Nhữjmde ng chữjmde viếiwbz t tắdaqb t trong sárxzz ch nàfhba y:
AHBC
Anh-hùdcfz ng Bắdaqb c-cưttnb ơjrrf ng
AHLN
Anh-hùdcfz ng Lĩhqzk nh-Nam
AHĐomvu A-DCBM
Anh-hùdcfz ng Đomvu ôvuhg ng-a dựhqzk ng cờqjip bìhijc nh Môvuhg ng
AHTS
Anh-hùdcfz ng Tiêfhba u-sơjrrf n
ALTVTV
Anh-linh thầdjby n võophm tộhfcd c Việvuhg t
ANCL
An-Nam chídrxf lưttnb ợbqdc c
CEP
Coopéznmf rative Européznmf enne Pharmaceutique
(Liêfhba n hiệvuhg p cárxzz c việvuhg n bàfhba o chếiwbz châqcgs u Âilfv u)
CKDH
Cẩdrxf m khêfhba di hậzjkw n
CMFC
Commitéznmf Méznmf dical Franco-Chinois
(Ủsgic y ban trao đqjip ổifpk i y họnylm c Phárxzz p-Hoa)
DTLSVH
Di tídrxf ch lịxqmk ch sửdcfz vărxzz n hóqcgs a đqjip ưttnb ợbqdc c xếiwbz p hạcjij ng
IFA
Institut Franco-Asiatique (Việvuhg n Phárxzz p-Ákpgn )
KĐomvu VSTGCM
Khâqcgs m đqjip ịxqmk nh Việvuhg t sửdcfz thôvuhg ng giárxzz m cưttnb ơjrrf ng mụzlbb c
Đomvu Đomvu HNS
Đomvu ộhfcd ng-đqjip ìhijc nh hồhigj ngoạcjij i sửdcfz
Đomvu NLTCB
Đomvu ạcjij i-Nam liệvuhg t truyệvuhg n chídrxf nh biêfhba n
Đomvu NLTTB
Đomvu ạcjij i-Nam liệvuhg t truyểefjd n tiềzwvs n biêfhba n
Đomvu NNTC
Đomvu ạcjij i-Nam nhấttnb t thốgplc ng chídrxf
Đomvu NTLCB
Đomvu ạcjij i-Nam thựhqzk c lụzlbb c chídrxf nh biêfhba n
Đomvu NTLTB
Đomvu ạcjij i-Nam thựhqzk c lụzlbb c tiềzwvs n biêfhba n
Đomvu VSKTT
Đomvu ạcjij i-Việvuhg t sửdcfz kýfgqg toàfhba n thưttnb
MCMS
Môvuhg ng-cổifpk mậzjkw t sửdcfz
NS
Nguyêfhba n-sửdcfz
TS
Tốgplc ng sửdcfz
TTDS
Thuậzjkw n-thiêfhba n di sửdcfz
Thưttnb viếiwbz t cho tuổifpk i trẻluxx tộhfcd c Việvuhg t
vềzwvs nhữjmde ng nguồhigj n tàfhba i liệvuhg u
đqjip ểefjd tìhijc m hiểefjd u cuộhfcd c Bắdaqb c-phạcjij t thờqjip i Lýfgqg
(Dẫpmuo n nhậzjkw p bộhfcd Nam Quốgplc c Sơjrrf n Hàfhba )
Nhữjmde ng giòsgic ng dưttnb ớjrgo i đqjip âqcgs y tôvuhg i viếiwbz t dàfhba nh cho tuổifpk i trẻluxx Việvuhg t, chưttnb a cóqcgs chúooyw t vốgplc n vềzwvs thưttnb tịxqmk ch củhfdc a chiếiwbz n thắdaqb ng Bắdaqb c phạcjij t thờqjip i Lýfgqg , đqjip árxzz nh chiếiwbz m cárxzz c châqcgs u Ung, Liêfhba m, Dung, Nghi, Bạcjij ch. Mong nhữjmde ng bậzjkw c cao minh bỏdqxk qua. Chẳifpk ng nêfhba n bậzjkw n tâqcgs m.
Trâqcgs n trọnylm ng.
Cárxzz c bạcjij n trẻluxx thâqcgs n.
Cárxzz c bạcjij n đqjip ãomvu từhijc ng nghe, từhijc ng đqjip ọnylm c sơjrrf lưttnb ợbqdc c vềzwvs nhữjmde ng chiếiwbz n côvuhg ng hiểefjd n hárxzz ch củhfdc a tổifpk tiêfhba n ta, trong khoảdatw ng thờqjip i gian hai chụzlbb c nărxzz m (1057-1077), Bắdaqb c tiếiwbz n, đqjip árxzz nh chiếiwbz m cárxzz c châqcgs u Ung, Liêfhba m, Dung, Nghi, Bạcjij ch củhfdc a Tốgplc ng vàfhba o thờqjip i Lýfgqg . Nam bìhijc nh Chiêfhba m đqjip em cárxzz c châqcgs u Ma-linh, Bốgplc -chídrxf nh, Đomvu ịxqmk a-lýfgqg vàfhba o bảdatw n đqjip ồhigj Đomvu ạcjij i Việvuhg t. Bâqcgs y giờqjip cárxzz c bạcjij n đqjip ưttnb ợbqdc c đqjip ọnylm c toàfhba n bộhfcd huâqcgs n nghiệvuhg p nàfhba y trong bộhfcd Nam-quốgplc c sơjrrf n hàfhba . Đomvu âqcgs y làfhba bộhfcd sárxzz ch, màfhba tôvuhg i đqjip ãomvu dùdcfz ng hếiwbz t tâqcgs m huyếiwbz t đqjip ểefjd thuậzjkw t lạcjij i. Toàfhba n bộhfcd gồhigj m 5 quyểefjd n, gầdjby n 2500 trang, lầdjby n đqjip ầdjby u do việvuhg n Phárxzz p-Ákpgn xuấttnb t bảdatw n, nhàfhba Đomvu ạcjij i-Nam Hoa-kỳttnb ấttnb n hàfhba nh. Bốgplc n chữjmde Nam-quốgplc c sơjrrf n hàfhba , tôvuhg i lấttnb y trong bàfhba i thơjrrf đqjip árxzz nh Tốgplc ng củhfdc a ngàfhba i Thárxzz i-úooyw y Lýfgqg Thưttnb ờqjip ng Kiệvuhg t.
Cũuumk ng trong việvuhg c ca tụzlbb ng tổifpk tiêfhba n ta trong côvuhg ng cuộhfcd c giữjmde nưttnb ớjrgo c, mởlhbl rộhfcd ng lãomvu nh thổifpk , dưttnb ớjrgo i triềzwvs u Lýfgqg , vàfhba o khoảdatw ng thờqjip i gian trưttnb ớjrgo c bộhfcd nàfhba y 40-60 nărxzz m. Đomvu óqcgs làfhba cárxzz c bộhfcd :
Anh-hùdcfz ng Tiêfhba u-sơjrrf n,
Thuậzjkw n-Thiêfhba n di sửdcfz ,
Anh-hùdcfz ng Bắdaqb c-cưttnb ơjrrf ng,
Anh linh thầdjby n võophm tộhfcd c Việvuhg t,
Đomvu ốgplc i vớjrgo i cárxzz c đqjip ộhfcd c giảdatw cao minh, bàfhba i viếiwbz t dưttnb ớjrgo i đqjip âqcgs y dưttnb ờqjip ng nhưttnb vôvuhg ídrxf ch. Tuy vậzjkw y tôvuhg i thấttnb y cầdjby n phảdatw i viếiwbz t, đqjip ểefjd đqjip ộhfcd c giảdatw trẻluxx tuổifpk i, thờqjip i thơjrrf ấttnb u ởlhbl ngoàfhba i lãomvu nh thổifpk Việvuhg t-Nam, hoặefjd c sốgplc ng trong nưttnb ớjrgo c, nhưttnb ng khôvuhg ng cóqcgs dịxqmk p hiểefjd u rõophm hơjrrf n nhữjmde ng vấttnb n đqjip ềzwvs trong sárxzz ch. Đomvu óqcgs làfhba vấttnb n đqjip ềzwvs nhữjmde ng nguồhigj n tàfhba i liệvuhg u màfhba tôvuhg i dùdcfz ng đqjip ểefjd sưttnb u khảdatw o, làfhba m khung chídrxf nh yếiwbz u, dựhqzk a vàfhba o đqjip óqcgs , xâqcgs y dựhqzk ng tárxzz c phẩdrxf m.
Nguồhigj n tàfhba i liệvuhg u chia làfhba m bốgplc n loạcjij i:
1. Tàfhba i liệvuhg u Việvuhg t-Nam.
Nóqcgs i đqjip ếiwbz n tàfhba i liệvuhg u Việvuhg t-Nam, tôvuhg i buồhigj n lắdaqb m cárxzz c bạcjij n ạcjij , vìhijc cuộhfcd c Bắdaqb c phạcjij t củhfdc a ta trong thờqjip i Lýfgqg cóqcgs đqjip ếiwbz n 6 lầdjby n khárxzz c nhau, màfhba khi tôvuhg i nóqcgs i ra, ngưttnb ờqjip i ta khôvuhg ng tin. Nhữjmde ng vịxqmk cóqcgs kiếiwbz n thứcjij c đqjip ọnylm c đqjip ưttnb ợbqdc c sárxzz ch cổifpk củhfdc a ta, củhfdc a Trung-quốgplc c thìhijc coi đqjip óqcgs làfhba sựhqzk thưttnb ờqjip ng . Khi tôvuhg i nóqcgs i, cárxzz c vịxqmk ấttnb y trêfhba u tôvuhg i Biếiwbz t rồhigj i, khổifpk lắdaqb m nóqcgs i mãomvu i. Còsgic n nhữjmde ng ngưttnb ờqjip i khôvuhg ng biếiwbz t thìhijc phủhfdc đqjip ịxqmk nh, làfhba m gìhijc cóqcgs . Thựhqzk c đqjip úooyw ng nhưttnb sárxzz ch Trung Dung nóqcgs i "Tiểefjd u nhâqcgs n bấttnb t cậzjkw p, quâqcgs n tửdcfz quárxzz chi".
