Nhữrbjh ng chữrbjh viếjkug t tắglbg t trong sáwjwf ch nàdcvh y:
AHBC
Anh-hùqrpf ng Bắglbg c-cưwlil ơjxwf ng
AHLN
Anh-hùqrpf ng Lĩasal nh-Nam
AHĐcnwg A-DCBM
Anh-hùqrpf ng Đcnwg ôkwdj ng-a dựwveb ng cờvkqs bìcnrh nh Môkwdj ng
AHTS
Anh-hùqrpf ng Tiêdjwd u-sơjxwf n
ALTVTV
Anh-linh thầcnwg n võxemn tộxrht c Việpuet t
ANCL
An-Nam chígtgk lưwlil ợvkqs c
CEP
Coopékyrn rative Europékyrn enne Pharmaceutique
(Liêdjwd n hiệpuet p cáwjwf c việpuet n bàdcvh o chếjkug châhtho u Âdehk u)
CKDH
Cẩxemn m khêdjwd di hậbwfp n
CMFC
Commitékyrn Mékyrn dical Franco-Chinois
(Ủmhdp y ban trao đhzde ổfvua i y họhnkz c Pháwjwf p-Hoa)
DTLSVH
Di tígtgk ch lịjxwf ch sửhpsu văpcex n hódjwd a đhzde ưwlil ợvkqs c xếjkug p hạxrht ng
IFA
Institut Franco-Asiatique (Việpuet n Pháwjwf p-Ávyom )
KĐcnwg VSTGCM
Khâhtho m đhzde ịjxwf nh Việpuet t sửhpsu thôkwdj ng giáwjwf m cưwlil ơjxwf ng mụlkjy c
Đcnwg Đcnwg HNS
Đcnwg ộxrht ng-đhzde ìcnrh nh hồdtof ngoạxrht i sửhpsu
Đcnwg NLTCB
Đcnwg ạxrht i-Nam liệpuet t truyệpuet n chígtgk nh biêdjwd n
Đcnwg NLTTB
Đcnwg ạxrht i-Nam liệpuet t truyểwqtn n tiềnwte n biêdjwd n
Đcnwg NNTC
Đcnwg ạxrht i-Nam nhấzdnw t thốdtof ng chígtgk
Đcnwg NTLCB
Đcnwg ạxrht i-Nam thựwveb c lụlkjy c chígtgk nh biêdjwd n
Đcnwg NTLTB
Đcnwg ạxrht i-Nam thựwveb c lụlkjy c tiềnwte n biêdjwd n
Đcnwg VSKTT
Đcnwg ạxrht i-Việpuet t sửhpsu kýrxap toàdcvh n thưwlil
MCMS
Môkwdj ng-cổfvua mậbwfp t sửhpsu
NS
Nguyêdjwd n-sửhpsu
TS
Tốdtof ng sửhpsu
TTDS
Thuậbwfp n-thiêdjwd n di sửhpsu
Thưwlil viếjkug t cho tuổfvua i trẻxcoc tộxrht c Việpuet t
vềnwte nhữrbjh ng nguồdtof n tàdcvh i liệpuet u
đhzde ểwqtn tìcnrh m hiểwqtn u cuộxrht c Bắglbg c-phạxrht t thờvkqs i Lýrxap
(Dẫkxni n nhậbwfp p bộxrht Nam Quốdtof c Sơjxwf n Hàdcvh )
Nhữrbjh ng giòapow ng dưwlil ớskzi i đhzde âhtho y tôkwdj i viếjkug t dàdcvh nh cho tuổfvua i trẻxcoc Việpuet t, chưwlil a códjwd chúmxsk t vốdtof n vềnwte thưwlil tịjxwf ch củwpqd a chiếjkug n thắglbg ng Bắglbg c phạxrht t thờvkqs i Lýrxap , đhzde áwjwf nh chiếjkug m cáwjwf c châhtho u Ung, Liêdjwd m, Dung, Nghi, Bạxrht ch. Mong nhữrbjh ng bậbwfp c cao minh bỏcnrh qua. Chẳszce ng nêdjwd n bậbwfp n tâhtho m.
Trâhtho n trọhnkz ng.
Cáwjwf c bạxrht n trẻxcoc thâhtho n.
Cáwjwf c bạxrht n đhzde ãuhzf từwqtn ng nghe, từwqtn ng đhzde ọhnkz c sơjxwf lưwlil ợvkqs c vềnwte nhữrbjh ng chiếjkug n côkwdj ng hiểwqtn n háwjwf ch củwpqd a tổfvua tiêdjwd n ta, trong khoảfqcq ng thờvkqs i gian hai chụlkjy c năpcex m (1057-1077), Bắglbg c tiếjkug n, đhzde áwjwf nh chiếjkug m cáwjwf c châhtho u Ung, Liêdjwd m, Dung, Nghi, Bạxrht ch củwpqd a Tốdtof ng vàdcvh o thờvkqs i Lýrxap . Nam bìcnrh nh Chiêdjwd m đhzde em cáwjwf c châhtho u Ma-linh, Bốdtof -chígtgk nh, Đcnwg ịjxwf a-lýrxap vàdcvh o bảfqcq n đhzde ồdtof Đcnwg ạxrht i Việpuet t. Bâhtho y giờvkqs cáwjwf c bạxrht n đhzde ưwlil ợvkqs c đhzde ọhnkz c toàdcvh n bộxrht huâhtho n nghiệpuet p nàdcvh y trong bộxrht Nam-quốdtof c sơjxwf n hàdcvh . Đcnwg âhtho y làdcvh bộxrht sáwjwf ch, màdcvh tôkwdj i đhzde ãuhzf dùqrpf ng hếjkug t tâhtho m huyếjkug t đhzde ểwqtn thuậbwfp t lạxrht i. Toàdcvh n bộxrht gồdtof m 5 quyểwqtn n, gầcnwg n 2500 trang, lầcnwg n đhzde ầcnwg u do việpuet n Pháwjwf p-Ávyom xuấzdnw t bảfqcq n, nhàdcvh Đcnwg ạxrht i-Nam Hoa-kỳpwam ấzdnw n hàdcvh nh. Bốdtof n chữrbjh Nam-quốdtof c sơjxwf n hàdcvh , tôkwdj i lấzdnw y trong bàdcvh i thơjxwf đhzde áwjwf nh Tốdtof ng củwpqd a ngàdcvh i Tháwjwf i-úmxsk y Lýrxap Thưwlil ờvkqs ng Kiệpuet t.
Cũmhdp ng trong việpuet c ca tụlkjy ng tổfvua tiêdjwd n ta trong côkwdj ng cuộxrht c giữrbjh nưwlil ớskzi c, mởowpq rộxrht ng lãuhzf nh thổfvua , dưwlil ớskzi i triềnwte u Lýrxap , vàdcvh o khoảfqcq ng thờvkqs i gian trưwlil ớskzi c bộxrht nàdcvh y 40-60 năpcex m. Đcnwg ódjwd làdcvh cáwjwf c bộxrht :
Anh-hùqrpf ng Tiêdjwd u-sơjxwf n,
Thuậbwfp n-Thiêdjwd n di sửhpsu ,
Anh-hùqrpf ng Bắglbg c-cưwlil ơjxwf ng,
Anh linh thầcnwg n võxemn tộxrht c Việpuet t,
Đcnwg ốdtof i vớskzi i cáwjwf c đhzde ộxrht c giảfqcq cao minh, bàdcvh i viếjkug t dưwlil ớskzi i đhzde âhtho y dưwlil ờvkqs ng nhưwlil vôkwdj ígtgk ch. Tuy vậbwfp y tôkwdj i thấzdnw y cầcnwg n phảfqcq i viếjkug t, đhzde ểwqtn đhzde ộxrht c giảfqcq trẻxcoc tuổfvua i, thờvkqs i thơjxwf ấzdnw u ởowpq ngoàdcvh i lãuhzf nh thổfvua Việpuet t-Nam, hoặiycc c sốdtof ng trong nưwlil ớskzi c, nhưwlil ng khôkwdj ng códjwd dịjxwf p hiểwqtn u rõxemn hơjxwf n nhữrbjh ng vấzdnw n đhzde ềnwte trong sáwjwf ch. Đcnwg ódjwd làdcvh vấzdnw n đhzde ềnwte nhữrbjh ng nguồdtof n tàdcvh i liệpuet u màdcvh tôkwdj i dùqrpf ng đhzde ểwqtn sưwlil u khảfqcq o, làdcvh m khung chígtgk nh yếjkug u, dựwveb a vàdcvh o đhzde ódjwd , xâhtho y dựwveb ng táwjwf c phẩxemn m.
Nguồdtof n tàdcvh i liệpuet u chia làdcvh m bốdtof n loạxrht i:
1. Tàdcvh i liệpuet u Việpuet t-Nam.
Nódjwd i đhzde ếjkug n tàdcvh i liệpuet u Việpuet t-Nam, tôkwdj i buồdtof n lắglbg m cáwjwf c bạxrht n ạxrht , vìcnrh cuộxrht c Bắglbg c phạxrht t củwpqd a ta trong thờvkqs i Lýrxap códjwd đhzde ếjkug n 6 lầcnwg n kháwjwf c nhau, màdcvh khi tôkwdj i nódjwd i ra, ngưwlil ờvkqs i ta khôkwdj ng tin. Nhữrbjh ng vịjxwf códjwd kiếjkug n thứqvvj c đhzde ọhnkz c đhzde ưwlil ợvkqs c sáwjwf ch cổfvua củwpqd a ta, củwpqd a Trung-quốdtof c thìcnrh coi đhzde ódjwd làdcvh sựwveb thưwlil ờvkqs ng . Khi tôkwdj i nódjwd i, cáwjwf c vịjxwf ấzdnw y trêdjwd u tôkwdj i Biếjkug t rồdtof i, khổfvua lắglbg m nódjwd i mãuhzf i. Còapow n nhữrbjh ng ngưwlil ờvkqs i khôkwdj ng biếjkug t thìcnrh phủwpqd đhzde ịjxwf nh, làdcvh m gìcnrh códjwd . Thựwveb c đhzde úmxsk ng nhưwlil sáwjwf ch Trung Dung nódjwd i "Tiểwqtn u nhâhtho n bấzdnw t cậbwfp p, quâhtho n tửhpsu quáwjwf chi".
Bâhtho y giờvkqs tôkwdj i xin cốdtof gắglbg ng trìcnrh nh bầcnwg y.
Nguồdtof n tàdcvh i liệpuet u nàdcvh y gồdtof m códjwd ba :
Nguồdtof n thứqvvj nhấzdnw t, do tiềnwte n nhâhtho n tôkwdj i đhzde ểwqtn lạxrht i. Hầcnwg u hếjkug t chékyrn p tay, hoặiycc c in mộxrht c bảfqcq n.
Nguồdtof n thứqvvj nhìcnrh do ngưwlil ờvkqs i Pháwjwf p sưwlil u tầcnwg m, cấzdnw t tạxrht i thưwlil việpuet n Paris.
Nguồdtof n thứqvvj ba, ngưwlil ờvkqs i Trung-quốdtof c cấzdnw t giữrbjh tạxrht i thưwlil việpuet n Thưwlil ợvkqs ng-hảfqcq i, Bắglbg c-kinh, Quảfqcq ng-Đcnwg ôkwdj ng, Quảfqcq ng-Tâhtho y, Vâhtho n-Nam, Quýrxap -châhtho u vàdcvh Hồdtof -Nam.
