamzy n.
Từpeyd ng đhkxz em đhkxz ếbmhu n sựimep cựimep c thịtyem nh cho Đatwv ếbmhu chếbmhu Inca, khoai tâwrjc y tiếbmhu p tụrqhb c "lâwrjc y lan" sựimep thịtyem nh vưnups ợkczh ng củwrgl a nóinkt đhkxz ếbmhu n cho nhữgnbh ng quốahet c gia ởcdji Châwrjc u Âspkf u, biếbmhu n họtyiw thàpnyg nh nhữgnbh ng đhkxz ếbmhu quốahet c. Nhưnups ng mọtyiw i chuyệkjoe n khômgmc ng diễpqih n ra đhkxz ơecsi n giảakkr n trong mộtyiw t sớvcud m mộtyiw t chiềamzy u.
Khi đhkxz ưnups ợkczh c ngưnups ờtqed i Tâwrjc y Ban Nha đhkxz em vềamzy từpeyd Nam Mỹdpcx , khoai tâwrjc y chỉqaav nhậalhu n đhkxz ưnups ợkczh c nhữgnbh ng con mắpnyg t dèpnyg chừpeyd ng. Vàpnyg o năgflv m 1570, mộtyiw t sốahet nômgmc ng dâwrjc n Tâwrjc y Ban Nha bắpnyg t đhkxz ầgucb u thửzgho nghiệkjoe m trồhrnp ng khoai tâwrjc y trêdeya n quy mômgmc nhỏrqhb . Nhưnups ng sau khi thu hoạamzy ch, củwrgl củwrgl a nóinkt chủwrgl yếbmhu u chỉqaav đhkxz ưnups ợkczh c dùauie ng làpnyg m thứrprm c ăgflv n cho lợkczh n.
Cuốahet i thếbmhu kỷxyhm 16, khoai tâwrjc y tìjqma m đhkxz ưnups ợkczh c đhkxz ưnups ờtqed ng sang Italia. Đatwv ếbmhu n đhkxz ầgucb u nhữgnbh ng năgflv m 1600, nóinkt đhkxz ãmlar cóinkt mặwrgl t ởcdji Ádeya o, Bỉqaav , Hàpnyg Lan, Thụrqhb y Sĩkczh , Anh, Đatwv ứrprm c, Bồhrnp Đatwv àpnyg o Nha, Ireland vàpnyg Phávhot p. Nhưnups ng khômgmc ng ởcdji đhkxz âwrjc u loàpnyg i câwrjc y nàpnyg y đhkxz ưnups ợkczh c chàpnyg o đhkxz óinkt n.
Cóinkt nguồhrnp n gốahet c từpeyd Nam Mỹdpcx , khoai tâwrjc y tấuycj t nhiêdeya n khômgmc ng xuấuycj t hiệkjoe n trong Kinh Thávhot nh. Vìjqma thếbmhu màpnyg Giávhot o hộtyiw i Cômgmc ng giávhot o cho rằjxxi ng Chúspkf a khômgmc ng muốahet n con ngưnups ờtqed i ăgflv n khoai tâwrjc y.
Hơecsi n nữgnbh a, loàpnyg i câwrjc y nàpnyg y cóinkt nhữgnbh ng đhkxz ặwrgl c tíyccs nh dịtyem biệkjoe t hoàpnyg n toàpnyg n khávhot c vớvcud i vớvcud i hiểqklp u biếbmhu t củwrgl a ngưnups ờtqed i Châwrjc u Âspkf u. Nóinkt khômgmc ng mọtyiw c lêdeya n từpeyd hạamzy t, màpnyg phávhot t triểqklp n từpeyd nhữgnbh ng mảakkr nh củwrgl .
Nếbmhu u ngưnups ờtqed i nômgmc ng dâwrjc n chômgmc n nguyêdeya n mộtyiw t củwrgl khoai xuốahet ng đhkxz ấuycj t, nóinkt sẽrpvf mọtyiw c mầgucb m vàpnyg phávhot t triểqklp n thàpnyg nh mộtyiw t câwrjc y khoai tâwrjc y mớvcud i. Nếbmhu u họtyiw cắpnyg t mộtyiw t củwrgl ra làpnyg m tưnups , họtyiw sẽrpvf cóinkt tớvcud i bốahet n câwrjc y khoai con. Sựimep kỳzoek lạamzy nàpnyg y khiếbmhu n khoai tâwrjc y đhkxz ưnups ợkczh c đhkxz ặwrgl t cho cávhot i têdeya n "távhot o quỷxyhm ", nhữgnbh ng quảakkr távhot o nhăgflv n nhúspkf m sinh sômgmc i trong lòuycj ng đhkxz ấuycj t.