Bâqcgs y giờqjip tôvuhg i xin cốgplc gắdaqb ng trìhijc nh bầdjby y.
Nguồhigj n tàfhba i liệvuhg u nàfhba y gồhigj m cóqcgs ba :
Nguồhigj n thứcjij nhấttnb t, do tiềzwvs n nhâqcgs n tôvuhg i đqjip ểefjd lạcjij i. Hầdjby u hếiwbz t chéznmf p tay, hoặefjd c in mộhfcd c bảdatw n.
Nguồhigj n thứcjij nhìhijc do ngưttnb ờqjip i Phárxzz p sưttnb u tầdjby m, cấttnb t tạcjij i thưttnb việvuhg n Paris.
Nguồhigj n thứcjij ba, ngưttnb ờqjip i Trung-quốgplc c cấttnb t giữjmde tạcjij i thưttnb việvuhg n Thưttnb ợbqdc ng-hảdatw i, Bắdaqb c-kinh, Quảdatw ng-Đomvu ôvuhg ng, Quảdatw ng-Tâqcgs y, Vâqcgs n-Nam, Quýfgqg -châqcgs u vàfhba Hồhigj -Nam.
Vậzjkw y nhữjmde ng tàfhba i liệvuhg u nàfhba o tôvuhg i cărxzz n cứcjij vàfhba o đqjip óqcgs , viếiwbz t bộhfcd Nam-quốgplc c sơjrrf n hàfhba ? Dưttnb ớjrgo i đqjip âqcgs y tôvuhg i xin liệvuhg t kêfhba . Nhữjmde ng tàfhba i liệvuhg u nàfhba o tôvuhg i kêfhba trưttnb ớjrgo c, thìhijc chídrxf nh yếiwbz u hơjrrf n cárxzz c tàfhba i liệvuhg u liệvuhg t kêfhba sau.
1.1.- Khâqcgs m-đqjip ịxqmk nh Việvuhg t sửdcfz thôvuhg ng giárxzz m cưttnb ơjrrf ng mụzlbb c (KĐomvu VSTGCM),
do cụzlbb Phan Thanh-Giảdatw n làfhba m tổifpk ng tàfhba i. Nhóqcgs m sửdcfz thầdjby n bắdaqb t đqjip ầdjby u biêfhba n tậzjkw p vàfhba o niêfhba n hiệvuhg u Tựhqzk -Đomvu ứcjij c thứcjij 9 (Bídrxf nh-Thâqcgs n, 1856). Hoàfhba n thàfhba nh niêfhba n hiệvuhg u Kiếiwbz n-Phúooyw c nguyêfhba n niêfhba n (Giárxzz p-Thâqcgs n, 1884). Nộhfcd i dung chia ra:
1.1.1. Quyểefjd n đqjip ầdjby u, chéznmf p cárxzz c sắdaqb c chỉdcfz , tấttnb u chưttnb ơjrrf ng, thểefjd lệvuhg .
1.1.2. Tiềzwvs n biêfhba n 5 quyểefjd n, chéznmf p từhijc Hồhigj ng-Bàfhba ng đqjip ếiwbz n Thậzjkw p-nhịxqmk sứcjij quâqcgs n.
1.1.3. Chídrxf nh biêfhba n, 47 quyểefjd n, chéznmf p từhijc Đomvu inh Tiêfhba n-Hoàfhba ng đqjip ếiwbz n Lêfhba Mẫpmuo n-Đomvu ếiwbz .
Trong đqjip óqcgs búooyw t tídrxf ch ngoạcjij i tổifpk cùdcfz ng phụzlbb thâqcgs n phárxzz t biểefjd u ýfgqg kiếiwbz n, phêfhba chằvvlx ng chịxqmk t khắdaqb p mọnylm i trang. Nărxzz m 1973, sợbqdc đqjip ểefjd trong nhàfhba , cóqcgs khi bịxqmk mấttnb t, bịxqmk chárxzz y. Tôvuhg i tặefjd ng cho phủhfdc Quốgplc c-vụzlbb -khanh đqjip ặefjd c trárxzz ch vărxzz n hoárxzz . Đomvu ầdjby u quyểefjd n nhấttnb t, tôvuhg i dàfhba nh ra mưttnb ờqjip i lărxzz m trang đqjip árxzz nh márxzz y, chỉdcfz rõophm cho đqjip ộhfcd c giảdatw biềzwvs t nguồhigj n gốgplc c bảdatw n nàfhba y củhfdc a gia đqjip ìhijc nh tôvuhg i đqjip ưttnb ợbqdc c lưttnb u truyềzwvs n nhưttnb thếiwbz nàfhba o. Sau đqjip óqcgs mỗylbj i khi cầdjby n dùdcfz ng, tôvuhg i lạcjij i tớjrgo i mưttnb ợbqdc n vềzwvs sưttnb u khảdatw o. Từhijc nărxzz m 1975, tôvuhg i dùdcfz ng bảdatw n củhfdc a thưttnb việvuhg n Paris. Trong khi dẫpmuo n chứcjij ng, tôvuhg i viếiwbz t tắdaqb t làfhba KĐomvu VSTGCM.
1.2. Đomvu ạcjij i-Việvuhg t sửdcfz kýfgqg (Đomvu VSK)- Đomvu ạcjij i-Việvuhg t sửdcfz kýfgqg toàfhba n thưttnb (Đomvu VSKTT).
Bộhfcd Đomvu ạcjij i-Việvuhg t sửdcfz kýfgqg , do Hàfhba n-lâqcgs m-việvuhg n họnylm c sĩhqzk , kiêfhba m Quốgplc c-sửdcfz việvuhg n giárxzz m tu, Bảdatw ng-nhãomvu n đqjip ạcjij i khoa niêfhba n hiệvuhg u Thiêfhba n-Ứzrun ng Chídrxf nh-Bìhijc nh thứcjij 16 đqjip ờqjip i vua Trầdjby n Thárxzz i-Tôvuhg ng (Đomvu inh-Mùdcfz i, 1247) Lêfhba Vărxzz n-Hưttnb u soạcjij n; chéznmf p từhijc Triệvuhg u Đomvu àfhba đqjip ếiwbz n Lýfgqg Chiêfhba u-Hoàfhba ng. Bộhfcd nàfhba y hoàfhba n tấttnb t vàfhba o thárxzz ng 6 niêfhba n hiệvuhg u Thiệvuhg u-Long nguyêfhba n niêfhba n (Nhâqcgs m-Thâqcgs n, 1272), đqjip ờqjip i vua Trầdjby n Nhâqcgs n-Tôvuhg ng.
Niêfhba n hiệvuhg u Diêfhba n-Ninh thứcjij nhìhijc đqjip ờqjip i Lêfhba Nhâqcgs n-Tôvuhg ng (Ấhifg t-Hợbqdc i, 1455), vua sai Quốgplc c-sửdcfz tếiwbz tửdcfz u bárxzz c sĩhqzk Phan Phu-Tiêfhba n soạcjij n quốgplc c sửdcfz . Phan Phu-Tiêfhba n chéznmf p nốgplc i tiếiwbz p bộhfcd Đomvu ạcjij i-Việvuhg t sửdcfz kýfgqg củhfdc a Lêfhba Vărxzz n-Hưttnb u, tứcjij c từhijc niêfhba n hiệvuhg u Kiếiwbz n-Trung nguyêfhba n niêfhba n đqjip ờqjip i Trầdjby n Thárxzz i-Tôvuhg ng (Ấhifg t-Dậzjkw u 1225) đqjip ếiwbz n khi quâqcgs n Minh bịxqmk đqjip uổifpk i vềzwvs nưttnb ớjrgo c (1428). Vìhijc vậzjkw y bộhfcd sau nàfhba y đqjip ưttnb ợbqdc c mang têfhba n làfhba Đomvu ạcjij i-Việvuhg t sửdcfz kýfgqg tụzlbb c biêfhba n (Đomvu VSKTB).
Niêfhba n hiệvuhg u Hồhigj ng-Đomvu ứcjij c thứcjij mưttnb ờqjip i (Kỷznmf -Hợbqdc i, 1479), vua Lêfhba Thárxzz nh-Tôvuhg ng sai sửdcfz thầdjby n Ngôvuhg Sĩhqzk -Liêfhba n biêfhba n soạcjij n mộhfcd t bộhfcd chídrxf nh sửdcfz . Ôsqju ng Ngôvuhg Sĩhqzk -Liêfhba n tu bổifpk bộhfcd Đomvu ạcjij i-Việvuhg t sửdcfz kýfgqg củhfdc a Lêfhba Vărxzz n-Hưttnb u, Đomvu ạcjij i-Việvuhg t sửdcfz kýfgqg tụzlbb c biêfhba n củhfdc a Phan Phu-Tiêfhba n, rồhigj i chéznmf p thêfhba m. Vìhijc vậzjkw y bộhfcd sửdcfz mớjrgo i mang têfhba n Đomvu ạcjij i-Việvuhg t sửdcfz kýfgqg toàfhba n thưttnb (Đomvu VSKTT), chia làfhba m 15 quyểefjd n. Từhijc Hồhigj ng-Hàfhba ng đqjip ếiwbz n Ngôvuhg sứcjij quâqcgs n 5 quyểefjd n, gọnylm i làfhba Ngoạcjij i-kỷznmf . Từhijc Đomvu inh Tiêfhba n-Hoàfhba ng đqjip ếiwbz n Lêfhba Thárxzz i-Tổifpk 10 quyểefjd n, gọnylm i làfhba Bảdatw n-kỷznmf .