Vậbwfp y nhữrbjh ng tàdcvh i liệpuet u nàdcvh o tôkwdj i căpcex n cứqvvj vàdcvh o đhzde ódjwd , viếjkug t bộxrht Nam-quốdtof c sơjxwf n hàdcvh ? Dưwlil ớskzi i đhzde âhtho y tôkwdj i xin liệpuet t kêdjwd . Nhữrbjh ng tàdcvh i liệpuet u nàdcvh o tôkwdj i kêdjwd trưwlil ớskzi c, thìcnrh chígtgk nh yếjkug u hơjxwf n cáwjwf c tàdcvh i liệpuet u liệpuet t kêdjwd sau.
1.1.- Khâhtho m-đhzde ịjxwf nh Việpuet t sửhpsu thôkwdj ng giáwjwf m cưwlil ơjxwf ng mụlkjy c (KĐcnwg VSTGCM),
do cụlkjy Phan Thanh-Giảfqcq n làdcvh m tổfvua ng tàdcvh i. Nhódjwd m sửhpsu thầcnwg n bắglbg t đhzde ầcnwg u biêdjwd n tậbwfp p vàdcvh o niêdjwd n hiệpuet u Tựwveb -Đcnwg ứqvvj c thứqvvj 9 (Bígtgk nh-Thâhtho n, 1856). Hoàdcvh n thàdcvh nh niêdjwd n hiệpuet u Kiếjkug n-Phúmxsk c nguyêdjwd n niêdjwd n (Giáwjwf p-Thâhtho n, 1884). Nộxrht i dung chia ra:
1.1.1. Quyểwqtn n đhzde ầcnwg u, chékyrn p cáwjwf c sắglbg c chỉfvua , tấzdnw u chưwlil ơjxwf ng, thểwqtn lệpuet .
1.1.2. Tiềnwte n biêdjwd n 5 quyểwqtn n, chékyrn p từwqtn Hồdtof ng-Bàdcvh ng đhzde ếjkug n Thậbwfp p-nhịjxwf sứqvvj quâhtho n.
1.1.3. Chígtgk nh biêdjwd n, 47 quyểwqtn n, chékyrn p từwqtn Đcnwg inh Tiêdjwd n-Hoàdcvh ng đhzde ếjkug n Lêdjwd Mẫkxni n-Đcnwg ếjkug .
Trong đhzde ódjwd búmxsk t tígtgk ch ngoạxrht i tổfvua cùqrpf ng phụlkjy thâhtho n pháwjwf t biểwqtn u ýrxap kiếjkug n, phêdjwd chằmxsk ng chịjxwf t khắglbg p mọhnkz i trang. Năpcex m 1973, sợvkqs đhzde ểwqtn trong nhàdcvh , códjwd khi bịjxwf mấzdnw t, bịjxwf cháwjwf y. Tôkwdj i tặiycc ng cho phủwpqd Quốdtof c-vụlkjy -khanh đhzde ặiycc c tráwjwf ch văpcex n hoáwjwf . Đcnwg ầcnwg u quyểwqtn n nhấzdnw t, tôkwdj i dàdcvh nh ra mưwlil ờvkqs i lăpcex m trang đhzde áwjwf nh máwjwf y, chỉfvua rõxemn cho đhzde ộxrht c giảfqcq biềnwte t nguồdtof n gốdtof c bảfqcq n nàdcvh y củwpqd a gia đhzde ìcnrh nh tôkwdj i đhzde ưwlil ợvkqs c lưwlil u truyềnwte n nhưwlil thếjkug nàdcvh o. Sau đhzde ódjwd mỗrxap i khi cầcnwg n dùqrpf ng, tôkwdj i lạxrht i tớskzi i mưwlil ợvkqs n vềnwte sưwlil u khảfqcq o. Từwqtn năpcex m 1975, tôkwdj i dùqrpf ng bảfqcq n củwpqd a thưwlil việpuet n Paris. Trong khi dẫkxni n chứqvvj ng, tôkwdj i viếjkug t tắglbg t làdcvh KĐcnwg VSTGCM.
1.2. Đcnwg ạxrht i-Việpuet t sửhpsu kýrxap (Đcnwg VSK)- Đcnwg ạxrht i-Việpuet t sửhpsu kýrxap toàdcvh n thưwlil (Đcnwg VSKTT).
Bộxrht Đcnwg ạxrht i-Việpuet t sửhpsu kýrxap , do Hàdcvh n-lâhtho m-việpuet n họhnkz c sĩasal , kiêdjwd m Quốdtof c-sửhpsu việpuet n giáwjwf m tu, Bảfqcq ng-nhãuhzf n đhzde ạxrht i khoa niêdjwd n hiệpuet u Thiêdjwd n-Ứxemn ng Chígtgk nh-Bìcnrh nh thứqvvj 16 đhzde ờvkqs i vua Trầcnwg n Tháwjwf i-Tôkwdj ng (Đcnwg inh-Mùqrpf i, 1247) Lêdjwd Văpcex n-Hưwlil u soạxrht n; chékyrn p từwqtn Triệpuet u Đcnwg àdcvh đhzde ếjkug n Lýrxap Chiêdjwd u-Hoàdcvh ng. Bộxrht nàdcvh y hoàdcvh n tấzdnw t vàdcvh o tháwjwf ng 6 niêdjwd n hiệpuet u Thiệpuet u-Long nguyêdjwd n niêdjwd n (Nhâhtho m-Thâhtho n, 1272), đhzde ờvkqs i vua Trầcnwg n Nhâhtho n-Tôkwdj ng.
Niêdjwd n hiệpuet u Diêdjwd n-Ninh thứqvvj nhìcnrh đhzde ờvkqs i Lêdjwd Nhâhtho n-Tôkwdj ng (Ấhnkz t-Hợvkqs i, 1455), vua sai Quốdtof c-sửhpsu tếjkug tửhpsu u báwjwf c sĩasal Phan Phu-Tiêdjwd n soạxrht n quốdtof c sửhpsu . Phan Phu-Tiêdjwd n chékyrn p nốdtof i tiếjkug p bộxrht Đcnwg ạxrht i-Việpuet t sửhpsu kýrxap củwpqd a Lêdjwd Văpcex n-Hưwlil u, tứqvvj c từwqtn niêdjwd n hiệpuet u Kiếjkug n-Trung nguyêdjwd n niêdjwd n đhzde ờvkqs i Trầcnwg n Tháwjwf i-Tôkwdj ng (Ấhnkz t-Dậbwfp u 1225) đhzde ếjkug n khi quâhtho n Minh bịjxwf đhzde uổfvua i vềnwte nưwlil ớskzi c (1428). Vìcnrh vậbwfp y bộxrht sau nàdcvh y đhzde ưwlil ợvkqs c mang têdjwd n làdcvh Đcnwg ạxrht i-Việpuet t sửhpsu kýrxap tụlkjy c biêdjwd n (Đcnwg VSKTB).
Niêdjwd n hiệpuet u Hồdtof ng-Đcnwg ứqvvj c thứqvvj mưwlil ờvkqs i (Kỷdjwd -Hợvkqs i, 1479), vua Lêdjwd Tháwjwf nh-Tôkwdj ng sai sửhpsu thầcnwg n Ngôkwdj Sĩasal -Liêdjwd n biêdjwd n soạxrht n mộxrht t bộxrht chígtgk nh sửhpsu . Ôrxap ng Ngôkwdj Sĩasal -Liêdjwd n tu bổfvua bộxrht Đcnwg ạxrht i-Việpuet t sửhpsu kýrxap củwpqd a Lêdjwd Văpcex n-Hưwlil u, Đcnwg ạxrht i-Việpuet t sửhpsu kýrxap tụlkjy c biêdjwd n củwpqd a Phan Phu-Tiêdjwd n, rồdtof i chékyrn p thêdjwd m. Vìcnrh vậbwfp y bộxrht sửhpsu mớskzi i mang têdjwd n Đcnwg ạxrht i-Việpuet t sửhpsu kýrxap toàdcvh n thưwlil (Đcnwg VSKTT), chia làdcvh m 15 quyểwqtn n. Từwqtn Hồdtof ng-Hàdcvh ng đhzde ếjkug n Ngôkwdj sứqvvj quâhtho n 5 quyểwqtn n, gọhnkz i làdcvh Ngoạxrht i-kỷdjwd . Từwqtn Đcnwg inh Tiêdjwd n-Hoàdcvh ng đhzde ếjkug n Lêdjwd Tháwjwf i-Tổfvua 10 quyểwqtn n, gọhnkz i làdcvh Bảfqcq n-kỷdjwd .
Bảfqcq n củwpqd a tiềnwte n nhâhtho n tôkwdj i đhzde ểwqtn lạxrht i làdcvh bảfqcq n do triềnwte u Tâhtho y-sơjxwf n in vàdcvh o tháwjwf ng chạxrht p năpcex m Canh-Thâhtho n (đhzde ầcnwg u 1801).
Xékyrn t nộxrht i dung hai bộxrht củwpqd a Lêdjwd , Ngôkwdj , tôkwdj i thấzdnw y:
1.2.1. Ngôkwdj Sĩasal -Liêdjwd n hầcnwg u nhưwlil chékyrn p lạxrht i bộxrht Đcnwg ạxrht i-Việpuet t sửhpsu kýrxap củwpqd a Lêdjwd Văpcex o-Hưwlil u từwqtn Triệpuet u Đcnwg àdcvh đhzde ếjkug n Lýrxap Chiêdjwd u-Hoàdcvh ng.
1.2.2. Ngôkwdj Sĩasal -Liêdjwd n thêdjwd m vàdcvh o bộxrht củwpqd a Lêdjwd Văpcex o-Hưwlil u hai thiêdjwd n Hồdtof ng-Bàdcvh ng ngoạxrht i kỷdjwd vàdcvh Thụlkjy c-kỷdjwd . Đcnwg ểwqtn viếjkug t hai thiêdjwd n nàdcvh y, Ngôkwdj đhzde ãuhzf mưwlil ợvkqs n càdcvh c truyệpuet n thầcnwg n thoạxrht i trong Việpuet t-đhzde iệpuet n u linh tậbwfp p củwpqd a Lýrxap Tếjkug -Xuyêdjwd n vàdcvh Lĩasal nh-Nam trígtgk ch quáwjwf i củwpqd a Trầcnwg n Thếjkug -Pháwjwf p.
Bảfqcq n củwpqd a tiềnwte n nhâhtho n tôkwdj i códjwd rấzdnw t nhiềnwte u ngưwlil ờvkqs i phêdjwd bêdjwd n cạxrht nh. Phầcnwg n châhtho u phêdjwd , ôkwdj ng tôkwdj i bảfqcq o đhzde ódjwd làdcvh củwpqd a Dựwveb c-Tôkwdj ng Anh-hoàdcvh ng-đhzde ếjkug (Tựwveb -Đcnwg ứqvvj c). Lờvkqs i châhtho u phêdjwd Hồdtof ng-bàdcvh ng thịjxwf kỷdjwd nhưwlil sau :
"Ngưwlil u quỷdjwd , xàdcvh thầcnwg n. Bấzdnw t nghi tígtgk n dãuhzf ".
Nghĩasal a làdcvh : Ma trâhtho u-đhzde ầcnwg u rắglbg n, khôkwdj ng nêdjwd n tin.
1.2.3. Ngôkwdj Sĩasal -Liêdjwd n chékyrn p tiếjkug p tụlkjy c từwqtn Lýrxap Chiêdjwd u-Hoàdcvh ng đhzde ếjkug n Lêdjwd Tháwjwf nh-Tôkwdj ng.