Mộtyiw t đhkxz iềamzy u kỳzoek lạamzy nữgnbh a làpnyg khoai tâwrjc y khômgmc ng hômgmc hấuycj p vàpnyg o ban đhkxz êdeya m. Nhữgnbh ng nhàpnyg thựimep c vậalhu t họtyiw c Châwrjc u Âspkf u cuốahet i cùauie ng cũtxay ng xávhot c đhkxz ịtyem nh đhkxz ưnups ợkczh c loàpnyg i câwrjc y nàpnyg y thuộtyiw c họtyiw càpnyg , mộtyiw t họtyiw câwrjc y thưnups ờtqed ng cóinkt đhkxz ộtyiw c tíyccs nh. Cũtxay ng bởcdji i vậalhu y màpnyg khoai tâwrjc y thưnups ờtqed ng bịtyem cấuycj m trồhrnp ng hoặwrgl c chỉqaav đhkxz ưnups ợkczh c trồhrnp ng giớvcud i hạamzy n trong cávhot c vưnups ờtqed n câwrjc y thảakkr o dưnups ợkczh c.
Nhữgnbh ng cuộtyiw c thửzgho nghiệkjoe m ăgflv n khoai tâwrjc y đhkxz ầgucb u tiêdeya n ởcdji Châwrjc u Âspkf u khômgmc ng mấuycj y khi kếbmhu t thúspkf c tốahet t đhkxz ẹvhot p. Bởcdji i ngưnups ờtqed i ta chỉqaav ăgflv n nhữgnbh ng củwrgl khoai nhộtyiw lêdeya n khỏrqhb i mặwrgl t đhkxz ấuycj t, nghĩkczh a làpnyg khi chúspkf ng đhkxz ãmlar mọtyiw c mầgucb m, họtyiw thưnups ờtqed ng bịtyem ngộtyiw đhkxz ộtyiw c thậalhu t. Mộtyiw t sốahet nhàpnyg khoa họtyiw c còuycj n cho rằjxxi ng khoai tâwrjc y làpnyg nguyêdeya n nhâwrjc n gâwrjc y bệkjoe nh phong, chỉqaav vìjqma củwrgl củwrgl a nóinkt trômgmc ng mézgho o móinkt giốahet ng nhưnups nhữgnbh ng ngưnups ờtqed i mắpnyg c bệkjoe nh
Denis Diderot, mộtyiw t triếbmhu t gia ngưnups ờtqed i Phávhot p từpeyd ng viếbmhu t trong Bávhot ch khoa toàpnyg n thưnups (1751-1756), cuốahet n sávhot ch đhkxz ầgucb u tiêdeya n tóinkt m tắpnyg t nhữgnbh ng tưnups tưnups ởcdji ng khai sávhot ng ởcdji Châwrjc u Âspkf u: "Bấuycj t kểqklp bạamzy n nấuycj u nưnups ớvcud ng khoai tâwrjc y nhưnups thếbmhu nàpnyg o, cávhot i rễpqih củwrgl a củwrgl a nóinkt cũtxay ng làpnyg mộtyiw t loạamzy i thựimep c phẩhkxz m bồhrnp n bộtyiw t vàpnyg vômgmc vịtyem ".
Diderot coi khoai tâwrjc y chỉqaav làpnyg mộtyiw t loạamzy i thựimep c phẩhkxz m dàpnyg nh cho nhữgnbh ng ngưnups ờtqed i "ăgflv n đhkxz ểqklp sốahet ng". Nhữgnbh ng ngưnups ờtqed i nômgmc ng dâwrjc n, quâwrjc n đhkxz ộtyiw i trong nạamzy n đhkxz óinkt i cóinkt thểqklp ăgflv n khoai tâwrjc y. Nóinkt làpnyg mộtyiw t thứrprm thựimep c phẩhkxz m gâwrjc y chưnups ớvcud ng bụrqhb ng, nhưnups ng cóinkt thểqklp cung cấuycj p năgflv ng lưnups ợkczh ng đhkxz ểqklp giúspkf p họtyiw sốahet ng sóinkt t.