Bảdatw n củhfdc a tiềzwvs n nhâqcgs n tôvuhg i đqjip ểefjd lạcjij i làfhba bảdatw n do triềzwvs u Tâqcgs y-sơjrrf n in vàfhba o thárxzz ng chạcjij p nărxzz m Canh-Thâqcgs n (đqjip ầdjby u 1801).
Xéznmf t nộhfcd i dung hai bộhfcd củhfdc a Lêfhba , Ngôvuhg , tôvuhg i thấttnb y:
1.2.1. Ngôvuhg Sĩhqzk -Liêfhba n hầdjby u nhưttnb chéznmf p lạcjij i bộhfcd Đomvu ạcjij i-Việvuhg t sửdcfz kýfgqg củhfdc a Lêfhba Vărxzz o-Hưttnb u từhijc Triệvuhg u Đomvu àfhba đqjip ếiwbz n Lýfgqg Chiêfhba u-Hoàfhba ng.
1.2.2. Ngôvuhg Sĩhqzk -Liêfhba n thêfhba m vàfhba o bộhfcd củhfdc a Lêfhba Vărxzz o-Hưttnb u hai thiêfhba n Hồhigj ng-Bàfhba ng ngoạcjij i kỷznmf vàfhba Thụzlbb c-kỷznmf . Đomvu ểefjd viếiwbz t hai thiêfhba n nàfhba y, Ngôvuhg đqjip ãomvu mưttnb ợbqdc n càfhba c truyệvuhg n thầdjby n thoạcjij i trong Việvuhg t-đqjip iệvuhg n u linh tậzjkw p củhfdc a Lýfgqg Tếiwbz -Xuyêfhba n vàfhba Lĩhqzk nh-Nam trídrxf ch quárxzz i củhfdc a Trầdjby n Thếiwbz -Phárxzz p.
Bảdatw n củhfdc a tiềzwvs n nhâqcgs n tôvuhg i cóqcgs rấttnb t nhiềzwvs u ngưttnb ờqjip i phêfhba bêfhba n cạcjij nh. Phầdjby n châqcgs u phêfhba , ôvuhg ng tôvuhg i bảdatw o đqjip óqcgs làfhba củhfdc a Dựhqzk c-Tôvuhg ng Anh-hoàfhba ng-đqjip ếiwbz (Tựhqzk -Đomvu ứcjij c). Lờqjip i châqcgs u phêfhba Hồhigj ng-bàfhba ng thịxqmk kỷznmf nhưttnb sau :
"Ngưttnb u quỷznmf , xàfhba thầdjby n. Bấttnb t nghi tídrxf n dãomvu ".
Nghĩhqzk a làfhba : Ma trâqcgs u-đqjip ầdjby u rắdaqb n, khôvuhg ng nêfhba n tin.
1.2.3. Ngôvuhg Sĩhqzk -Liêfhba n chéznmf p tiếiwbz p tụzlbb c từhijc Lýfgqg Chiêfhba u-Hoàfhba ng đqjip ếiwbz n Lêfhba Thárxzz nh-Tôvuhg ng.
Hồhigj i 1962, trong khi tôvuhg i đqjip i du họnylm c chưttnb a vềzwvs . Phụzlbb thâqcgs n tôvuhg i trao cho việvuhg n Khảdatw o-cổifpk , rồhigj i cụzlbb phóqcgs bảdatw ng Nguyễuumk n Sĩhqzk -Giárxzz c mưttnb ợbqdc n, đqjip ểefjd dịxqmk ch thuậzjkw t. Khi tôvuhg i trởlhbl vềzwvs nưttnb ớjrgo c, thìhijc khôvuhg ng tìhijc m lạcjij i đqjip ưttnb ợbqdc c. Tôvuhg i đqjip àfhba nh cho chụzlbb p microfilm bảdatw n củhfdc a thưttnb việvuhg n Paris, vàfhba dùdcfz ng bảdatw n nàfhba y. Gầdjby n đqjip âqcgs y, tôvuhg i dùdcfz ng bảdatw n củhfdc a Đomvu ôvuhg ng-kinh đqjip ạcjij i họnylm c, Đomvu ôvuhg ng-dưttnb ơjrrf ng vărxzz n hóqcgs a nghiêfhba n cứcjij u sởlhbl , phụzlbb thuộhfcd c Đomvu ôvuhg ng-dưttnb ơjrrf ng họnylm c vărxzz n hiếiwbz n củhfdc a giárxzz o sưttnb Trầdjby n Kinh-Hòsgic a chúooyw giảdatw i, xuấttnb t bảdatw n niêfhba n hiệvuhg u Chiêfhba u-Hòsgic a thứcjij 59. Khi dẫpmuo n chứcjij ng tôvuhg i viếiwbz t tắdaqb t làfhba Đomvu VSKTT.
Ghi chúooyw ,
Giárxzz o-sưttnb Trầdjby n Kinh-Hòsgic a (Chen Chin Ho) 1912-1997, gốgplc c ngưttnb ờqjip i Trung-quốgplc c, nhưttnb ng mang quốgplc c tịxqmk ch Nhậzjkw t. Ôsqju ng sang Việvuhg t-Nam nghiêfhba n cứcjij u vềzwvs vărxzz n chưttnb ơjrrf ng, lịxqmk ch sửdcfz , vărxzz n hóqcgs a Việvuhg t. Ôsqju ng kếiwbz t hôvuhg n vớjrgo i mộhfcd t thiếiwbz u nữjmde Việvuhg t cóqcgs họnylm c thứcjij c, gốgplc c ngưttnb ờqjip i Hàfhba nh-thiệvuhg n, tỉdcfz nh Nam-đqjip ịxqmk nh. Tôvuhg i làfhba ngưttnb ờqjip i bạcjij n vong niêfhba n, vàfhba làfhba bárxzz c sĩhqzk đqjip iềzwvs u trịxqmk củhfdc a Giárxzz o-sưttnb . Thờqjip i gian 1954-1963 Giárxzz o-sưttnb từhijc ng dạcjij y tạcjij i đqjip ạcjij i họnylm c Vărxzz n-khoa vàfhba Sưttnb -phạcjij m Sàfhba i-gòsgic n. Sau nărxzz m 1963 Giárxzz o-sưttnb lạcjij i trởlhbl vềzwvs Nhậzjkw t, rồhigj i Đomvu àfhba i-loan dậzjkw y họnylm c. Cuốgplc i đqjip ờqjip i, Giárxzz o-sưttnb dạcjij y họnylm c tạcjij i Hoa-kỳttnb , khi vềzwvs hưttnb u Giárxzz o-sưttnb lưttnb u ngụzlbb tạcjij i San Francisco. Giárxzz o sưttnb đqjip ãomvu hiệvuhg u đqjip ídrxf nh, chúooyw giảdatw i, xuấttnb t bảdatw n hầdjby u hếiwbz t nhữjmde ng bộhfcd sárxzz ch viếiwbz t bằvvlx ng chữjmde Hárxzz n củhfdc a Việvuhg t-Nam.
1.3. Việvuhg t sửdcfz lưttnb ợbqdc c.
Bộhfcd thứcjij ba mang têfhba n Việvuhg t-sửdcfz lưttnb ợbqdc c (VSL), củhfdc a mộhfcd t tárxzz c giảdatw vôvuhg danh. Cărxzz n cứcjij vàfhba o câqcgs u Kim vưttnb ơjrrf ng Xưttnb ơjrrf ng-phùdcfz , nghĩhqzk a làfhba đqjip ứcjij c vua hiệvuhg n tạcjij i niêfhba n hiệvuhg u Xưttnb ơjrrf ng-Phùdcfz . Tra trong sửdcfz , Xưttnb ơjrrf ng-Phùdcfz làfhba niêfhba n hiệvuhg u vua Trầdjby n Đomvu ếiwbz -Nghiệvuhg n (Đomvu inh-Tỵrxzz , 1377). Nhưttnb vậzjkw y bộhfcd nàfhba y viếiwbz t vàfhba o thờqjip i gian trêfhba n. Bộhfcd nàfhba y chéznmf p trong Tứcjij -khốgplc toàfhba n thưttnb củhfdc a Trung-quốgplc c.
Tiềzwvs n nhâqcgs n tôvuhg i cóqcgs bảdatw n nàfhba y, nhưttnb ng khuyếiwbz t mấttnb t mấttnb y trang. Từhijc nărxzz m 1965, tôvuhg i dùdcfz ng bảdatw n củhfdc a Cẩdrxf m-chưttnb ớjrgo ng thưttnb cụzlbb c, do chídrxf nh phủhfdc Trung-hoa dâqcgs n quốgplc c tặefjd ng Đomvu ạcjij i-họnylm c vărxzz n khoa Sàfhba i-gòsgic n. Sau nărxzz m 1975, tôvuhg i dùdcfz ng bảdatw n củhfdc a Trung-hoa thưttnb cụzlbb c Thưttnb ợbqdc ng-hảdatw i. Gầdjby n đqjip âqcgs y, tôvuhg i dùdcfz ng bảdatw n củhfdc a đqjip ạcjij i họnylm c Soka Nhậzjkw t-bảdatw n xuấttnb t bảdatw n niêfhba n hiệvuhg u Chiêfhba u-Hòsgic a thứcjij 62 do giárxzz o sưttnb Trầdjby n Kinh-Hòsgic a chúooyw giảdatw i. Trong khi dẫpmuo n chứcjij ng, tôvuhg i viếiwbz t tắdaqb t làfhba VSL.