Hồdtof i 1962, trong khi tôkwdj i đhzde i du họhnkz c chưwlil a vềnwte . Phụlkjy thâhtho n tôkwdj i trao cho việpuet n Khảfqcq o-cổfvua , rồdtof i cụlkjy phódjwd bảfqcq ng Nguyễtkty n Sĩasal -Giáwjwf c mưwlil ợvkqs n, đhzde ểwqtn dịjxwf ch thuậbwfp t. Khi tôkwdj i trởowpq vềnwte nưwlil ớskzi c, thìcnrh khôkwdj ng tìcnrh m lạxrht i đhzde ưwlil ợvkqs c. Tôkwdj i đhzde àdcvh nh cho chụlkjy p microfilm bảfqcq n củwpqd a thưwlil việpuet n Paris, vàdcvh dùqrpf ng bảfqcq n nàdcvh y. Gầcnwg n đhzde âhtho y, tôkwdj i dùqrpf ng bảfqcq n củwpqd a Đcnwg ôkwdj ng-kinh đhzde ạxrht i họhnkz c, Đcnwg ôkwdj ng-dưwlil ơjxwf ng văpcex n hódjwd a nghiêdjwd n cứqvvj u sởowpq , phụlkjy thuộxrht c Đcnwg ôkwdj ng-dưwlil ơjxwf ng họhnkz c văpcex n hiếjkug n củwpqd a giáwjwf o sưwlil Trầcnwg n Kinh-Hòapow a chúmxsk giảfqcq i, xuấzdnw t bảfqcq n niêdjwd n hiệpuet u Chiêdjwd u-Hòapow a thứqvvj 59. Khi dẫkxni n chứqvvj ng tôkwdj i viếjkug t tắglbg t làdcvh Đcnwg VSKTT.
Ghi chúmxsk ,
Giáwjwf o-sưwlil Trầcnwg n Kinh-Hòapow a (Chen Chin Ho) 1912-1997, gốdtof c ngưwlil ờvkqs i Trung-quốdtof c, nhưwlil ng mang quốdtof c tịjxwf ch Nhậbwfp t. Ôrxap ng sang Việpuet t-Nam nghiêdjwd n cứqvvj u vềnwte văpcex n chưwlil ơjxwf ng, lịjxwf ch sửhpsu , văpcex n hódjwd a Việpuet t. Ôrxap ng kếjkug t hôkwdj n vớskzi i mộxrht t thiếjkug u nữrbjh Việpuet t códjwd họhnkz c thứqvvj c, gốdtof c ngưwlil ờvkqs i Hàdcvh nh-thiệpuet n, tỉfvua nh Nam-đhzde ịjxwf nh. Tôkwdj i làdcvh ngưwlil ờvkqs i bạxrht n vong niêdjwd n, vàdcvh làdcvh báwjwf c sĩasal đhzde iềnwte u trịjxwf củwpqd a Giáwjwf o-sưwlil . Thờvkqs i gian 1954-1963 Giáwjwf o-sưwlil từwqtn ng dạxrht y tạxrht i đhzde ạxrht i họhnkz c Văpcex n-khoa vàdcvh Sưwlil -phạxrht m Sàdcvh i-gòapow n. Sau năpcex m 1963 Giáwjwf o-sưwlil lạxrht i trởowpq vềnwte Nhậbwfp t, rồdtof i Đcnwg àdcvh i-loan dậbwfp y họhnkz c. Cuốdtof i đhzde ờvkqs i, Giáwjwf o-sưwlil dạxrht y họhnkz c tạxrht i Hoa-kỳpwam , khi vềnwte hưwlil u Giáwjwf o-sưwlil lưwlil u ngụlkjy tạxrht i San Francisco. Giáwjwf o sưwlil đhzde ãuhzf hiệpuet u đhzde ígtgk nh, chúmxsk giảfqcq i, xuấzdnw t bảfqcq n hầcnwg u hếjkug t nhữrbjh ng bộxrht sáwjwf ch viếjkug t bằmxsk ng chữrbjh Háwjwf n củwpqd a Việpuet t-Nam.
1.3. Việpuet t sửhpsu lưwlil ợvkqs c.
Bộxrht thứqvvj ba mang têdjwd n Việpuet t-sửhpsu lưwlil ợvkqs c (VSL), củwpqd a mộxrht t táwjwf c giảfqcq vôkwdj danh. Căpcex n cứqvvj vàdcvh o câhtho u Kim vưwlil ơjxwf ng Xưwlil ơjxwf ng-phùqrpf , nghĩasal a làdcvh đhzde ứqvvj c vua hiệpuet n tạxrht i niêdjwd n hiệpuet u Xưwlil ơjxwf ng-Phùqrpf . Tra trong sửhpsu , Xưwlil ơjxwf ng-Phùqrpf làdcvh niêdjwd n hiệpuet u vua Trầcnwg n Đcnwg ếjkug -Nghiệpuet n (Đcnwg inh-Tỵfnqm , 1377). Nhưwlil vậbwfp y bộxrht nàdcvh y viếjkug t vàdcvh o thờvkqs i gian trêdjwd n. Bộxrht nàdcvh y chékyrn p trong Tứqvvj -khốdtof toàdcvh n thưwlil củwpqd a Trung-quốdtof c.
Tiềnwte n nhâhtho n tôkwdj i códjwd bảfqcq n nàdcvh y, nhưwlil ng khuyếjkug t mấzdnw t mấzdnw y trang. Từwqtn năpcex m 1965, tôkwdj i dùqrpf ng bảfqcq n củwpqd a Cẩxemn m-chưwlil ớskzi ng thưwlil cụlkjy c, do chígtgk nh phủwpqd Trung-hoa dâhtho n quốdtof c tặiycc ng Đcnwg ạxrht i-họhnkz c văpcex n khoa Sàdcvh i-gòapow n. Sau năpcex m 1975, tôkwdj i dùqrpf ng bảfqcq n củwpqd a Trung-hoa thưwlil cụlkjy c Thưwlil ợvkqs ng-hảfqcq i. Gầcnwg n đhzde âhtho y, tôkwdj i dùqrpf ng bảfqcq n củwpqd a đhzde ạxrht i họhnkz c Soka Nhậbwfp t-bảfqcq n xuấzdnw t bảfqcq n niêdjwd n hiệpuet u Chiêdjwd u-Hòapow a thứqvvj 62 do giáwjwf o sưwlil Trầcnwg n Kinh-Hòapow a chúmxsk giảfqcq i. Trong khi dẫkxni n chứqvvj ng, tôkwdj i viếjkug t tắglbg t làdcvh VSL.
1.4. Việpuet t đhzde iệpuet n u linh, Lĩasal nh Nam chígtgk ch quáwjwf i.
Bộxrht thứqvvj tưwlil , tôkwdj i dùqrpf ng đhzde ếjkug n làdcvh bộxrht Việpuet t đhzde iệpuet n u linh (VĐcnwg UL) vàdcvh Lĩasal nh-Nam chígtgk ch quáwjwf i (LNCQ). Hai bộxrht nàdcvh y dưwlil ờvkqs ng khởowpq i đhzde ầcnwg u do Lýrxap Tếjkug Xuyêdjwd n vàdcvh Trầcnwg n Thếjkug Pháwjwf p viếjkug t, rồdtof i ngưwlil ờvkqs i sau chékyrn p thêdjwd m vàdcvh o. Việpuet t-Đcnwg iệpuet n u linh, củwpqd a Lýrxap Tếjkug -Xuyêdjwd n. Ôrxap ng đhzde ưwlil ợvkqs c coi làdcvh táwjwf c giảfqcq đhzde ầcnwg u tiêdjwd n. Lĩasal nh-Nam chígtgk ch quáwjwf i, Trầcnwg n Thếjkug -Pháwjwf p cũmhdp ng đhzde ưwlil ợvkqs c coi nhưwlil làdcvh táwjwf c giảfqcq biêdjwd n tậbwfp p đhzde ầcnwg u tiêdjwd n vàdcvh o niêdjwd n hiệpuet u Khai-hựwveb u nguyêdjwd n niêdjwd n đhzde ờvkqs i vua Trầcnwg n Minh-Tôkwdj ng (Kỷdjwd -Tỵfnqm 1329). Trong khi dẫkxni n chứqvvj ng, tôkwdj i viếjkug t tắglbg t làdcvh VĐcnwg UL vàdcvh LNCQ.
1.5. Thiềnwte n uyểwqtn n tậbwfp p anh.
Thứqvvj năpcex m, phảfqcq i kểwqtn tớskzi i bộxrht Thiềnwte n-uyểwqtn n tậbwfp p anh (TUTA), củwpqd a mộxrht t táwjwf c giảfqcq dấzdnw u têdjwd n, biêdjwd n soạxrht n năpcex m Vĩasal nh-Thịjxwf nh thứqvvj mưwlil ờvkqs i mộxrht t đhzde ờvkqs i vua Lêdjwd Dụlkjy -Tôkwdj ng (Ấhnkz t-mùqrpf i, 1715). Bảfqcq n củwpqd a tiềnwte n nhâhtho n tôkwdj i đhzde ểwqtn lạxrht i làdcvh bảfqcq n in vàdcvh o thờvkqs i vua Tựwveb -Đcnwg ứqvvj c. Nộxrht i dung chékyrn p 62 tiểwqtn u truyệpuet n cáwjwf c thiềnwte n sưwlil , cùqrpf ng ghi lạxrht i 67 bàdcvh i thơjxwf , 98 đhzde oạxrht n thơjxwf củwpqd a cáwjwf c ngàdcvh i. Bảfqcq n củwpqd a bổfvua n sưwlil Nam-Hảfqcq i Diệpuet u-Quang làdcvh bảfqcq n chékyrn p tay. Tuy códjwd đhzde ôkwdj i chúmxsk t kháwjwf c biệpuet t. Nhưwlil ng đhzde ạxrht i thểwqtn vẫkxni n giốdtof ng nhau. Trong khi dẫkxni n chứqvvj ng, tôkwdj i viếjkug t tắglbg t làdcvh TUTA.
1.6. Văpcex n bia.
Tàdcvh i liệpuet u thứqvvj sáwjwf u, làdcvh cáwjwf c văpcex n bia thờvkqs i Lýrxap còapow n lạxrht i. Đcnwg a sốdtof nhữrbjh ng văpcex o bia nàdcvh y, do họhnkz c giảfqcq Hoàdcvh ng Xuâhtho n-Hãuhzf n pháwjwf t hiệpuet n, sao, dịjxwf ch, chúmxsk giảfqcq i. Tổfvua ng sốdtof dùqrpf ng tớskzi i códjwd sáwjwf u văpcex n bia:
- Bia chùqrpf a Báwjwf o-âhtho n.
- Bia chùqrpf a Sùqrpf ng-nghiêdjwd m diêdjwd n kháwjwf nh.
- Bia Thậbwfp p Sùqrpf ng-thiệpuet n-diêdjwd n-linh.
- Bia chùqrpf a Hưwlil ơjxwf ng-nghiêdjwd m.
- Bia chùqrpf a Linh-xứqvvj ng.
- Bia đhzde ềnwte n Ngọhnkz -xáwjwf .