Nạamzy n đhkxz óinkt i, hóinkt a ra, lạamzy i làpnyg cơecsi hộtyiw i duy nhấuycj t giúspkf p khoai tâwrjc y cóinkt thểqklp vưnups ơecsi n lêdeya n cạamzy nh tranh vớvcud i lúspkf a mìjqma ởcdji Châwrjc u Âspkf u. Quay trởcdji lạamzy i thờtqed i gian đhkxz óinkt , đhkxz óinkt i làpnyg mộtyiw t thứrprm gìjqma đhkxz óinkt thưnups ờtqed ng trựimep c ởcdji lụrqhb c đhkxz ịtyem a nàpnyg y.
Theo thốahet ng kêdeya củwrgl a nhàpnyg sửzgho họtyiw c Fernand Braudel, nưnups ớvcud c Phávhot p từpeyd ng phảakkr i chịtyem u đhkxz ựimep ng tớvcud i hơecsi n 40 nạamzy n đhkxz óinkt i trêdeya n quy mômgmc toàpnyg n quốahet c, trong khoảakkr ng thờtqed i gian từpeyd năgflv m 1500 đhkxz ếbmhu n 1800. Nưnups ớvcud c Anh cũtxay ng rơecsi i vàpnyg o mộtyiw t tìjqma nh trạamzy ng tưnups ơecsi ng tựimep , vớvcud i 17 nạamzy n đhkxz óinkt i toàpnyg n quốahet c từpeyd năgflv m 1532 đhkxz ếbmhu n 1623. Cảakkr lụrqhb c đhkxz ịtyem a đhkxz ơecsi n giảakkr n làpnyg khômgmc ng thểqklp tựimep nuômgmc i sốahet ng.
Frederick Đatwv ạamzy i đhkxz ếbmhu , vua củwrgl a nưnups ớvcud c Phổcjyq , làpnyg ngưnups ờtqed i đhkxz ầgucb u tiêdeya n nhìjqma n ra đhkxz ưnups ợkczh c tiềamzy m năgflv ng củwrgl a khoai tâwrjc y trong việkjoe c chốahet ng lạamzy i nạamzy n đhkxz óinkt i. Vàpnyg o năgflv m 1756, Frederick ban hàpnyg nh sắpnyg c lệkjoe nh Kartoffelbefehl, hay "Đatwv ạamzy o luậalhu t khoai tâwrjc y", bắpnyg t buộtyiw c mọtyiw i thầgucb n dâwrjc n củwrgl a mìjqma nh phảakkr i trồhrnp ng loàpnyg i câwrjc y nàpnyg y.
Chíyccs nh Frederick cũtxay ng làpnyg ngưnups ờtqed i phổcjyq biếbmhu n cụrqhb m từpeyd "khoai tâwrjc y" đhkxz ểqklp thay cho cávhot i têdeya n màpnyg nhữgnbh ng ngưnups ờtqed i nômgmc ng dâwrjc n hay gọtyiw i loạamzy i câwrjc y nàpnyg y làpnyg "nấuycj m cụrqhb c".
Việkjoe c thựimep c thi sắpnyg c lệkjoe nh ban đhkxz ầgucb u diễpqih n ra khômgmc ng mấuycj y suômgmc n sẻtqed . Ởazyf nưnups ớvcud c Phổcjyq khi đhkxz óinkt cóinkt mộtyiw t câwrjc u nóinkt i
"Làpnyg der Bauer nicht kennt, frisst er nicht", nghĩkczh a làpnyg "Thứrprm màpnyg nômgmc ng dâwrjc n khômgmc ng biếbmhu t nóinkt làpnyg gìjqma , anh ta sẽrpvf khômgmc ng ăgflv n".
Kolberg, mộtyiw t thịtyem trấuycj n thậalhu m chíyccs còuycj n trảakkr lờtqed i sắpnyg c lệkjoe nh củwrgl a nhàpnyg vua rằjxxi ng:
"Cávhot i thứrprm đhkxz óinkt [khoai tâwrjc y] khômgmc ng cóinkt mùauie i, cũtxay ng khômgmc ng cóinkt vịtyem , thậalhu m chíyccs nhữgnbh ng con chóinkt còuycj n khômgmc ng thèpnyg m ăgflv n chúspkf ng, vậalhu y chúspkf ng cóinkt íyccs ch gìjqma vớvcud i chúspkf ng tômgmc i khômgmc ng?".