1.4. Việvuhg t đqjip iệvuhg n u linh, Lĩhqzk nh Nam chídrxf ch quárxzz i.
Bộhfcd thứcjij tưttnb , tôvuhg i dùdcfz ng đqjip ếiwbz n làfhba bộhfcd Việvuhg t đqjip iệvuhg n u linh (VĐomvu UL) vàfhba Lĩhqzk nh-Nam chídrxf ch quárxzz i (LNCQ). Hai bộhfcd nàfhba y dưttnb ờqjip ng khởlhbl i đqjip ầdjby u do Lýfgqg Tếiwbz Xuyêfhba n vàfhba Trầdjby n Thếiwbz Phárxzz p viếiwbz t, rồhigj i ngưttnb ờqjip i sau chéznmf p thêfhba m vàfhba o. Việvuhg t-Đomvu iệvuhg n u linh, củhfdc a Lýfgqg Tếiwbz -Xuyêfhba n. Ôsqju ng đqjip ưttnb ợbqdc c coi làfhba tárxzz c giảdatw đqjip ầdjby u tiêfhba n. Lĩhqzk nh-Nam chídrxf ch quárxzz i, Trầdjby n Thếiwbz -Phárxzz p cũuumk ng đqjip ưttnb ợbqdc c coi nhưttnb làfhba tárxzz c giảdatw biêfhba n tậzjkw p đqjip ầdjby u tiêfhba n vàfhba o niêfhba n hiệvuhg u Khai-hựhqzk u nguyêfhba n niêfhba n đqjip ờqjip i vua Trầdjby n Minh-Tôvuhg ng (Kỷznmf -Tỵrxzz 1329). Trong khi dẫpmuo n chứcjij ng, tôvuhg i viếiwbz t tắdaqb t làfhba VĐomvu UL vàfhba LNCQ.
1.5. Thiềzwvs n uyểefjd n tậzjkw p anh.
Thứcjij nărxzz m, phảdatw i kểefjd tớjrgo i bộhfcd Thiềzwvs n-uyểefjd n tậzjkw p anh (TUTA), củhfdc a mộhfcd t tárxzz c giảdatw dấttnb u têfhba n, biêfhba n soạcjij n nărxzz m Vĩhqzk nh-Thịxqmk nh thứcjij mưttnb ờqjip i mộhfcd t đqjip ờqjip i vua Lêfhba Dụzlbb -Tôvuhg ng (Ấhifg t-mùdcfz i, 1715). Bảdatw n củhfdc a tiềzwvs n nhâqcgs n tôvuhg i đqjip ểefjd lạcjij i làfhba bảdatw n in vàfhba o thờqjip i vua Tựhqzk -Đomvu ứcjij c. Nộhfcd i dung chéznmf p 62 tiểefjd u truyệvuhg n cárxzz c thiềzwvs n sưttnb , cùdcfz ng ghi lạcjij i 67 bàfhba i thơjrrf , 98 đqjip oạcjij n thơjrrf củhfdc a cárxzz c ngàfhba i. Bảdatw n củhfdc a bổifpk n sưttnb Nam-Hảdatw i Diệvuhg u-Quang làfhba bảdatw n chéznmf p tay. Tuy cóqcgs đqjip ôvuhg i chúooyw t khárxzz c biệvuhg t. Nhưttnb ng đqjip ạcjij i thểefjd vẫpmuo n giốgplc ng nhau. Trong khi dẫpmuo n chứcjij ng, tôvuhg i viếiwbz t tắdaqb t làfhba TUTA.
1.6. Vărxzz n bia.
Tàfhba i liệvuhg u thứcjij sárxzz u, làfhba cárxzz c vărxzz n bia thờqjip i Lýfgqg còsgic n lạcjij i. Đomvu a sốgplc nhữjmde ng vărxzz o bia nàfhba y, do họnylm c giảdatw Hoàfhba ng Xuâqcgs n-Hãomvu n phárxzz t hiệvuhg n, sao, dịxqmk ch, chúooyw giảdatw i. Tổifpk ng sốgplc dùdcfz ng tớjrgo i cóqcgs sárxzz u vărxzz n bia:
- Bia chùdcfz a Bárxzz o-âqcgs n.
- Bia chùdcfz a Sùdcfz ng-nghiêfhba m diêfhba n khárxzz nh.
- Bia Thậzjkw p Sùdcfz ng-thiệvuhg n-diêfhba n-linh.
- Bia chùdcfz a Hưttnb ơjrrf ng-nghiêfhba m.
- Bia chùdcfz a Linh-xứcjij ng.
- Bia đqjip ềzwvs n Ngọnylm -xárxzz .
1.7. Ngọnylm c phảdatw .
Tàfhba i liệvuhg u thứcjij bẩdrxf y làfhba nhữjmde ng tậzjkw p Ngọnylm c-phảdatw tạcjij i đqjip ềzwvs n thờqjip anh hùdcfz ng dâqcgs n tộhfcd c, đqjip ưttnb ợbqdc c chéznmf p, gửdcfz i vềzwvs bộhfcd Lễuumk triềzwvs u Nguyễuumk n xin phong thầdjby n. Tàfhba i liệvuhg u nàfhba y, tiềzwvs n nhâqcgs n tôvuhg i khi làfhba m việvuhg c tạcjij i Quốgplc c-sửdcfz quárxzz n triềzwvs u Nguyễuumk n đqjip ãomvu sưttnb u tầdjby m đqjip ểefjd lạcjij i. Thưttnb việvuhg n trung ưttnb ơjrrf ng Paris cũuumk ng cóqcgs mộhfcd t sốgplc bảdatw n khárxzz c nhau. Tôvuhg i dùdcfz ng đqjip ếiwbz n 101 bảdatw n Ngọnylm c-phảdatw .
1.8. Yêfhba n-tửdcfz di sựhqzk lụzlbb c
Tàfhba i liệvuhg u thứcjij tárxzz m màfhba tôvuhg i dùdcfz ng làfhba bộhfcd Yêfhba n-tửdcfz di sựhqzk lụzlbb c (YTDSL). Gồhigj m ba mưttnb ơjrrf i sárxzz u quyểefjd n. Sárxzz ch chéznmf p tay, bảdatw n sưttnb Diệvuhg u-Quang dùdcfz ng đqjip ểefjd dạcjij y tôvuhg i từhijc khi qui y (Ấhifg t-dậzjkw u, 1945) cho đqjip ếiwbz n ngàfhba y tôvuhg i phảdatw i xa ngưttnb ờqjip i (Giárxzz p-Ngọnylm , 19-8-1954). Nărxzz m đqjip óqcgs , khi nghỉdcfz hèjrrf (7-6-1954) tôvuhg i lêfhba n chùdcfz a ởlhbl nghe ngưttnb ờqjip i giảdatw ng dậzjkw y. Ngàfhba y 20 thárxzz ng 7 đqjip ưttnb ợbqdc c tin Việvuhg t-Nam chia đqjip ôvuhg i. Ngàfhba y 29 thárxzz ng 7 phụzlbb thâqcgs n cho gọnylm i tôvuhg i vềzwvs đqjip ểefjd theo gia đqjip ìhijc nh di cưttnb vàfhba o Nam. Bổifpk n sưttnb sai cárxzz c sưttnb côvuhg Diệvuhg u-Hoàfhba , Diệvuhg u-Đomvu ứcjij c, Diệvuhg u-Tịxqmk nh, Diệvuhg u-Minh ngàfhba y đqjip êfhba m sao cho tôvuhg i mộhfcd t bảdatw n.
Nộhfcd i dung bộhfcd sárxzz ch gồhigj m 36 quyểefjd n. Trong đqjip óqcgs :
1.8.1. Quyểefjd n 1, chéznmf p tâqcgs m ấttnb n truyềzwvs n phảdatw . Tứcjij c biểefjd u đqjip ồhigj thầdjby y truyềzwvs n cho tròsgic . Truyềzwvs n phárxzz p tạcjij i Ấhifg n-đqjip ộhfcd khởlhbl i từhijc đqjip ứcjij c Thídrxf ch-Ca Mâqcgs u-Ni cho ngàfhba i Ma-ha Ca-Diếiwbz p, tớjrgo i ngàfhba i Bồhigj -Đomvu ềzwvs Đomvu ạcjij t-Ma 28 đqjip ờqjip i. Truyềzwvs n phárxzz p tạcjij i Trung-quốgplc c từhijc Bồhigj -Đomvu ềzwvs Đomvu ạcjij t-Ma tớjrgo i Tărxzz ng-Sárxzz n 3 đqjip ờqjip i. Tổifpk Tărxzz ng-Sárxzz n truyềzwvs n cho ngàfhba i Tỳttnb -ni Đomvu a-lưttnb u-chi. Cộhfcd ng bốgplc n đqjip ờqjip i. Truyềzwvs n phárxzz p từhijc tổifpk Tỳttnb -Ni Đomvu a-lưttnb u-chi cho đqjip ếiwbz n ngàfhba i Tiêfhba u-Dao tạcjij i Đomvu ạcjij i-Việvuhg t trảdatw i 18 đqjip ờqjip i. Từhijc ngàfhba i Tiêfhba u-Dao lậzjkw p ra phárxzz i Yêfhba n-tửdcfz , truyềzwvs n đqjip ếiwbz n bảdatw n sưttnb gồhigj m 25 đqjip ờqjip i. Tớjrgo i tôvuhg i làfhba đqjip ờqjip i thứcjij 26.
Thídrxf ch-ca Mâqcgs u-Ni 1
Ấhifg n-đqjip ộhfcd 28
Trung-quốgplc c 3
Tiêfhba u-sơjrrf n 18
Yêfhba n-tửdcfz 25
Cộhfcd ng chung 75
1.8.2. Quyểefjd n 2 đqjip ếiwbz n quyểefjd n 10, chéznmf p hàfhba nh trạcjij ng cárxzz c tổifpk từhijc khi ngàfhba i Tỳttnb -Ni Đomvu a-lưttnb u-chi đqjip ếiwbz n Đomvu ạcjij i-Việvuhg t, cho tớjrgo i Vạcjij n-Hạcjij nh thiềzwvs n sưttnb (1018). Cộhfcd ng 45 truyệvuhg n.
1.8.3. Quyểefjd n 11 đqjip ếiwbz n quyểefjd n 20, chéznmf p hàfhba nh trạcjij ng cárxzz c tổifpk từhijc sau Vạcjij n-Hạcjij nh cho đqjip ếiwbz n ngàfhba i Huyềzwvs n-Quang. Cộhfcd ng 54 truyệvuhg n.