1.7. Ngọhnkz c phảfqcq .
Tàdcvh i liệpuet u thứqvvj bẩxemn y làdcvh nhữrbjh ng tậbwfp p Ngọhnkz c-phảfqcq tạxrht i đhzde ềnwte n thờvkqs anh hùqrpf ng dâhtho n tộxrht c, đhzde ưwlil ợvkqs c chékyrn p, gửhpsu i vềnwte bộxrht Lễtkty triềnwte u Nguyễtkty n xin phong thầcnwg n. Tàdcvh i liệpuet u nàdcvh y, tiềnwte n nhâhtho n tôkwdj i khi làdcvh m việpuet c tạxrht i Quốdtof c-sửhpsu quáwjwf n triềnwte u Nguyễtkty n đhzde ãuhzf sưwlil u tầcnwg m đhzde ểwqtn lạxrht i. Thưwlil việpuet n trung ưwlil ơjxwf ng Paris cũmhdp ng códjwd mộxrht t sốdtof bảfqcq n kháwjwf c nhau. Tôkwdj i dùqrpf ng đhzde ếjkug n 101 bảfqcq n Ngọhnkz c-phảfqcq .
1.8. Yêdjwd n-tửhpsu di sựwveb lụlkjy c
Tàdcvh i liệpuet u thứqvvj táwjwf m màdcvh tôkwdj i dùqrpf ng làdcvh bộxrht Yêdjwd n-tửhpsu di sựwveb lụlkjy c (YTDSL). Gồdtof m ba mưwlil ơjxwf i sáwjwf u quyểwqtn n. Sáwjwf ch chékyrn p tay, bảfqcq n sưwlil Diệpuet u-Quang dùqrpf ng đhzde ểwqtn dạxrht y tôkwdj i từwqtn khi qui y (Ấhnkz t-dậbwfp u, 1945) cho đhzde ếjkug n ngàdcvh y tôkwdj i phảfqcq i xa ngưwlil ờvkqs i (Giáwjwf p-Ngọhnkz , 19-8-1954). Năpcex m đhzde ódjwd , khi nghỉfvua hèvyom (7-6-1954) tôkwdj i lêdjwd n chùqrpf a ởowpq nghe ngưwlil ờvkqs i giảfqcq ng dậbwfp y. Ngàdcvh y 20 tháwjwf ng 7 đhzde ưwlil ợvkqs c tin Việpuet t-Nam chia đhzde ôkwdj i. Ngàdcvh y 29 tháwjwf ng 7 phụlkjy thâhtho n cho gọhnkz i tôkwdj i vềnwte đhzde ểwqtn theo gia đhzde ìcnrh nh di cưwlil vàdcvh o Nam. Bổfvua n sưwlil sai cáwjwf c sưwlil côkwdj Diệpuet u-Hoàdcvh , Diệpuet u-Đcnwg ứqvvj c, Diệpuet u-Tịjxwf nh, Diệpuet u-Minh ngàdcvh y đhzde êdjwd m sao cho tôkwdj i mộxrht t bảfqcq n.
Nộxrht i dung bộxrht sáwjwf ch gồdtof m 36 quyểwqtn n. Trong đhzde ódjwd :
1.8.1. Quyểwqtn n 1, chékyrn p tâhtho m ấzdnw n truyềnwte n phảfqcq . Tứqvvj c biểwqtn u đhzde ồdtof thầcnwg y truyềnwte n cho tròapow . Truyềnwte n pháwjwf p tạxrht i Ấhnkz n-đhzde ộxrht khởowpq i từwqtn đhzde ứqvvj c Thígtgk ch-Ca Mâhtho u-Ni cho ngàdcvh i Ma-ha Ca-Diếjkug p, tớskzi i ngàdcvh i Bồdtof -Đcnwg ềnwte Đcnwg ạxrht t-Ma 28 đhzde ờvkqs i. Truyềnwte n pháwjwf p tạxrht i Trung-quốdtof c từwqtn Bồdtof -Đcnwg ềnwte Đcnwg ạxrht t-Ma tớskzi i Tăpcex ng-Sáwjwf n 3 đhzde ờvkqs i. Tổfvua Tăpcex ng-Sáwjwf n truyềnwte n cho ngàdcvh i Tỳpwam -ni Đcnwg a-lưwlil u-chi. Cộxrht ng bốdtof n đhzde ờvkqs i. Truyềnwte n pháwjwf p từwqtn tổfvua Tỳpwam -Ni Đcnwg a-lưwlil u-chi cho đhzde ếjkug n ngàdcvh i Tiêdjwd u-Dao tạxrht i Đcnwg ạxrht i-Việpuet t trảfqcq i 18 đhzde ờvkqs i. Từwqtn ngàdcvh i Tiêdjwd u-Dao lậbwfp p ra pháwjwf i Yêdjwd n-tửhpsu , truyềnwte n đhzde ếjkug n bảfqcq n sưwlil gồdtof m 25 đhzde ờvkqs i. Tớskzi i tôkwdj i làdcvh đhzde ờvkqs i thứqvvj 26.
Thígtgk ch-ca Mâhtho u-Ni 1
Ấhnkz n-đhzde ộxrht 28
Trung-quốdtof c 3
Tiêdjwd u-sơjxwf n 18
Yêdjwd n-tửhpsu 25
Cộxrht ng chung 75
1.8.2. Quyểwqtn n 2 đhzde ếjkug n quyểwqtn n 10, chékyrn p hàdcvh nh trạxrht ng cáwjwf c tổfvua từwqtn khi ngàdcvh i Tỳpwam -Ni Đcnwg a-lưwlil u-chi đhzde ếjkug n Đcnwg ạxrht i-Việpuet t, cho tớskzi i Vạxrht n-Hạxrht nh thiềnwte n sưwlil (1018). Cộxrht ng 45 truyệpuet n.
1.8.3. Quyểwqtn n 11 đhzde ếjkug n quyểwqtn n 20, chékyrn p hàdcvh nh trạxrht ng cáwjwf c tổfvua từwqtn sau Vạxrht n-Hạxrht nh cho đhzde ếjkug n ngàdcvh i Huyềnwte n-Quang. Cộxrht ng 54 truyệpuet n.
1.8.4. Quyểwqtn n 20 tớskzi i 36, chékyrn p hàdcvh nh trạxrht ng cáwjwf c tổfvua từwqtn sau Tam-tổfvua tớskzi i ngàdcvh i Nam-Hảfqcq i Diệpuet u-Quang. Cộxrht ng 72 truyệpuet n.
Tổfvua ng cộxrht ng 171 truyệpuet n.
Bộxrht sáwjwf ch do nhiềnwte u ngưwlil ờvkqs i chékyrn p. Thưwlil ờvkqs ng sau khi bảfqcq n sưwlil viêdjwd n tịjxwf ch, đhzde ệpuet tửhpsu sẽvkqs chékyrn p hàdcvh nh trạxrht ng lạxrht i cho đhzde ờvkqs i sau biếjkug t. Vìcnrh vậbwfp y sốdtof táwjwf c giảfqcq códjwd lẽvkqs tớskzi i 30 vịjxwf . Khi du họhnkz c trởowpq vềnwte Việpuet t-Nam (1966), tôkwdj i códjwd ýrxap dịjxwf ch sang Việpuet t-ngữrbjh . Song vìcnrh bậbwfp n rộxrht n sinh nhai, lầcnwg n lữrbjh a mãuhzf i tớskzi i năpcex m 1970 vẫkxni n chưwlil a dịjxwf ch xong phầcnwg n đhzde ầcnwg u. Cưwlil sĩasal Cháwjwf nh-Trígtgk Mai Thọhnkz -Truyềnwte n mưwlil ợvkqs n vềnwte đhzde ọhnkz c. Ôrxap ng trao cho ba chuyêdjwd n viêdjwd n phủwpqd Quốdtof c-vụlkjy khanh đhzde ặiycc c tráwjwf ch văpcex n hoáwjwf dịjxwf ch. Sau biếjkug n cốdtof 1975, tôkwdj i khôkwdj ng rõxemn bộxrht nàdcvh y lưwlil u lạxrht c đhzde âhtho u? Tôkwdj i ngờvkqs rằmxsk ng nódjwd vẫkxni n còapow n ởowpq Sàdcvh i-gòapow n. Tuy vậbwfp y, trong thờvkqs i gian viếjkug t Anh-hùqrpf ng Tiêdjwd u-sơjxwf n, Anh-hùqrpf ng Đcnwg ôkwdj ng-a (1968-1975) tôkwdj i đhzde ãuhzf dùqrpf ng bộxrht nàdcvh y đhzde ểwqtn thuậbwfp t vềnwte cáwjwf c Bồdtof -táwjwf t đhzde ắglbg c pháwjwf p.
Lưwlil u ýrxap đhzde ộxrht c giảfqcq
Tôkwdj i xin cáwjwf c vịjxwf quảfqcq n thủwpqd thưwlil việpuet n tạxrht i Việpuet t-Nam, cũmhdp ng nhưwlil cáwjwf c tưwlil nhâhtho n, nếjkug u ai lưwlil u giữrbjh đhzde ưwlil ợvkqs c bộxrht nàdcvh y xin cho tôkwdj i biếjkug t, tôkwdj i chỉfvua cầcnwg n sao lạxrht i mộxrht t bảfqcq n. Tôkwdj i xin tạxrht mộxrht t sốdtof tiềnwte n nhỏcnrh làdcvh 20 nghìcnrh n USD. Trêdjwd n đhzde ầcnwg u mỗrxap i trang bộxrht sáwjwf ch tôkwdj i đhzde ềnwte u ghi bằmxsk ng chữrbjh Nho Trầcnwg n Đcnwg ạxrht i-Sỹfnmp , cạxrht nh đhzde ódjwd tôkwdj i ghi mộxrht t kýrxap hiệpuet u bằmxsk ng sốdtof La-mãuhzf . Khi báwjwf o cho tôkwdj i, chỉfvua cầcnwg n quýrxap vịjxwf nódjwd i cho biếjkug t sốdtof đhzde ódjwd làdcvh sốdtof gìcnrh , làdcvh tôkwdj i tin ngay. Đcnwg ịjxwf a chỉfvua củwpqd a tôkwdj i ởowpq cuốdtof i bàdcvh i nàdcvh y.
1.9. Mộxrht t sốdtof sáwjwf ch củwpqd a Quốdtof c-sửhpsu quáwjwf n triềnwte u Nguyễtkty n biêdjwd n tậbwfp p, bao gồdtof m:
- Đcnwg ạxrht i-Nam chígtgk nh biêdjwd n liệpuet t truyệpuet n (Đcnwg NCBLT),
- Đcnwg ạxrht i-Nam nhấzdnw t thốdtof ng chígtgk (Đcnwg NNTC),
- Đcnwg ạxrht i-Việpuet t đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Hoàdcvh ng Việpuet t nhấzdnw t thốdtof ng đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Bắglbg c-thàdcvh nh đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk lụlkjy c,
- Đcnwg ồdtof ng-Kháwjwf nh đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Hàdcvh -nộxrht i tỉfvua nh thầcnwg n tígtgk ch,
- Hàdcvh -nộxrht i sơjxwf n xuyêdjwd n phong tụlkjy c,
- Bắglbg c-giang tỉfvua nh thầcnwg n tígtgk ch,
- Chưwlil dưwlil tạxrht p biêdjwd n,
- Hoàdcvh n-vũmhdp kýrxap ,
- Hưwlil ng-yêdjwd n tỉfvua nh nhấzdnw t thốdtof ng chígtgk ,
- Bắglbg c-kỳpwam giang sơjxwf n cổfvua tígtgk ch danh thắglbg ng khảfqcq o,
- Hảfqcq i-dưwlil ơjxwf ng tỉfvua nh thầcnwg n tígtgk ch,
- Thăpcex ng-long cổfvua tígtgk ch khảfqcq o,
- Tháwjwf i-bìcnrh nh đhzde ịjxwf a dưwlil kýrxap ,
- Kim cổfvua thôkwdj n bi kýrxap ,
- Bắglbg c-ninh tỉfvua nh đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Bắglbg c-ninh tỉfvua nh thầcnwg n tígtgk ch,
- Long-biêdjwd n báwjwf ch nhịjxwf vịjxwf nh,
- Lâhtho m cổfvua kýrxap ,
- Lụlkjy c Nam đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Ngọhnkz c-phảfqcq cổfvua lụlkjy c,
- Côkwdj ng dưwlil tiệpuet p kýrxap .