Đatwv ểqklp đhkxz ốahet i phóinkt vớvcud i sựimep chốahet ng đhkxz ốahet i nàpnyg y, Frederick đhkxz ãmlar nghĩkczh ra mộtyiw t kếbmhu . Ôamzy ng cho trồhrnp ng khoai tâwrjc y bạamzy t ngàpnyg n trêdeya n cávhot c trang trạamzy i Hoàpnyg ng gia ởcdji vùauie ng Berlin bâwrjc y giờtqed . Sau đhkxz óinkt , Frederick cắpnyg t cửzgho mộtyiw t đhkxz ộtyiw i líyccs nh canh làpnyg m nhiệkjoe m vụrqhb bảakkr o vệkjoe cávhot nh đhkxz ồhrnp ng.
Nắpnyg m đhkxz ưnups ợkczh c tâwrjc m lýspkf củwrgl a dâwrjc n chúspkf ng, hễpqih thứrprm gìjqma đhkxz ưnups ợkczh c cho bảakkr o vệkjoe nghiêdeya m ngặwrgl t, họtyiw sẽrpvf nghĩkczh đhkxz óinkt làpnyg thứrprm quýspkf giávhot , Frederick Đatwv ạamzy i đhkxz ếbmhu đhkxz ãmlar dặwrgl n nhữgnbh ng ngưnups ờtqed i líyccs nh canh giảakkr vờtqed ngủwrgl hoặwrgl c thưnups ờtqed ng xuyêdeya n xao nhãmlar ng nhiệkjoe m vụrqhb củwrgl a mìjqma nh. Đatwv iềamzy u nàpnyg y đhkxz ãmlar thựimep c sựimep thu húspkf t đhkxz ưnups ợkczh c sựimep chúspkf ýspkf củwrgl a nhữgnbh ng têdeya n trộtyiw m.
Hằjxxi ng đhkxz êdeya m, nhữgnbh ng têdeya n trộtyiw m đhkxz ềamzy u đhkxz ếbmhu n cávhot nh đhkxz ồhrnp ng hoàpnyg ng gia đhkxz ávhot nh cắpnyg p khoai tâwrjc y. Chẳzgho ng mấuycj y chốahet c, loàpnyg i câwrjc y nàpnyg y đhkxz ưnups ợkczh c bávhot n tràpnyg n ngậalhu p thịtyem trưnups ờtqed ng chợkczh đhkxz en. Nhữgnbh ng ngưnups ờtqed i nômgmc ng dâwrjc n quay trởcdji lạamzy i quan tâwrjc m khoai tâwrjc y vìjqma nóinkt đhkxz ưnups ợkczh c giávhot . Vàpnyg thếbmhu làpnyg loàpnyg i câwrjc y nàpnyg y đhkxz ãmlar xâwrjc m chiếbmhu m thàpnyg nh cômgmc ng mọtyiw i mảakkr nh vưnups ờtqed n ởcdji Phổcjyq , cứrprm u sốahet ng ngưnups ờtqed i dâwrjc n qua nhữgnbh ng mùauie a vụrqhb lúspkf a mìjqma thấuycj t bávhot t.
Khoai tâwrjc y vớvcud i đhkxz ặwrgl c tíyccs nh dễpqih trồhrnp ng, dễpqih bảakkr o quảakkr n vàpnyg giàpnyg u năgflv ng lưnups ợkczh ng chíyccs nh làpnyg nguồhrnp n lưnups ơecsi ng thựimep c đhkxz ãmlar nuômgmc i sốahet ng quâwrjc n đhkxz ộtyiw i Phổcjyq trong chiếbmhu n tranh Bảakkr y năgflv m (1756-1763), giúspkf p Frederick Đatwv ạamzy i đhkxz ếbmhu đhkxz ávhot nh bạamzy i cảakkr liêdeya n quâwrjc n giữgnbh a Ádeya o vàpnyg Phávhot p.
Về
Có
Nhiệ
Ngư
Cũ
Ngư
Và
Trong khi ngư
Cự
Cộ
Họ
Cá
Từ
Khi đ
Cuố
Có
Hơ
Nế
Mộ
Nhữ
Denis Diderot, mộ
Diderot coi khoai tâ
Nạ
Theo thố
Frederick Đ
Chí
Việ
"Là
Kolberg, mộ
"Cá
Đ
Nắ
Hằ
Khoai tâ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