1.8.4. Quyểefjd n 20 tớjrgo i 36, chéznmf p hàfhba nh trạcjij ng cárxzz c tổifpk từhijc sau Tam-tổifpk tớjrgo i ngàfhba i Nam-Hảdatw i Diệvuhg u-Quang. Cộhfcd ng 72 truyệvuhg n.
Tổifpk ng cộhfcd ng 171 truyệvuhg n.
Bộhfcd sárxzz ch do nhiềzwvs u ngưttnb ờqjip i chéznmf p. Thưttnb ờqjip ng sau khi bảdatw n sưttnb viêfhba n tịxqmk ch, đqjip ệvuhg tửdcfz sẽwstq chéznmf p hàfhba nh trạcjij ng lạcjij i cho đqjip ờqjip i sau biếiwbz t. Vìhijc vậzjkw y sốgplc tárxzz c giảdatw cóqcgs lẽwstq tớjrgo i 30 vịxqmk . Khi du họnylm c trởlhbl vềzwvs Việvuhg t-Nam (1966), tôvuhg i cóqcgs ýfgqg dịxqmk ch sang Việvuhg t-ngữjmde . Song vìhijc bậzjkw n rộhfcd n sinh nhai, lầdjby n lữjmde a mãomvu i tớjrgo i nărxzz m 1970 vẫpmuo n chưttnb a dịxqmk ch xong phầdjby n đqjip ầdjby u. Cưttnb sĩhqzk Chárxzz nh-Trídrxf Mai Thọnylm -Truyềzwvs n mưttnb ợbqdc n vềzwvs đqjip ọnylm c. Ôsqju ng trao cho ba chuyêfhba n viêfhba n phủhfdc Quốgplc c-vụzlbb khanh đqjip ặefjd c trárxzz ch vărxzz n hoárxzz dịxqmk ch. Sau biếiwbz n cốgplc 1975, tôvuhg i khôvuhg ng rõophm bộhfcd nàfhba y lưttnb u lạcjij c đqjip âqcgs u? Tôvuhg i ngờqjip rằvvlx ng nóqcgs vẫpmuo n còsgic n ởlhbl Sàfhba i-gòsgic n. Tuy vậzjkw y, trong thờqjip i gian viếiwbz t Anh-hùdcfz ng Tiêfhba u-sơjrrf n, Anh-hùdcfz ng Đomvu ôvuhg ng-a (1968-1975) tôvuhg i đqjip ãomvu dùdcfz ng bộhfcd nàfhba y đqjip ểefjd thuậzjkw t vềzwvs cárxzz c Bồhigj -tárxzz t đqjip ắdaqb c phárxzz p.
Lưttnb u ýfgqg đqjip ộhfcd c giảdatw
Tôvuhg i xin cárxzz c vịxqmk quảdatw n thủhfdc thưttnb việvuhg n tạcjij i Việvuhg t-Nam, cũuumk ng nhưttnb cárxzz c tưttnb nhâqcgs n, nếiwbz u ai lưttnb u giữjmde đqjip ưttnb ợbqdc c bộhfcd nàfhba y xin cho tôvuhg i biếiwbz t, tôvuhg i chỉdcfz cầdjby n sao lạcjij i mộhfcd t bảdatw n. Tôvuhg i xin tạcjij mộhfcd t sốgplc tiềzwvs n nhỏdqxk làfhba 20 nghìhijc n USD. Trêfhba n đqjip ầdjby u mỗylbj i trang bộhfcd sárxzz ch tôvuhg i đqjip ềzwvs u ghi bằvvlx ng chữjmde Nho Trầdjby n Đomvu ạcjij i-Sỹnvjt , cạcjij nh đqjip óqcgs tôvuhg i ghi mộhfcd t kýfgqg hiệvuhg u bằvvlx ng sốgplc La-mãomvu . Khi bárxzz o cho tôvuhg i, chỉdcfz cầdjby n quýfgqg vịxqmk nóqcgs i cho biếiwbz t sốgplc đqjip óqcgs làfhba sốgplc gìhijc , làfhba tôvuhg i tin ngay. Đomvu ịxqmk a chỉdcfz củhfdc a tôvuhg i ởlhbl cuốgplc i bàfhba i nàfhba y.
1.9. Mộhfcd t sốgplc sárxzz ch củhfdc a Quốgplc c-sửdcfz quárxzz n triềzwvs u Nguyễuumk n biêfhba n tậzjkw p, bao gồhigj m:
- Đomvu ạcjij i-Nam chídrxf nh biêfhba n liệvuhg t truyệvuhg n (Đomvu NCBLT),
- Đomvu ạcjij i-Nam nhấttnb t thốgplc ng chídrxf (Đomvu NNTC),
- Đomvu ạcjij i-Việvuhg t đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Hoàfhba ng Việvuhg t nhấttnb t thốgplc ng đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Bắdaqb c-thàfhba nh đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf lụzlbb c,
- Đomvu ồhigj ng-Khárxzz nh đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Hàfhba -nộhfcd i tỉdcfz nh thầdjby n tídrxf ch,
- Hàfhba -nộhfcd i sơjrrf n xuyêfhba n phong tụzlbb c,
- Bắdaqb c-giang tỉdcfz nh thầdjby n tídrxf ch,
- Chưttnb dưttnb tạcjij p biêfhba n,
- Hoàfhba n-vũuumk kýfgqg ,
- Hưttnb ng-yêfhba n tỉdcfz nh nhấttnb t thốgplc ng chídrxf ,
- Bắdaqb c-kỳttnb giang sơjrrf n cổifpk tídrxf ch danh thắdaqb ng khảdatw o,
- Hảdatw i-dưttnb ơjrrf ng tỉdcfz nh thầdjby n tídrxf ch,
- Thărxzz ng-long cổifpk tídrxf ch khảdatw o,
- Thárxzz i-bìhijc nh đqjip ịxqmk a dưttnb kýfgqg ,
- Kim cổifpk thôvuhg n bi kýfgqg ,
- Bắdaqb c-ninh tỉdcfz nh đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Bắdaqb c-ninh tỉdcfz nh thầdjby n tídrxf ch,
- Long-biêfhba n bárxzz ch nhịxqmk vịxqmk nh,
- Lâqcgs m cổifpk kýfgqg ,
- Lụzlbb c Nam đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Ngọnylm c-phảdatw cổifpk lụzlbb c,
- Côvuhg ng dưttnb tiệvuhg p kýfgqg .
Nhữjmde ng bộhfcd nàfhba y đqjip ềzwvs u cóqcgs nóqcgs i đqjip ếiwbz n thầdjby n tídrxf ch cárxzz c danh nhâqcgs n thờqjip i Lýfgqg .
2. Tàfhba i liệvuhg u Trung-quốgplc c
Trárxzz i vớjrgo i tàfhba i liệvuhg u Việvuhg t, tàfhba i liệvuhg u Trung-quốgplc c rấttnb t nhiềzwvs u. Cárxzz c bàfhba n trẻluxx cóqcgs biếiwbz t tạcjij i sao khôvuhg ng ? Vìhijc việvuhg c quâqcgs n Việvuhg t đqjip árxzz nh sang cárxzz c châqcgs u Ung, Liêfhba m, Dung, Nghi, Bạcjij ch làfhba mộhfcd t mốgplc i hậzjkw n vôvuhg bờqjip bếiwbz n củhfdc a ngưttnb ờqjip i Trung-quốgplc c, nêfhba n họnylm viếiwbz t sárxzz ch đqjip ểefjd lạcjij i. Tôvuhg i dùdcfz ng rấttnb t nhiềzwvs u. Chỉdcfz đqjip ơjrrf n cửdcfz ra mộhfcd t vàfhba i bộhfcd chídrxf nh.
2.1. Tốgplc ng-sửdcfz .
Do Thừhijc a tưttnb ớjrgo ng Thoárxzz t-Thoárxzz t vàfhba A-lỗylbj -Đomvu ồhigj triềzwvs u Nguyêfhba n làfhba m tổifpk ng tàfhba i. Cùdcfz ng vớjrgo i bẩdrxf y ngưttnb ờqjip i biêfhba n tậzjkw p. Gồhigj m 496 quyểefjd n. Đomvu âqcgs y làfhba mộhfcd t trong 24 bộhfcd chídrxf nh sửdcfz Trung-quốgplc c. Tiềzwvs n nhâqcgs n dùdcfz ng cổifpk bảdatw n dạcjij y tôvuhg i họnylm c. Khi rờqjip i Bắdaqb c vàfhba o Nam, tôvuhg i khôvuhg ng mang theo đqjip ưttnb ợbqdc c. Cho đqjip ếiwbz n nay, tôvuhg i cũuumk ng khôvuhg ng biếiwbz t bảdatw n đqjip óqcgs làfhba bảdatw n in nărxzz m nàfhba o? Ai in? In ởlhbl đqjip âqcgs u? Từhijc nărxzz m 1965, tôvuhg i dùdcfz ng bảdatw n trong Tứcjij -bộhfcd bịxqmk yếiwbz u củhfdc a Trung-hoa dâqcgs n quốgplc c tặefjd ng đqjip ạcjij i họnylm c vărxzz n khoa Sàfhba i-gòsgic n. Sau 1975, tôvuhg i dùdcfz ng bảdatw n củhfdc a Trung-hoa thưttnb cụzlbb c Thưttnb ợbqdc ng-hảdatw i. Bộhfcd nàfhba y in chữjmde nhỏdqxk , nêfhba n sốgplc trang chỉdcfz bằvvlx ng mộhfcd t phầdjby n ba sốgplc trang cổifpk bảdatw n màfhba tiềzwvs n nhâqcgs n dạcjij y tôvuhg i. Tổifpk ng cộhfcd ng cóqcgs 14.238 trang. Nhữjmde ng quyểefjd n quan trọnylm ng nhấttnb t làfhba :
- Quyểefjd n 1-2-3, Thárxzz i-tổifpk bảdatw n kỷznmf . Trang 1-52.