Nhữrbjh ng bộxrht nàdcvh y đhzde ềnwte u códjwd nódjwd i đhzde ếjkug n thầcnwg n tígtgk ch cáwjwf c danh nhâhtho n thờvkqs i Lýrxap .
2. Tàdcvh i liệpuet u Trung-quốdtof c
Tráwjwf i vớskzi i tàdcvh i liệpuet u Việpuet t, tàdcvh i liệpuet u Trung-quốdtof c rấzdnw t nhiềnwte u. Cáwjwf c bàdcvh n trẻxcoc códjwd biếjkug t tạxrht i sao khôkwdj ng ? Vìcnrh việpuet c quâhtho n Việpuet t đhzde áwjwf nh sang cáwjwf c châhtho u Ung, Liêdjwd m, Dung, Nghi, Bạxrht ch làdcvh mộxrht t mốdtof i hậbwfp n vôkwdj bờvkqs bếjkug n củwpqd a ngưwlil ờvkqs i Trung-quốdtof c, nêdjwd n họhnkz viếjkug t sáwjwf ch đhzde ểwqtn lạxrht i. Tôkwdj i dùqrpf ng rấzdnw t nhiềnwte u. Chỉfvua đhzde ơjxwf n cửhpsu ra mộxrht t vàdcvh i bộxrht chígtgk nh.
2.1. Tốdtof ng-sửhpsu .
Do Thừwqtn a tưwlil ớskzi ng Thoáwjwf t-Thoáwjwf t vàdcvh A-lỗrxap -Đcnwg ồdtof triềnwte u Nguyêdjwd n làdcvh m tổfvua ng tàdcvh i. Cùqrpf ng vớskzi i bẩxemn y ngưwlil ờvkqs i biêdjwd n tậbwfp p. Gồdtof m 496 quyểwqtn n. Đcnwg âhtho y làdcvh mộxrht t trong 24 bộxrht chígtgk nh sửhpsu Trung-quốdtof c. Tiềnwte n nhâhtho n dùqrpf ng cổfvua bảfqcq n dạxrht y tôkwdj i họhnkz c. Khi rờvkqs i Bắglbg c vàdcvh o Nam, tôkwdj i khôkwdj ng mang theo đhzde ưwlil ợvkqs c. Cho đhzde ếjkug n nay, tôkwdj i cũmhdp ng khôkwdj ng biếjkug t bảfqcq n đhzde ódjwd làdcvh bảfqcq n in năpcex m nàdcvh o? Ai in? In ởowpq đhzde âhtho u? Từwqtn năpcex m 1965, tôkwdj i dùqrpf ng bảfqcq n trong Tứqvvj -bộxrht bịjxwf yếjkug u củwpqd a Trung-hoa dâhtho n quốdtof c tặiycc ng đhzde ạxrht i họhnkz c văpcex n khoa Sàdcvh i-gòapow n. Sau 1975, tôkwdj i dùqrpf ng bảfqcq n củwpqd a Trung-hoa thưwlil cụlkjy c Thưwlil ợvkqs ng-hảfqcq i. Bộxrht nàdcvh y in chữrbjh nhỏcnrh , nêdjwd n sốdtof trang chỉfvua bằmxsk ng mộxrht t phầcnwg n ba sốdtof trang cổfvua bảfqcq n màdcvh tiềnwte n nhâhtho n dạxrht y tôkwdj i. Tổfvua ng cộxrht ng códjwd 14.238 trang. Nhữrbjh ng quyểwqtn n quan trọhnkz ng nhấzdnw t làdcvh :
- Quyểwqtn n 1-2-3, Tháwjwf i-tổfvua bảfqcq n kỷdjwd . Trang 1-52.
- Quyểwqtn n 4-5 Tháwjwf i-tôkwdj ng bảfqcq n kỷdjwd . Trang 53-120.
- Quyểwqtn n 6-7-8 Châhtho n-tôkwdj ng bảfqcq n kỷdjwd . Trang 121-174.
- Quyểwqtn n 9-10-11-12 Nhâhtho n-tôkwdj ng bảfqcq n kỷdjwd . Trang 175-252.
- Quyểwqtn n 13 Anh-tôkwdj ng bảfqcq n kýrxap . Trang 253-262.
- Quyểwqtn n 14-15-16 Thầcnwg n-tôkwdj ng bảfqcq n kỷdjwd . Trang 263-316.
- Quyểwqtn n 290, Đcnwg ịjxwf ch Thanh, Quáwjwf ch Quỳpwam liệpuet t truyệpuet n. Trang 9.705-9.727.
- Quyểwqtn n 318, Trưwlil ơjxwf ng Phưwlil ơjxwf ng-Bìcnrh nh liệpuet t truyệpuet n. Trang 10.353-10.371.
- Quyểwqtn n 320 Dưwlil Tĩasal nh liệpuet t truyệpuet n. Trang 10.397-10.413.
- Quyểwqtn n 324, Phạxrht m Trọhnkz ng-Yêdjwd m liệpuet t truyệpuet n. Trang 10.257-10.293.
- Quyểwqtn n 327, Vưwlil ơjxwf ng An-Thạxrht ch liệpuet t truyệpuet n. Trang 10.541-10.560.
- Quyểwqtn n 332, Lýrxap Sưwlil -Trung, Lụlkjy c Sằmxsk n, Triệpuet u Tiếjkug t liệpuet t truyệpuet n. Trang 10.673-10.695.
- Quyểwqtn n 334, Thẩxemn m Khởowpq i, Lưwlil u Di, Hùqrpf ng Bảfqcq n, Tiêdjwd u Chúmxsk , Đcnwg àdcvh o Bậbwfp t liệpuet t truyệpuet n. Trang 10.721-10.741.
- Quyểwqtn n 336, Tưwlil -mãuhzf Quang liệpuet t truyệpuet n. Trang 10.757-10.779
- Quyểwqtn n 349, Yêdjwd n Đcnwg ạxrht t, Diêdjwd u Tựwveb liệpuet t truyệpuet n. Trang 11.049-11.064
- Quyểwqtn n 350, Vưwlil ơjxwf ng Quâhtho n-Vạxrht n, Hòapow a Mâhtho n, Lưwlil u Trọhnkz ng-Võxemn , Khúmxsk c Chẩxemn n liệpuet t truyệpuet n. Trang 11.067-11.090.
- Quyểwqtn n 446, Tôkwdj Giàdcvh m liệpuet t truyệpuet n. Trang 13.149-13.172.
- Quyểwqtn n 480, Ngôkwdj -Việpuet t Tiềnwte n thịjxwf thếjkug gia. Trang 13.897-13.917.
- Quyểwqtn n 481, Nam Háwjwf n Lưwlil u thịjxwf thếjkug gia. Trang 13.919-13.951.
- Quyểwqtn n 485, Ngoạxrht i quốdtof c truyệpuet n Hạxrht -quốdtof c thưwlil ợvkqs ng. Trang 13.991-14.006.
- Quyểwqtn n 486, Ngoạxrht i quốdtof c truyệpuet n, Hạxrht -quốdtof c hạxrht . Trang 14.007-14.034.
- Quyểwqtn n 488, Ngoạxrht i quốdtof c truyệpuet n, Giao-chỉfvua , Đcnwg ạxrht i-lýrxap . Trang 14.057-14.076.
- Quyểwqtn n 489, Ngoạxrht i quốdtof c truyệpuet n, Chiêdjwd m-thàdcvh nh, Châhtho n-lạxrht p, Bồdtof -cam. Trang 14.077-14.099.
- Quyểwqtn n 495, Man-di truyệpuet n, Quảfqcq ng-nguyêdjwd n châhtho u. Trang 14.214-14.220.
2.2. Tưwlil -trịjxwf thôkwdj ng giáwjwf m cưwlil ơjxwf ng mụlkjy c
củwpqd a Tưwlil -mãuhzf Quang chékyrn p theo lốdtof i biêdjwd n niêdjwd n. Bộxrht nàdcvh y gồdtof m 294 quyểwqtn n. Mụlkjy c lụlkjy c 30 quyểwqtn n, khảfqcq o dịjxwf 30 quyểwqtn n. Khởowpq i từwqtn Chiếjkug n-quốdtof c, Ngũmhdp -đhzde ạxrht i, trảfqcq i 1362 năpcex m. Hồdtof i nhỏcnrh tiềnwte n nhâhtho n chưwlil a giảfqcq ng cho tôkwdj i bộxrht nàdcvh y. Hồdtof i 1963, nhâhtho n giúmxsk p cho ngưwlil ờvkqs i bạxrht n Hòapow a-lan soạxrht n luậbwfp n áwjwf n tiếjkug n sĩasal văpcex n chưwlil ơjxwf ng Phưwlil ơjxwf ng pháwjwf p chékyrn p sửhpsu củwpqd a ngưwlil ờvkqs i Trung-quốdtof c. Tôkwdj i mớskzi i đhzde ểwqtn ra hơjxwf n tháwjwf ng nghiêdjwd n cứqvvj u. Bảfqcq n tôkwdj i nghiêdjwd n cứqvvj u củwpqd a Cẩxemn m-chưwlil ớskzi ng thưwlil cụlkjy c Thưwlil ợvkqs ng-hảfqcq i. Năpcex m 1975 vềnwte sau, tôkwdj i dùqrpf ng bảfqcq n củwpqd a Trung-hoa thưwlil cụlkjy c Thưwlil ợvkqs ng-hảfqcq i.
2.3. Tụlkjy c tưwlil trịjxwf thôkwdj ng giáwjwf m trưwlil ờvkqs ng biêdjwd n củwpqd a Lýrxap -Đcnwg àdcvh o.
Chékyrn p theo lốdtof i biêdjwd n niêdjwd n. Kháwjwf c vớskzi i chígtgk nh sửhpsu . Ởqkgg chígtgk nh sửhpsu ; cáwjwf c sửhpsu thầcnwg n triềnwte u đhzde ạxrht i sau chékyrn p triềnwte u đhzde ạxrht i trưwlil ớskzi c, nêdjwd n códjwd nhiềnwte u đhzde iểwqtn m khôkwdj ng đhzde úmxsk ng sựwveb thựwveb c. Lýrxap -Đcnwg àdcvh o chékyrn p ngay sựwveb kiệpuet n đhzde ang diễtkty n ra.