- Quyểefjd n 4-5 Thárxzz i-tôvuhg ng bảdatw n kỷznmf . Trang 53-120.
- Quyểefjd n 6-7-8 Châqcgs n-tôvuhg ng bảdatw n kỷznmf . Trang 121-174.
- Quyểefjd n 9-10-11-12 Nhâqcgs n-tôvuhg ng bảdatw n kỷznmf . Trang 175-252.
- Quyểefjd n 13 Anh-tôvuhg ng bảdatw n kýfgqg . Trang 253-262.
- Quyểefjd n 14-15-16 Thầdjby n-tôvuhg ng bảdatw n kỷznmf . Trang 263-316.
- Quyểefjd n 290, Đomvu ịxqmk ch Thanh, Quárxzz ch Quỳttnb liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 9.705-9.727.
- Quyểefjd n 318, Trưttnb ơjrrf ng Phưttnb ơjrrf ng-Bìhijc nh liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 10.353-10.371.
- Quyểefjd n 320 Dưttnb Tĩhqzk nh liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 10.397-10.413.
- Quyểefjd n 324, Phạcjij m Trọnylm ng-Yêfhba m liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 10.257-10.293.
- Quyểefjd n 327, Vưttnb ơjrrf ng An-Thạcjij ch liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 10.541-10.560.
- Quyểefjd n 332, Lýfgqg Sưttnb -Trung, Lụzlbb c Sằvvlx n, Triệvuhg u Tiếiwbz t liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 10.673-10.695.
- Quyểefjd n 334, Thẩdrxf m Khởlhbl i, Lưttnb u Di, Hùdcfz ng Bảdatw n, Tiêfhba u Chúooyw , Đomvu àfhba o Bậzjkw t liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 10.721-10.741.
- Quyểefjd n 336, Tưttnb -mãomvu Quang liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 10.757-10.779
- Quyểefjd n 349, Yêfhba n Đomvu ạcjij t, Diêfhba u Tựhqzk liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 11.049-11.064
- Quyểefjd n 350, Vưttnb ơjrrf ng Quâqcgs n-Vạcjij n, Hòsgic a Mâqcgs n, Lưttnb u Trọnylm ng-Võophm , Khúooyw c Chẩdrxf n liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 11.067-11.090.
- Quyểefjd n 446, Tôvuhg Giàfhba m liệvuhg t truyệvuhg n. Trang 13.149-13.172.
- Quyểefjd n 480, Ngôvuhg -Việvuhg t Tiềzwvs n thịxqmk thếiwbz gia. Trang 13.897-13.917.
- Quyểefjd n 481, Nam Hárxzz n Lưttnb u thịxqmk thếiwbz gia. Trang 13.919-13.951.
- Quyểefjd n 485, Ngoạcjij i quốgplc c truyệvuhg n Hạcjij -quốgplc c thưttnb ợbqdc ng. Trang 13.991-14.006.
- Quyểefjd n 486, Ngoạcjij i quốgplc c truyệvuhg n, Hạcjij -quốgplc c hạcjij . Trang 14.007-14.034.
- Quyểefjd n 488, Ngoạcjij i quốgplc c truyệvuhg n, Giao-chỉdcfz , Đomvu ạcjij i-lýfgqg . Trang 14.057-14.076.
- Quyểefjd n 489, Ngoạcjij i quốgplc c truyệvuhg n, Chiêfhba m-thàfhba nh, Châqcgs n-lạcjij p, Bồhigj -cam. Trang 14.077-14.099.
- Quyểefjd n 495, Man-di truyệvuhg n, Quảdatw ng-nguyêfhba n châqcgs u. Trang 14.214-14.220.
2.2. Tưttnb -trịxqmk thôvuhg ng giárxzz m cưttnb ơjrrf ng mụzlbb c
củhfdc a Tưttnb -mãomvu Quang chéznmf p theo lốgplc i biêfhba n niêfhba n. Bộhfcd nàfhba y gồhigj m 294 quyểefjd n. Mụzlbb c lụzlbb c 30 quyểefjd n, khảdatw o dịxqmk 30 quyểefjd n. Khởlhbl i từhijc Chiếiwbz n-quốgplc c, Ngũuumk -đqjip ạcjij i, trảdatw i 1362 nărxzz m. Hồhigj i nhỏdqxk tiềzwvs n nhâqcgs n chưttnb a giảdatw ng cho tôvuhg i bộhfcd nàfhba y. Hồhigj i 1963, nhâqcgs n giúooyw p cho ngưttnb ờqjip i bạcjij n Hòsgic a-lan soạcjij n luậzjkw n árxzz n tiếiwbz n sĩhqzk vărxzz n chưttnb ơjrrf ng Phưttnb ơjrrf ng phárxzz p chéznmf p sửdcfz củhfdc a ngưttnb ờqjip i Trung-quốgplc c. Tôvuhg i mớjrgo i đqjip ểefjd ra hơjrrf n thárxzz ng nghiêfhba n cứcjij u. Bảdatw n tôvuhg i nghiêfhba n cứcjij u củhfdc a Cẩdrxf m-chưttnb ớjrgo ng thưttnb cụzlbb c Thưttnb ợbqdc ng-hảdatw i. Nărxzz m 1975 vềzwvs sau, tôvuhg i dùdcfz ng bảdatw n củhfdc a Trung-hoa thưttnb cụzlbb c Thưttnb ợbqdc ng-hảdatw i.
2.3. Tụzlbb c tưttnb trịxqmk thôvuhg ng giárxzz m trưttnb ờqjip ng biêfhba n củhfdc a Lýfgqg -Đomvu àfhba o.
Chéznmf p theo lốgplc i biêfhba n niêfhba n. Khárxzz c vớjrgo i chídrxf nh sửdcfz . Ởuumk chídrxf nh sửdcfz ; cárxzz c sửdcfz thầdjby n triềzwvs u đqjip ạcjij i sau chéznmf p triềzwvs u đqjip ạcjij i trưttnb ớjrgo c, nêfhba n cóqcgs nhiềzwvs u đqjip iểefjd m khôvuhg ng đqjip úooyw ng sựhqzk thựhqzk c. Lýfgqg -Đomvu àfhba o chéznmf p ngay sựhqzk kiệvuhg n đqjip ang diễuumk n ra.
Bộhfcd Tụzlbb c tưttnb trịxqmk thôvuhg ng giárxzz m trưttnb ờqjip ng biêfhba n chéznmf p từhijc Tốgplc ng Thárxzz i-tổifpk lêfhba n ngôvuhg i vua, cho đqjip ếiwbz n lúooyw c nhàfhba Tốgplc ng phảdatw i dờqjip i đqjip ôvuhg xuốgplc ng Lâqcgs m-An, trảdatw i 166 nărxzz m (960-1126). Tưttnb ơjrrf ng đqjip ưttnb ơjrrf ng vớjrgo i bêfhba n Đomvu ạcjij i-Việvuhg t, niêfhba n hiệvuhg u Ngôvuhg Xưttnb ơjrrf ng-Vărxzz n (Canh-Thâqcgs n, 960), đqjip ếiwbz n niêfhba n hiệvuhg u Xưttnb ơjrrf ng-phùdcfz Duệvuhg -vũuumk thứcjij bẩdrxf y đqjip ờqjip i Lýfgqg Nhâqcgs n-Tôvuhg ng (Bídrxf nh-Ngọnylm , 1126). Thờqjip i gian nàfhba y bao gồhigj m tấttnb t cảdatw bộhfcd Anh hùdcfz ng Tiêfhba u-sơjrrf n, Thuậzjkw n-Thiêfhba n di sửdcfz , Anh-hùdcfz ng Bắdaqb c cưttnb ơjrrf ng, Anh-linh thầdjby n võophm tộhfcd c Việvuhg t, Nam-quốgplc c sơjrrf n hàfhba . Tổifpk ng cộhfcd ng cóqcgs 4.400 sựhqzk việvuhg c củhfdc a 9 đqjip ờqjip i vua Tốgplc ng. Sárxzz ch chia làfhba m 520 quyểefjd n.
Khi ôvuhg ng tôvuhg i qua đqjip ờqjip i, tôvuhg i tiếiwbz p nhậzjkw n sốgplc sárxzz ch củhfdc a ngưttnb ờqjip i đqjip ểefjd lạcjij i cóqcgs bộhfcd nàfhba y. Bấttnb y giờqjip tôvuhg i mớjrgo i mưttnb ờqjip i lărxzz m tuổifpk i, chưttnb a đqjip ủhfdc kiếiwbz n thứcjij c khảdatw o cứcjij u, thàfhba nh ra chỉdcfz đqjip ọnylm c qua, thấttnb y đqjip óqcgs làfhba mộhfcd c bảdatw n, chữjmde lớjrgo n. Khi di cưttnb vàfhba o Nam, tôvuhg i khôvuhg ng mang theo đqjip ưttnb ợbqdc c. Đomvu âqcgs y làfhba mốgplc i âqcgs n hậzjkw n đqjip eo đqjip ẳifpk ng suốgplc t đqjip ờqjip i tôvuhg i. Vìhijc trong đqjip óqcgs ôvuhg ng tôvuhg i phêfhba chằvvlx ng chịxqmk t khắdaqb p mọnylm i trang.
Nărxzz m 1968, khởlhbl i sựhqzk viếiwbz t lịxqmk ch sửdcfz tiểefjd u thuyếiwbz t, tôvuhg i dùdcfz ng bảdatw n củhfdc a Trung-hoa dâqcgs n quốgplc c tặefjd ng đqjip ạcjij i họnylm c vărxzz n khoa. Từhijc sau nărxzz m 1975 tôvuhg i dùdcfz ng bảdatw n củhfdc a Trung-hoa thưttnb cụzlbb c Thưttnb ợbqdc ng-hảdatw i.
Ghi chúooyw
Nărxzz m 1990 khi trởlhbl vềzwvs Việvuhg t-Nam, tôvuhg i cóqcgs ra Hàfhba -nộhfcd i, tìhijc m lạcjij i ngôvuhg i nhàfhba tôvuhg i ởlhbl hồhigj i 1954 hỏdqxk i, thìhijc chủhfdc nhàfhba cho biếiwbz t : Khi đqjip ưttnb ợbqdc c cấttnb p ngôvuhg i nhàfhba đqjip óqcgs , họnylm cóqcgs thấttnb y rấttnb t nhiềzwvs u sárxzz ch. Nhữjmde ng sárxzz ch ấttnb y, họnylm đqjip ãomvu bárxzz n cho ngưttnb ờqjip i ta góqcgs i đqjip ồhigj , vàfhba ...đqjip i cầdjby u ! Hôvuhg m đqjip óqcgs tôvuhg i bậzjkw t lêfhba n tiếiwbz ng khóqcgs c nhưttnb trẻluxx nídrxf t !
2.4. Búooyw t kýfgqg , khảdatw o lưttnb ợbqdc c.
Ngoàfhba i ra tôvuhg i dùdcfz ng rấttnb t nhiềzwvs u sárxzz ch khárxzz c, nhưttnb :
2.4.1. Đomvu ôvuhg ng-đqjip ôvuhg sựhqzk lưttnb ợbqdc c củhfdc a Vưttnb ơjrrf ng Xung.
2.4.2. Lĩhqzk nh ngoạcjij i đqjip ai đqjip árxzz p củhfdc a Chu Khứcjij -Phi.
3. Nguồhigj n tàfhba i liệvuhg u đqjip ặefjd c biệvuhg t,
3.1. Mộhfcd chídrxf , vărxzz n bia, đqjip ịxqmk a phưttnb ơjrrf ng chídrxf , gia phảdatw ,
Nhữjmde ng nărxzz m 1976-1995, trong khi làfhba m việvuhg c cho Liêfhba n hiệvuhg p cárxzz c việvuhg n bàfhba o chếiwbz châqcgs u Âilfv u (Coopéznmf rative Européznmf enne Pharmaçeutique,CEP), Việvuhg n Phárxzz p-Ákpgn (Institut Franco-Asiatique, IFA) vàfhba Ủsgic y ban trao đqjip ổifpk i y họnylm c Phárxzz p Hoa (Commitéznmf Méznmf dical Franco-Chinois, CMFC)... Tôvuhg i cóqcgs nhiềzwvs u dịxqmk p du hàfhba nh sang Trung-quốgplc c, tôvuhg i sưttnb u tầdjby m đqjip ưttnb ợbqdc c khôvuhg ng biếiwbz t bao nhiêfhba u tàfhba i liệvuhg u chéznmf p trong đqjip iạcjij phưttnb ơjrrf ng chídrxf , mộhfcd bia, củhfdc a nhữjmde ng vùdcfz ng biêfhba n giớjrgo i Hoa-Việvuhg t, màfhba trưttnb ớjrgo c đqjip âqcgs y thuộhfcd c Việvuhg t. Nhữjmde ng tàfhba i liệvuhg u nàfhba y tôvuhg i sao chụzlbb p bằvvlx ng scaner mang vềzwvs .
Tạcjij i thưttnb việvuhg n Thưttnb ợbqdc ng-hảdatw i, Bắdaqb c-kinh, Quảdatw ng-Đomvu ôvuhg ng, Quảdatw ng-Tâqcgs y, Vâqcgs n-Nam, Quýfgqg -châqcgs u, Hồhigj -Nam, tôvuhg i tìhijc m đqjip ưttnb ợbqdc c khôvuhg ng biếiwbz t bao nhiêfhba u tàfhba i liệvuhg u liêfhba n hệvuhg đqjip ếiwbz n lịxqmk ch sửdcfz Hoa-Việvuhg t giai đqjip oạcjij n 1010-1225 tứcjij c thờqjip i đqjip ạcjij i Tiêfhba u-sơjrrf n.
Nhờqjip phưttnb ơjrrf ng tiệvuhg n truyềzwvs n thôvuhg ng, tôvuhg i đqjip ãomvu tìhijc m lạcjij i đqjip ưttnb ợbqdc c hầdjby u hềzwvs t hậzjkw u duệvuhg củhfdc a cárxzz c danh nhâqcgs n Tốgplc ng liêfhba n quan đqjip ếiwbz n Đomvu ạcjij i-Việvuhg t; rồhigj i xin đqjip ưttnb ợbqdc c đqjip ọnylm c gia phảdatw củhfdc a họnylm . Chắdaqb c cárxzz c bạcjij n hỏdqxk i, bằvvlx ng cárxzz ch nàfhba o tôvuhg i tìhijc m đqjip ưttnb ợbqdc c hậzjkw u duệvuhg củhfdc a cárxzz c tưttnb ớjrgo ng Tốgplc ng từhijc ng sang đqjip árxzz nh Đomvu ạcjij i-Việvuhg t ? Tôvuhg i xin kểefjd ra đqjip âqcgs y đqjip ểefjd tặefjd ng cárxzz c bạcjij n mộhfcd t nụzlbb cưttnb ờqjip i.
Tỷznmf nhưttnb tôvuhg i tìhijc m con chárxzz u Quárxzz ch Quỳttnb , nguyêfhba n soárxzz i đqjip ạcjij o quâqcgs n sang đqjip árxzz nh Đomvu ạcjij i-Việvuhg t nărxzz m 1076-1077. Trưttnb ớjrgo c hếiwbz t tôvuhg i tra trong Tốgplc ng-sửdcfz , ôvuhg ng ta quêfhba ởlhbl tỉdcfz nh nàfhba o, huyệvuhg n nàfhba o. Cuốgplc i cùdcfz ng tôvuhg i đqjip ărxzz ng trêfhba n vàfhba i tờqjip bárxzz o đqjip ịxqmk a phưttnb ơjrrf ng đqjip óqcgs , ídrxf t giòsgic ng:
"Giárxzz o-sưttnb giárxzz m đqjip ốgplc c Trung-quốgplc c sựhqzk vụzlbb việvuhg n Phárxzz p-Ákpgn (Paris), muốgplc n liêfhba n hệvuhg vớjrgo i hậzjkw u duệvuhg củhfdc a An-Nam hàfhba nh doanh kinh lưttnb ợbqdc c Chiêfhba u-thảdatw o sứcjij , kiêfhba m Kinh Hồhigj , Quảdatw ng Nam tuyêfhba n huy sứcjij , Nguyêfhba n-soárxzz i Quárxzz ch Quỳttnb , từhijc ng cầdjby m quâqcgs n đqjip árxzz nh Đomvu ạcjij i-Việvuhg t vàfhba o thờqjip i cua Tốgplc ng Thầdjby n-tôvuhg ng (1076-1077) ; đqjip ểefjd tìhijc m hiểefjd u huâqcgs n nghiệvuhg p. Xin liêfhba n hệvuhg vớjrgo i.... ".
Thếiwbz nhưttnb ng khi gặefjd p nhau, họnylm khôvuhg ng cho đqjip ọnylm c gia phảdatw , màfhba chỉdcfz thuậzjkw t cho nghe màfhba thôvuhg i. Tôvuhg i chọnylm c giậzjkw n họnylm :
"Tôvuhg i đqjip ọnylm c trong sửdcfz Việvuhg t thấttnb y nóqcgs i ôvuhg ng tổifpk củhfdc a cárxzz c vịxqmk bịxqmk mộhfcd t nữjmde tưttnb ớjrgo ng Đomvu ạcjij i-Việvuhg t bắdaqb t sốgplc ng, rồhigj i phảdatw i quỳttnb gốgplc i lạcjij y 100 lạcjij y mớjrgo i đqjip ưttnb ợbqdc c phóqcgs ng thídrxf ch".
Thếiwbz làfhba họnylm gâqcgs n cổifpk lêfhba n cãomvu i, cãomvu i sùdcfz i bọnylm t méznmf p ra. Tôvuhg i vẫpmuo n khôvuhg ng tin. Ứzrun c quárxzz họnylm phàfhba i xìhijc gia phảdatw ra, rồhigj i cho tôvuhg i đqjip ọnylm c nhửdcfz ng trang vềzwvs Tổifpk tiêfhba n danh hùdcfz ng củhfdc a họnylm . Họnylm rấttnb t hãomvu nh diệvuhg n, đqjip em từhijc ng giòsgic ng gia phảdatw ra khoe, rồhigj i còsgic n mờqjip i tôvuhg i viếiwbz ng thărxzz m mộhfcd tổifpk tiêfhba n họnylm đqjip ểefjd đqjip ọnylm c mộhfcd chídrxf ghi huâqcgs n nghiệvuhg p đqjip ưttnb ơjrrf ng thờqjip i. Nhờqjip vậzjkw y, màfhba tôvuhg i tìhijc m ra đqjip ưttnb ợbqdc c rấttnb t nhiềzwvs u chi tiếiwbz t lịxqmk ch sửdcfz .
3.2. Quárxzz ch-thịxqmk Nam chinh, Triệvuhg u-thịxqmk chinh tiễuumk u Giao-chỉdcfz kýfgqg .
Tạcjij i thưttnb việvuhg n bộhfcd Tưttnb -lệvuhg nh hai Quâqcgs n-khu tiếiwbz p giárxzz p vớjrgo i Việvuhg t-Nam, cũuumk ng nhưttnb tạcjij i bộhfcd chỉdcfz huy quâqcgs n sựhqzk tỉdcfz nh Quảdatw ng-Tâqcgs y, Quảdatw ng-Đomvu ôvuhg ng, tôvuhg i đqjip ãomvu tìhijc m ra đqjip ưttnb ợbqdc c bộhfcd nhậzjkw t kýfgqg hàfhba nh quâqcgs n củhfdc a Quárxzz ch Qùdcfz y mang têfhba n Quárxzz ch-thịxqmk Nam chinh, vàfhba củhfdc a Triệvuhg u Tiếiwbz t mang têfhba n Triệvuhg u-thịxqmk chinh tiễuumk u Giao-chỉdcfz kýfgqg , nhưttnb đqjip ãomvu thuậzjkw t trong mụzlbb c 5.1.4 bàfhba i tựhqzk a. Khi dẫpmuo n chứcjij ng, tôvuhg i viếiwbz t tắdaqb t làfhba QTNC vàfhba TTCTGCK.