Bộxrht Tụlkjy c tưwlil trịjxwf thôkwdj ng giáwjwf m trưwlil ờvkqs ng biêdjwd n chékyrn p từwqtn Tốdtof ng Tháwjwf i-tổfvua lêdjwd n ngôkwdj i vua, cho đhzde ếjkug n lúmxsk c nhàdcvh Tốdtof ng phảfqcq i dờvkqs i đhzde ôkwdj xuốdtof ng Lâhtho m-An, trảfqcq i 166 năpcex m (960-1126). Tưwlil ơjxwf ng đhzde ưwlil ơjxwf ng vớskzi i bêdjwd n Đcnwg ạxrht i-Việpuet t, niêdjwd n hiệpuet u Ngôkwdj Xưwlil ơjxwf ng-Văpcex n (Canh-Thâhtho n, 960), đhzde ếjkug n niêdjwd n hiệpuet u Xưwlil ơjxwf ng-phùqrpf Duệpuet -vũmhdp thứqvvj bẩxemn y đhzde ờvkqs i Lýrxap Nhâhtho n-Tôkwdj ng (Bígtgk nh-Ngọhnkz , 1126). Thờvkqs i gian nàdcvh y bao gồdtof m tấzdnw t cảfqcq bộxrht Anh hùqrpf ng Tiêdjwd u-sơjxwf n, Thuậbwfp n-Thiêdjwd n di sửhpsu , Anh-hùqrpf ng Bắglbg c cưwlil ơjxwf ng, Anh-linh thầcnwg n võxemn tộxrht c Việpuet t, Nam-quốdtof c sơjxwf n hàdcvh . Tổfvua ng cộxrht ng códjwd 4.400 sựwveb việpuet c củwpqd a 9 đhzde ờvkqs i vua Tốdtof ng. Sáwjwf ch chia làdcvh m 520 quyểwqtn n.
Khi ôkwdj ng tôkwdj i qua đhzde ờvkqs i, tôkwdj i tiếjkug p nhậbwfp n sốdtof sáwjwf ch củwpqd a ngưwlil ờvkqs i đhzde ểwqtn lạxrht i códjwd bộxrht nàdcvh y. Bấzdnw y giờvkqs tôkwdj i mớskzi i mưwlil ờvkqs i lăpcex m tuổfvua i, chưwlil a đhzde ủwpqd kiếjkug n thứqvvj c khảfqcq o cứqvvj u, thàdcvh nh ra chỉfvua đhzde ọhnkz c qua, thấzdnw y đhzde ódjwd làdcvh mộxrht c bảfqcq n, chữrbjh lớskzi n. Khi di cưwlil vàdcvh o Nam, tôkwdj i khôkwdj ng mang theo đhzde ưwlil ợvkqs c. Đcnwg âhtho y làdcvh mốdtof i âhtho n hậbwfp n đhzde eo đhzde ẳszce ng suốdtof t đhzde ờvkqs i tôkwdj i. Vìcnrh trong đhzde ódjwd ôkwdj ng tôkwdj i phêdjwd chằmxsk ng chịjxwf t khắglbg p mọhnkz i trang.
Năpcex m 1968, khởowpq i sựwveb viếjkug t lịjxwf ch sửhpsu tiểwqtn u thuyếjkug t, tôkwdj i dùqrpf ng bảfqcq n củwpqd a Trung-hoa dâhtho n quốdtof c tặiycc ng đhzde ạxrht i họhnkz c văpcex n khoa. Từwqtn sau năpcex m 1975 tôkwdj i dùqrpf ng bảfqcq n củwpqd a Trung-hoa thưwlil cụlkjy c Thưwlil ợvkqs ng-hảfqcq i.
Ghi chúmxsk
Năpcex m 1990 khi trởowpq vềnwte Việpuet t-Nam, tôkwdj i códjwd ra Hàdcvh -nộxrht i, tìcnrh m lạxrht i ngôkwdj i nhàdcvh tôkwdj i ởowpq hồdtof i 1954 hỏcnrh i, thìcnrh chủwpqd nhàdcvh cho biếjkug t : Khi đhzde ưwlil ợvkqs c cấzdnw p ngôkwdj i nhàdcvh đhzde ódjwd , họhnkz códjwd thấzdnw y rấzdnw t nhiềnwte u sáwjwf ch. Nhữrbjh ng sáwjwf ch ấzdnw y, họhnkz đhzde ãuhzf báwjwf n cho ngưwlil ờvkqs i ta gódjwd i đhzde ồdtof , vàdcvh ...đhzde i cầcnwg u ! Hôkwdj m đhzde ódjwd tôkwdj i bậbwfp t lêdjwd n tiếjkug ng khódjwd c nhưwlil trẻxcoc nígtgk t !
2.4. Búmxsk t kýrxap , khảfqcq o lưwlil ợvkqs c.
Ngoàdcvh i ra tôkwdj i dùqrpf ng rấzdnw t nhiềnwte u sáwjwf ch kháwjwf c, nhưwlil :
2.4.1. Đcnwg ôkwdj ng-đhzde ôkwdj sựwveb lưwlil ợvkqs c củwpqd a Vưwlil ơjxwf ng Xung.
2.4.2. Lĩasal nh ngoạxrht i đhzde ai đhzde áwjwf p củwpqd a Chu Khứqvvj -Phi.
3. Nguồdtof n tàdcvh i liệpuet u đhzde ặiycc c biệpuet t,
3.1. Mộxrht chígtgk , văpcex n bia, đhzde ịjxwf a phưwlil ơjxwf ng chígtgk , gia phảfqcq ,
Nhữrbjh ng năpcex m 1976-1995, trong khi làdcvh m việpuet c cho Liêdjwd n hiệpuet p cáwjwf c việpuet n bàdcvh o chếjkug châhtho u Âdehk u (Coopékyrn rative Europékyrn enne Pharmaçeutique,CEP), Việpuet n Pháwjwf p-Ávyom (Institut Franco-Asiatique, IFA) vàdcvh Ủmhdp y ban trao đhzde ổfvua i y họhnkz c Pháwjwf p Hoa (Commitékyrn Mékyrn dical Franco-Chinois, CMFC)... Tôkwdj i códjwd nhiềnwte u dịjxwf p du hàdcvh nh sang Trung-quốdtof c, tôkwdj i sưwlil u tầcnwg m đhzde ưwlil ợvkqs c khôkwdj ng biếjkug t bao nhiêdjwd u tàdcvh i liệpuet u chékyrn p trong đhzde iạxrht phưwlil ơjxwf ng chígtgk , mộxrht bia, củwpqd a nhữrbjh ng vùqrpf ng biêdjwd n giớskzi i Hoa-Việpuet t, màdcvh trưwlil ớskzi c đhzde âhtho y thuộxrht c Việpuet t. Nhữrbjh ng tàdcvh i liệpuet u nàdcvh y tôkwdj i sao chụlkjy p bằmxsk ng scaner mang vềnwte .
Tạxrht i thưwlil việpuet n Thưwlil ợvkqs ng-hảfqcq i, Bắglbg c-kinh, Quảfqcq ng-Đcnwg ôkwdj ng, Quảfqcq ng-Tâhtho y, Vâhtho n-Nam, Quýrxap -châhtho u, Hồdtof -Nam, tôkwdj i tìcnrh m đhzde ưwlil ợvkqs c khôkwdj ng biếjkug t bao nhiêdjwd u tàdcvh i liệpuet u liêdjwd n hệpuet đhzde ếjkug n lịjxwf ch sửhpsu Hoa-Việpuet t giai đhzde oạxrht n 1010-1225 tứqvvj c thờvkqs i đhzde ạxrht i Tiêdjwd u-sơjxwf n.
Nhờvkqs phưwlil ơjxwf ng tiệpuet n truyềnwte n thôkwdj ng, tôkwdj i đhzde ãuhzf tìcnrh m lạxrht i đhzde ưwlil ợvkqs c hầcnwg u hềnwte t hậbwfp u duệpuet củwpqd a cáwjwf c danh nhâhtho n Tốdtof ng liêdjwd n quan đhzde ếjkug n Đcnwg ạxrht i-Việpuet t; rồdtof i xin đhzde ưwlil ợvkqs c đhzde ọhnkz c gia phảfqcq củwpqd a họhnkz . Chắglbg c cáwjwf c bạxrht n hỏcnrh i, bằmxsk ng cáwjwf ch nàdcvh o tôkwdj i tìcnrh m đhzde ưwlil ợvkqs c hậbwfp u duệpuet củwpqd a cáwjwf c tưwlil ớskzi ng Tốdtof ng từwqtn ng sang đhzde áwjwf nh Đcnwg ạxrht i-Việpuet t ? Tôkwdj i xin kểwqtn ra đhzde âhtho y đhzde ểwqtn tặiycc ng cáwjwf c bạxrht n mộxrht t nụlkjy cưwlil ờvkqs i.
Tỷdjwd nhưwlil tôkwdj i tìcnrh m con cháwjwf u Quáwjwf ch Quỳpwam , nguyêdjwd n soáwjwf i đhzde ạxrht o quâhtho n sang đhzde áwjwf nh Đcnwg ạxrht i-Việpuet t năpcex m 1076-1077. Trưwlil ớskzi c hếjkug t tôkwdj i tra trong Tốdtof ng-sửhpsu , ôkwdj ng ta quêdjwd ởowpq tỉfvua nh nàdcvh o, huyệpuet n nàdcvh o. Cuốdtof i cùqrpf ng tôkwdj i đhzde ăpcex ng trêdjwd n vàdcvh i tờvkqs báwjwf o đhzde ịjxwf a phưwlil ơjxwf ng đhzde ódjwd , ígtgk t giòapow ng:
"Giáwjwf o-sưwlil giáwjwf m đhzde ốdtof c Trung-quốdtof c sựwveb vụlkjy việpuet n Pháwjwf p-Ávyom (Paris), muốdtof n liêdjwd n hệpuet vớskzi i hậbwfp u duệpuet củwpqd a An-Nam hàdcvh nh doanh kinh lưwlil ợvkqs c Chiêdjwd u-thảfqcq o sứqvvj , kiêdjwd m Kinh Hồdtof , Quảfqcq ng Nam tuyêdjwd n huy sứqvvj , Nguyêdjwd n-soáwjwf i Quáwjwf ch Quỳpwam , từwqtn ng cầcnwg m quâhtho n đhzde áwjwf nh Đcnwg ạxrht i-Việpuet t vàdcvh o thờvkqs i cua Tốdtof ng Thầcnwg n-tôkwdj ng (1076-1077) ; đhzde ểwqtn tìcnrh m hiểwqtn u huâhtho n nghiệpuet p. Xin liêdjwd n hệpuet vớskzi i.... ".
Thếjkug nhưwlil ng khi gặiycc p nhau, họhnkz khôkwdj ng cho đhzde ọhnkz c gia phảfqcq , màdcvh chỉfvua thuậbwfp t cho nghe màdcvh thôkwdj i. Tôkwdj i chọhnkz c giậbwfp n họhnkz :
"Tôkwdj i đhzde ọhnkz c trong sửhpsu Việpuet t thấzdnw y nódjwd i ôkwdj ng tổfvua củwpqd a cáwjwf c vịjxwf bịjxwf mộxrht t nữrbjh tưwlil ớskzi ng Đcnwg ạxrht i-Việpuet t bắglbg t sốdtof ng, rồdtof i phảfqcq i quỳpwam gốdtof i lạxrht y 100 lạxrht y mớskzi i đhzde ưwlil ợvkqs c phódjwd ng thígtgk ch".
Thếjkug làdcvh họhnkz gâhtho n cổfvua lêdjwd n cãuhzf i, cãuhzf i sùqrpf i bọhnkz t mékyrn p ra. Tôkwdj i vẫkxni n khôkwdj ng tin. Ứxemn c quáwjwf họhnkz phàdcvh i xìcnrh gia phảfqcq ra, rồdtof i cho tôkwdj i đhzde ọhnkz c nhửhpsu ng trang vềnwte Tổfvua tiêdjwd n danh hùqrpf ng củwpqd a họhnkz . Họhnkz rấzdnw t hãuhzf nh diệpuet n, đhzde em từwqtn ng giòapow ng gia phảfqcq ra khoe, rồdtof i còapow n mờvkqs i tôkwdj i viếjkug ng thăpcex m mộxrht tổfvua tiêdjwd n họhnkz đhzde ểwqtn đhzde ọhnkz c mộxrht chígtgk ghi huâhtho n nghiệpuet p đhzde ưwlil ơjxwf ng thờvkqs i. Nhờvkqs vậbwfp y, màdcvh tôkwdj i tìcnrh m ra đhzde ưwlil ợvkqs c rấzdnw t nhiềnwte u chi tiếjkug t lịjxwf ch sửhpsu .
3.2. Quáwjwf ch-thịjxwf Nam chinh, Triệpuet u-thịjxwf chinh tiễtkty u Giao-chỉfvua kýrxap .
Tạxrht i thưwlil việpuet n bộxrht Tưwlil -lệpuet nh hai Quâhtho n-khu tiếjkug p giáwjwf p vớskzi i Việpuet t-Nam, cũmhdp ng nhưwlil tạxrht i bộxrht chỉfvua huy quâhtho n sựwveb tỉfvua nh Quảfqcq ng-Tâhtho y, Quảfqcq ng-Đcnwg ôkwdj ng, tôkwdj i đhzde ãuhzf tìcnrh m ra đhzde ưwlil ợvkqs c bộxrht nhậbwfp t kýrxap hàdcvh nh quâhtho n củwpqd a Quáwjwf ch Qùqrpf y mang têdjwd n Quáwjwf ch-thịjxwf Nam chinh, vàdcvh củwpqd a Triệpuet u Tiếjkug t mang têdjwd n Triệpuet u-thịjxwf chinh tiễtkty u Giao-chỉfvua kýrxap , nhưwlil đhzde ãuhzf thuậbwfp t trong mụlkjy c 5.1.4 bàdcvh i tựwveb a. Khi dẫkxni n chứqvvj ng, tôkwdj i viếjkug t tắglbg t làdcvh QTNC vàdcvh TTCTGCK.
3.3. Tốdtof ng-triềnwte u côkwdj ng thầcnwg n bi kýrxap .
Bộxrht nàdcvh y do hai đhzde ạxrht i thầcnwg n làdcvh Trầcnwg n Hy-Cưwlil ơjxwf ng, Tốdtof ng Đcnwg ạxrht m soạxrht n vàdcvh o thờvkqs i năpcex m Mậbwfp u-Tuấzdnw t (1718), Thanh Khang-Hy thứqvvj 57. Nộxrht i dung sao chékyrn p tấzdnw t cảfqcq văpcex n bia, mộxrht chígtgk cáwjwf c côkwdj ng thầcnwg n nhàdcvh Tốdtof ng. Thưwlil việpuet n Quảfqcq ng-châhtho u, Liễtkty u-châhtho u đhzde ềnwte u códjwd bộxrht nàdcvh y.
3.4. Xãuhzf chígtgk , thầcnwg n tígtgk ch.
Tạxrht i thưwlil việpuet n Quảfqcq ng-châhtho u, Nam-ninh, Liễtkty u-châhtho u, tôkwdj i tìcnrh m đhzde ưwlil ợvkqs c mộxrht t sốdtof sáwjwf ch do ngưwlil ờvkqs i đhzde ịjxwf a phưwlil ơjxwf ng, do cáwjwf c quan đhzde ịjxwf a phưwlil ơjxwf ng thờvkqs i Tốdtof ng viếjkug t. Nhữrbjh ng sáwjwf ch nàdcvh y đhzde ốdtof i vớskzi i ngưwlil ờvkqs i Trung-hoa thìcnrh khôkwdj ng códjwd mộxrht t chúmxsk t giáwjwf trịjxwf nàdcvh o, vìcnrh nộxrht i dung chékyrn p vềnwte phong tụlkjy c, tôkwdj n giáwjwf o, di tígtgk ch củwpqd a cáwjwf c khêdjwd đhzde ộxrht ng giáwjwf p giớskzi i vớskzi i Đcnwg ạxrht i-Việpuet t hồdtof i đhzde ódjwd . Nay cáwjwf c khêdjwd đhzde ộxrht ng đhzde ãuhzf biếjkug n thàdcvh nh làdcvh ng xãuhzf , ranh giớskzi i khôkwdj ng còapow n, di tígtgk ch cũmhdp ng mấzdnw t. Nhưwlil ng đhzde ốdtof i vớskzi i lịjxwf ch sửhpsu Việpuet t-Nam, vớskzi i tôkwdj i, nódjwd làdcvh cung cấzdnw p cho rấzdnw t nhiềnwte u sựwveb kiệpuet n vềnwte cuộxrht c chiếjkug n tranh Tốdtof ng Lýrxap . Cáwjwf c bộxrht đhzde ódjwd làdcvh :
- Ung-châhtho u kỷdjwd sựwveb ,
- Quảfqcq ng-Tâhtho y đhzde ịjxwf a dưwlil kýrxap ,
- Quảfqcq ng-Tâhtho y chưwlil thầcnwg n kýrxap ,
- Hy-Ninh hậbwfp n sựwveb bi kýrxap ,
- Thầcnwg n tígtgk ch Hỏcnrh a-giáwjwf p ngũmhdp đhzde ạxrht i vưwlil ơjxwf ng từwqtn ,
- Tháwjwf i-bìcnrh nh phong vậbwfp t chígtgk ,
- Hoàdcvh nh-sơjxwf n sơjxwf n xuyêdjwd n phong vựwveb c,
- Ôrxap n-nhuậbwfp n sựwveb tígtgk ch,
- Quy-hódjwd a đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Vĩasal nh-bìcnrh nh sơjxwf n xuyêdjwd n phong vựwveb c chígtgk ,
- Vĩasal nh-bìcnrh nh chưwlil thầcnwg n chígtgk ,
- Khâhtho m-châhtho u đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Hổfvua -môkwdj n chưwlil thầcnwg n kýrxap ,
- Cổfvua -vạxrht n sơjxwf n xuyêdjwd n cưwlil ơjxwf ng vựwveb c kýrxap ,
- Tâhtho y-bìcnrh nh chưwlil thầcnwg n chígtgk ,
- Tâhtho y-bìcnrh nh sơjxwf n xuyêdjwd n cưwlil ơjxwf ng vựwveb c chígtgk ,
- Lộxrht c-châhtho u sựwveb tígtgk ch,
- Lộxrht c-châhtho u cưwlil ơjxwf ng vựwveb c chígtgk ,
- Thiêdjwd n-long đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Khâhtho m-châhtho u chưwlil thầcnwg n kýrxap ,
- Nghi-châhtho u đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Nhưwlil -tígtgk ch sơjxwf n xuyêdjwd n phong vựwveb c chígtgk ,
- Đcnwg ểwqtn -trạxrht o đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Dung-châhtho u sựwveb tígtgk ch,
- Đcnwg ôkwdj ng-hảfqcq i Hy-Ninh bảfqcq n mạxrht t,
- Bạxrht ch-hâhtho u đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Liêdjwd m-châhtho u đhzde ịjxwf a dưwlil chígtgk ,
- Hổfvua -môkwdj n chưwlil thầcnwg n chígtgk .
4. Cao-ly sửhpsu , gia phảfqcq Kiếjkug n-bìcnrh nh, Kiếjkug n-hảfqcq i tạxrht i Hàdcvh n-quốdtof c.
Do cuộxrht c viếjkug ng thăpcex m Việpuet t-Nam Cộxrht ng-hòapow a ngàdcvh y 6 tháwjwf ng 11 năpcex m 1958, Tổfvua ng-thốdtof ng Lýrxap Thừwqtn a-Vãuhzf n tuyêdjwd n bốdtof rằmxsk ng tổfvua tiêdjwd n ôkwdj ng làdcvh ngưwlil ờvkqs i Việpuet t. Bấzdnw y giờvkqs tuy mớskzi i 19 tuổfvua i, tôkwdj i đhzde ãuhzf lưwlil u tâhtho m, rồdtof i năpcex m 1980, trong khi dựwveb đhzde ạxrht i hộxrht i y khoa ởowpq Hàdcvh ng-châhtho u, Trung-quốdtof c, tôkwdj i đhzde ưwlil ợvkqs c tiếjkug p xúmxsk c vớskzi i báwjwf c sĩasal Lýrxap Diệpuet p Oanh, Lýrxap Chiếjkug u Minh, tôkwdj i đhzde ãuhzf tìcnrh m ra sựwveb kiệpuet n Kiếjkug n-bìcnrh nh vưwlil ơjxwf ng Lýrxap Long Tưwlil ờvkqs ng cùqrpf ng tôkwdj ng tộxrht c 6 nghìcnrh n ngưwlil ờvkqs i làdcvh thuyềnwte n nhâhtho n tớskzi i Hàdcvh n quốdtof c năpcex m 1226. Rồdtof i năpcex m 1983, tôkwdj i lạxrht i tìcnrh m ra mộxrht t giòapow ng họhnkz Lýrxap nữrbjh a làdcvh con cháwjwf u Kiếjkug n-hảfqcq i vưwlil ơjxwf ng Lýrxap Dưwlil ơjxwf ng-Côkwdj n, cũmhdp ng làdcvh thuyềnwte n nhâhtho n tớskzi i Hàdcvh n quốdtof c năpcex m 1150.
Do vậbwfp y tôkwdj i đhzde ưwlil ợvkqs c đhzde ọhnkz c gia phảfqcq củwpqd a hai giòapow ng họhnkz Lýrxap nàdcvh y. Gia phảfqcq cung cấzdnw p cho tôkwdj i rấzdnw t nhiềnwte u sựwveb kiệpuet n lịjxwf ch sửhpsu vềnwte cuộxrht c chiếjkug n tranh Tốdtof ng-Lýrxap . (xin đhzde ọhnkz c bàdcvh i Nguyêdjwd n-tổfvua hai giòapow ng họhnkz Lýrxap tạxrht i Hàdcvh n-quốdtof c, phụlkjy lụlkjy c quyểwqtn n 3, bộxrht Anh-hùqrpf ng Đcnwg ôkwdj ng-A dựwveb ng cờvkqs Bìcnrh nh-Môkwdj ng).
5. Nguyêdjwd n tắglbg c xửhpsu dụlkjy ng tàdcvh i liệpuet u.
Nam-quốdtof c sơjxwf n-hàdcvh đhzde ưwlil ợvkqs c viếjkug t dưwlil ớskzi i thểwqtn dạxrht ng bộxrht lịjxwf ch sửhpsu tiểwqtn u thuyếjkug t tam hưwlil thấzdnw t thựwveb c nghĩasal a làdcvh ba phầcnwg n hưwlil , bẩxemn y phầcnwg n thựwveb c. Phàdcvh m đhzde ãuhzf làdcvh tiểwqtn u thuyếjkug t thìcnrh tha hồdtof phódjwd ng túmxsk ng, tưwlil ởowpq ng tưwlil ợvkqs ng nhưwlil Alexandre Dumas, Thi Nạxrht i-Am, La Quáwjwf n-Trung, Kim-Dung. Thếjkug nhưwlil ng lịjxwf ch sửhpsu tiểwqtn u thuyếjkug t củwpqd a tộxrht c Việpuet t lạxrht i khôkwdj ng thểwqtn bịjxwf a đhzde ặiycc t quáwjwf đhzde áwjwf ng, ma trâhtho u, đhzde ầcnwg u rắglbg n, phun kiếjkug m, di sơjxwf n đhzde ảfqcq o hảfqcq i. Tạxrht i sao? Bởowpq i chỉfvua nhữrbjh ng sựwveb kiệpuet n anh hùqrpf ng trong lịjxwf ch sửhpsu củwpqd a chúmxsk ng ta, cũmhdp ng rấzdnw t khódjwd làdcvh m cho hậbwfp u thếjkug tin đhzde ưwlil ợvkqs c: Vua Trưwlil ng thắglbg ng Háwjwf n ba trậbwfp n vĩasal đhzde ạxrht i, vua Lêdjwd diệpuet t Tốdtof ng ởowpq Chi-lăpcex ng, Bạxrht ch-đhzde ằmxsk ng... quáwjwf dễtkty dàdcvh ng. Nếjkug u nay lạxrht i bịjxwf a đhzde ặiycc t thêdjwd m nữrbjh a, thìcnrh hậbwfp u thếjkug chẳszce ng còapow n ai tin.
Vớskzi i hoàdcvh i bãuhzf o, đhzde em tàdcvh i hèvyom n, sứqvvj c mọhnkz n, cùqrpf ng tâhtho m huyếjkug t ra thuậbwfp t truyệpuet n tổfvua tiêdjwd n anh hùqrpf ng, giữrbjh nưwlil ớskzi c nhưwlil thếjkug nàdcvh o; nêdjwd n tôkwdj i tựwveb đhzde ặiycc t cho nhữrbjh ng nguyêdjwd n tắglbg c căpcex n bảfqcq n, đhzde ểwqtn khỏcnrh i đhzde i quáwjwf đhzde àdcvh , tráwjwf i vớskzi i lịjxwf ch sửhpsu . Tuy vậbwfp y đhzde ộxrht c giảfqcq sẽvkqs hơjxwf i bỡglbg ngỡglbg , khi tôkwdj i trìcnrh nh bầcnwg y nhữrbjh ng bígtgk ẩxemn n lịjxwf ch sửhpsu , màdcvh nhữrbjh ng bậbwfp c tiềnwte n nhâhtho n đhzde i trưwlil ớskzi c, vìcnrh khôkwdj ng chịjxwf u suy xékyrn t, cứqvvj đhzde ọhnkz c sửhpsu Trung-quốdtof c, rồdtof i chékyrn p lạxrht i.
Vớskzi i kho tàdcvh ng tàdcvh i liệpuet u trêdjwd n, tôkwdj i đhzde ãuhzf tựwveb đhzde ặiycc t cho mìcnrh nh nhữrbjh ng nguyêdjwd n tắglbg c sau:
4.1. Nhữrbjh ng gìcnrh sửhpsu Việpuet t chékyrn p. Tuyệpuet t đhzde ốdtof i gữrbjh a nguyêdjwd n, khôkwdj ng thay đhzde ổfvua i vềnwte khôkwdj ng gian, thờvkqs i gian.
4.2. Nhữrbjh ng gìcnrh sửhpsu Trung-quốdtof c nhưwlil Tốdtof ng-sửhpsu , Tưwlil -trịjxwf thôkwdj ng giáwjwf m cưwlil ơjxwf ng mụlkjy c, Tụlkjy c Tưwlil -trịjxwf thôkwdj ng giáwjwf m trưwlil ờvkqs ng biêdjwd n, đhzde ãuhzf chékyrn p tráwjwf i vớskzi i sửhpsu Việpuet t-Nam, đhzde ưwlil ợvkqs c tưwlil ớskzi c bỏcnrh . Tráwjwf i lạxrht i nhữrbjh ng gìcnrh sửhpsu Việpuet t khôkwdj ng ghi chékyrn p màdcvh sửhpsu Trung-quốdtof c chékyrn p códjwd lýrxap , đhzde ưwlil ợvkqs c giữrbjh nguyêdjwd n.
4.3. Nhữrbjh ng gìcnrh trong sửhpsu Việpuet t, Hoa khôkwdj ng chékyrn p, màdcvh cáwjwf c cuốdtof n phổfvua , bia đhzde áwjwf , gia phảfqcq , truyềnwte n sửhpsu nódjwd i sẽvkqs đhzde ưwlil ợvkqs c tôkwdj n trọhnkz ng. Bởowpq i truyềnwte n sửhpsu dâhtho n gian, tựwveb nódjwd đhzde ãuhzf thàdcvh nh triếjkug t họhnkz c củwpqd a ngưwlil ờvkqs i Việpuet t.
4.4. Vềnwte niêdjwd n biểwqtn u, ngàdcvh y, tháwjwf ng, chúmxsk ng tôkwdj i tuâhtho n theo bộxrht sáwjwf ch chữrbjh Háwjwf n Hoàdcvh ng-Việpuet t giáwjwf p týrxap niêdjwd n biểwqtn u củwpqd a cụlkjy Nguyễtkty n Báwjwf -Tráwjwf c, do Quốdtof c-sửhpsu quáwjwf n triềnwte u Nguyễtkty n ấzdnw n hàdcvh nh. Khi mỗrxap i sựwveb kiệpuet n xẩxemn y ra, tôkwdj i đhzde ềnwte u ghi năpcex m theo Tâhtho y-lịjxwf ch, đhzde ódjwd ng trong ngoặiycc c đhzde ơjxwf n.
4.5. Nhữrbjh ng đhzde ịjxwf a danh cổfvua , vẫkxni n giữrbjh nguyêdjwd n.
4.6. Đcnwg ầcnwg u đhzde ềnwte mỗrxap i hồdtof i, chúmxsk ng tôkwdj i đhzde ặiycc t ra, hoặiycc c dùqrpf ng nhữrbjh ng câhtho u thơjxwf , văpcex n đhzde ãuhzf códjwd sẵwjwf n.
4.7. Khi códjwd khúmxsk c mắglbg c, chúmxsk ng tôkwdj i chúmxsk giảfqcq i khi thìcnrh cuốdtof i hồdtof i, khi thìcnrh ngay dưwlil ớskzi i sựwveb kiệpuet n.
4.8. Cáwjwf c nhâhtho n vậbwfp t, hầcnwg u hếjkug t thuộxrht c nhâhtho n vậbwfp t thựwveb c sựwveb . Thảfqcq ng hoặiycc c mớskzi i códjwd nhâhtho n vậbwfp t tiểwqtn u thuyếjkug t, đhzde ểwqtn làdcvh m mộxrht t vàdcvh i nhiệpuet m vụlkjy đhzde ặiycc c biệpuet t cho thàdcvh nh cốdtof t truyệpuet n.
4.9. Chúmxsk ng tôkwdj i cốdtof gắglbg ng làdcvh m nổfvua i bậbwfp t nhữrbjh ng vấzdnw n đhzde ềnwte cổfvua nhưwlil : Quan chếjkug , Phong tụlkjy c, luậbwfp t pháwjwf p, tổfvua chứqvvj c hàdcvh nh cháwjwf nh, ăpcex n uốdtof ng, y phụlkjy c đhzde ưwlil ơjxwf ng thờvkqs i. Nhấzdnw t làdcvh bốdtof n vấzdnw n đhzde ềnwte : Thiềnwte n-họhnkz c, y-họhnkz c, võxemn -họhnkz c vàdcvh tìcnrh nh dụlkjy c họhnkz c (sexology). Tuy biếjkug t tìcnrh nh dụlkjy c họhnkz c códjwd làdcvh m cho mộxrht t sốdtof cáwjwf c vịjxwf cao niêdjwd n khôkwdj ng vui.
Nàdcvh o bâhtho y giờvkqs mờvkqs i cáwjwf c bạxrht n hãuhzf y mởowpq nhữrbjh ng trang giấzdnw y rựwveb c hàdcvh o quang củwpqd a tổfvua tiêdjwd n ta gầcnwg n nghìcnrh n năpcex m trưwlil ớskzi c.
Thâhtho n mếjkug n chàdcvh o cáwjwf c bạxrht n.
Viếjkug t tạxrht i Pontault Combault, Pháwjwf p-quốdtof c,
mùqrpf a hèvyom , tháwjwf ng sáwjwf u, năpcex m Ấhnkz t-hợvkqs i (1995).
AHBC
Anh-hù
AHLN
Anh-hù
AHĐ
Anh-hù
AHTS
Anh-hù
ALTVTV
Anh-linh thầ
ANCL
An-Nam chí
CEP
Coopé
(Liê
CKDH
Cẩ
CMFC
Commité
(Ủ
DTLSVH
Di tí
IFA
Institut Franco-Asiatique (Việ
KĐ
Khâ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
MCMS
Mô
NS
Nguyê
TS
Tố
TTDS
Thuậ
Thư
về
đ
(Dẫ
Nhữ
Trâ
Cá
Cá
Cũ
Anh-hù
Thuậ
Anh-hù
Anh linh thầ
Đ
Nguồ
1. Tà
Nó
Bâ
Nguồ
Nguồ
Nguồ
Nguồ
Vậ
1.1.- Khâ
do cụ
1.1.1. Quyể
1.1.2. Tiề
1.1.3. Chí
Trong đ
1.2. Đ
Bộ
Niê
Niê
Bả
Xé
1.2.1. Ngô
1.2.2. Ngô
Bả
"Ngư
Nghĩ
1.2.3. Ngô
Hồ
Ghi chú
Giá
1.3. Việ
Bộ
Tiề
1.4. Việ
Bộ
1.5. Thiề
Thứ
1.6. Vă
Tà
- Bia chù
- Bia chù
- Bia Thậ
- Bia chù
- Bia chù
- Bia đ
1.7. Ngọ
Tà
1.8. Yê
Tà
Nộ
1.8.1. Quyể
Thí
Ấ
Trung-quố
Tiê
Yê
Cộ
1.8.2. Quyể
1.8.3. Quyể
1.8.4. Quyể
Tổ
Bộ
Lư
Tô
1.9. Mộ
- Đ
- Đ
- Đ
- Hoà
- Bắ
- Đ
- Hà
- Hà
- Bắ
- Chư
- Hoà
- Hư
- Bắ
- Hả
- Thă
- Thá
- Kim cổ
- Bắ
- Bắ
- Long-biê
- Lâ
- Lụ
- Ngọ
- Cô
Nhữ
2. Tà
Trá
2.1. Tố
Do Thừ
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
2.2. Tư
củ
2.3. Tụ
Ché
Bộ
Khi ô
Nă
Ghi chú
Nă
2.4. Bú
Ngoà
2.4.1. Đ
2.4.2. Lĩ
3. Nguồ
3.1. Mộ
Nhữ
Tạ
Nhờ
Tỷ
"Giá
Thế
"Tô
Thế
3.2. Quá
Tạ
3.3. Tố
Bộ
3.4. Xã
Tạ
- Ung-châ
- Quả
- Quả
- Hy-Ninh hậ
- Thầ
- Thá
- Hoà
- Ô
- Quy-hó
- Vĩ
- Vĩ
- Khâ
- Hổ
- Cổ
- Tâ
- Tâ
- Lộ
- Lộ
- Thiê
- Khâ
- Nghi-châ
- Như
- Đ
- Dung-châ
- Đ
- Bạ
- Liê
- Hổ
4. Cao-ly sử
Do cuộ
Do vậ
5. Nguyê
Nam-quố
Vớ
Vớ
4.1. Nhữ
4.2. Nhữ
4.3. Nhữ
4.4. Về
4.5. Nhữ
4.6. Đ
4.7. Khi có
4.8. Cá
4.9. Chú
Nà
Thâ
Viế
mù
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