3.3. Tốgplc ng-triềzwvs u côvuhg ng thầdjby n bi kýfgqg .
Bộhfcd nàfhba y do hai đqjip ạcjij i thầdjby n làfhba Trầdjby n Hy-Cưttnb ơjrrf ng, Tốgplc ng Đomvu ạcjij m soạcjij n vàfhba o thờqjip i nărxzz m Mậzjkw u-Tuấttnb t (1718), Thanh Khang-Hy thứcjij 57. Nộhfcd i dung sao chéznmf p tấttnb t cảdatw vărxzz n bia, mộhfcd chídrxf cárxzz c côvuhg ng thầdjby n nhàfhba Tốgplc ng. Thưttnb việvuhg n Quảdatw ng-châqcgs u, Liễuumk u-châqcgs u đqjip ềzwvs u cóqcgs bộhfcd nàfhba y.
3.4. Xãomvu chídrxf , thầdjby n tídrxf ch.
Tạcjij i thưttnb việvuhg n Quảdatw ng-châqcgs u, Nam-ninh, Liễuumk u-châqcgs u, tôvuhg i tìhijc m đqjip ưttnb ợbqdc c mộhfcd t sốgplc sárxzz ch do ngưttnb ờqjip i đqjip ịxqmk a phưttnb ơjrrf ng, do cárxzz c quan đqjip ịxqmk a phưttnb ơjrrf ng thờqjip i Tốgplc ng viếiwbz t. Nhữjmde ng sárxzz ch nàfhba y đqjip ốgplc i vớjrgo i ngưttnb ờqjip i Trung-hoa thìhijc khôvuhg ng cóqcgs mộhfcd t chúooyw t giárxzz trịxqmk nàfhba o, vìhijc nộhfcd i dung chéznmf p vềzwvs phong tụzlbb c, tôvuhg n giárxzz o, di tídrxf ch củhfdc a cárxzz c khêfhba đqjip ộhfcd ng giárxzz p giớjrgo i vớjrgo i Đomvu ạcjij i-Việvuhg t hồhigj i đqjip óqcgs . Nay cárxzz c khêfhba đqjip ộhfcd ng đqjip ãomvu biếiwbz n thàfhba nh làfhba ng xãomvu , ranh giớjrgo i khôvuhg ng còsgic n, di tídrxf ch cũuumk ng mấttnb t. Nhưttnb ng đqjip ốgplc i vớjrgo i lịxqmk ch sửdcfz Việvuhg t-Nam, vớjrgo i tôvuhg i, nóqcgs làfhba cung cấttnb p cho rấttnb t nhiềzwvs u sựhqzk kiệvuhg n vềzwvs cuộhfcd c chiếiwbz n tranh Tốgplc ng Lýfgqg . Cárxzz c bộhfcd đqjip óqcgs làfhba :
- Ung-châqcgs u kỷznmf sựhqzk ,
- Quảdatw ng-Tâqcgs y đqjip ịxqmk a dưttnb kýfgqg ,
- Quảdatw ng-Tâqcgs y chưttnb thầdjby n kýfgqg ,
- Hy-Ninh hậzjkw n sựhqzk bi kýfgqg ,
- Thầdjby n tídrxf ch Hỏdqxk a-giárxzz p ngũuumk đqjip ạcjij i vưttnb ơjrrf ng từhijc ,
- Thárxzz i-bìhijc nh phong vậzjkw t chídrxf ,
- Hoàfhba nh-sơjrrf n sơjrrf n xuyêfhba n phong vựhqzk c,
- Ôsqju n-nhuậzjkw n sựhqzk tídrxf ch,
- Quy-hóqcgs a đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Vĩhqzk nh-bìhijc nh sơjrrf n xuyêfhba n phong vựhqzk c chídrxf ,
- Vĩhqzk nh-bìhijc nh chưttnb thầdjby n chídrxf ,
- Khâqcgs m-châqcgs u đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Hổifpk -môvuhg n chưttnb thầdjby n kýfgqg ,
- Cổifpk -vạcjij n sơjrrf n xuyêfhba n cưttnb ơjrrf ng vựhqzk c kýfgqg ,
- Tâqcgs y-bìhijc nh chưttnb thầdjby n chídrxf ,
- Tâqcgs y-bìhijc nh sơjrrf n xuyêfhba n cưttnb ơjrrf ng vựhqzk c chídrxf ,
- Lộhfcd c-châqcgs u sựhqzk tídrxf ch,
- Lộhfcd c-châqcgs u cưttnb ơjrrf ng vựhqzk c chídrxf ,
- Thiêfhba n-long đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Khâqcgs m-châqcgs u chưttnb thầdjby n kýfgqg ,
- Nghi-châqcgs u đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Nhưttnb -tídrxf ch sơjrrf n xuyêfhba n phong vựhqzk c chídrxf ,
- Đomvu ểefjd -trạcjij o đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Dung-châqcgs u sựhqzk tídrxf ch,
- Đomvu ôvuhg ng-hảdatw i Hy-Ninh bảdatw n mạcjij t,
- Bạcjij ch-hâqcgs u đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Liêfhba m-châqcgs u đqjip ịxqmk a dưttnb chídrxf ,
- Hổifpk -môvuhg n chưttnb thầdjby n chídrxf .
4. Cao-ly sửdcfz , gia phảdatw Kiếiwbz n-bìhijc nh, Kiếiwbz n-hảdatw i tạcjij i Hàfhba n-quốgplc c.
Do cuộhfcd c viếiwbz ng thărxzz m Việvuhg t-Nam Cộhfcd ng-hòsgic a ngàfhba y 6 thárxzz ng 11 nărxzz m 1958, Tổifpk ng-thốgplc ng Lýfgqg Thừhijc a-Vãomvu n tuyêfhba n bốgplc rằvvlx ng tổifpk tiêfhba n ôvuhg ng làfhba ngưttnb ờqjip i Việvuhg t. Bấttnb y giờqjip tuy mớjrgo i 19 tuổifpk i, tôvuhg i đqjip ãomvu lưttnb u tâqcgs m, rồhigj i nărxzz m 1980, trong khi dựhqzk đqjip ạcjij i hộhfcd i y khoa ởlhbl Hàfhba ng-châqcgs u, Trung-quốgplc c, tôvuhg i đqjip ưttnb ợbqdc c tiếiwbz p xúooyw c vớjrgo i bárxzz c sĩhqzk Lýfgqg Diệvuhg p Oanh, Lýfgqg Chiếiwbz u Minh, tôvuhg i đqjip ãomvu tìhijc m ra sựhqzk kiệvuhg n Kiếiwbz n-bìhijc nh vưttnb ơjrrf ng Lýfgqg Long Tưttnb ờqjip ng cùdcfz ng tôvuhg ng tộhfcd c 6 nghìhijc n ngưttnb ờqjip i làfhba thuyềzwvs n nhâqcgs n tớjrgo i Hàfhba n quốgplc c nărxzz m 1226. Rồhigj i nărxzz m 1983, tôvuhg i lạcjij i tìhijc m ra mộhfcd t giòsgic ng họnylm Lýfgqg nữjmde a làfhba con chárxzz u Kiếiwbz n-hảdatw i vưttnb ơjrrf ng Lýfgqg Dưttnb ơjrrf ng-Côvuhg n, cũuumk ng làfhba thuyềzwvs n nhâqcgs n tớjrgo i Hàfhba n quốgplc c nărxzz m 1150.
Do vậzjkw y tôvuhg i đqjip ưttnb ợbqdc c đqjip ọnylm c gia phảdatw củhfdc a hai giòsgic ng họnylm Lýfgqg nàfhba y. Gia phảdatw cung cấttnb p cho tôvuhg i rấttnb t nhiềzwvs u sựhqzk kiệvuhg n lịxqmk ch sửdcfz vềzwvs cuộhfcd c chiếiwbz n tranh Tốgplc ng-Lýfgqg . (xin đqjip ọnylm c bàfhba i Nguyêfhba n-tổifpk hai giòsgic ng họnylm Lýfgqg tạcjij i Hàfhba n-quốgplc c, phụzlbb lụzlbb c quyểefjd n 3, bộhfcd Anh-hùdcfz ng Đomvu ôvuhg ng-A dựhqzk ng cờqjip Bìhijc nh-Môvuhg ng).
5. Nguyêfhba n tắdaqb c xửdcfz dụzlbb ng tàfhba i liệvuhg u.
Nam-quốgplc c sơjrrf n-hàfhba đqjip ưttnb ợbqdc c viếiwbz t dưttnb ớjrgo i thểefjd dạcjij ng bộhfcd lịxqmk ch sửdcfz tiểefjd u thuyếiwbz t tam hưttnb thấttnb t thựhqzk c nghĩhqzk a làfhba ba phầdjby n hưttnb , bẩdrxf y phầdjby n thựhqzk c. Phàfhba m đqjip ãomvu làfhba tiểefjd u thuyếiwbz t thìhijc tha hồhigj phóqcgs ng túooyw ng, tưttnb ởlhbl ng tưttnb ợbqdc ng nhưttnb Alexandre Dumas, Thi Nạcjij i-Am, La Quárxzz n-Trung, Kim-Dung. Thếiwbz nhưttnb ng lịxqmk ch sửdcfz tiểefjd u thuyếiwbz t củhfdc a tộhfcd c Việvuhg t lạcjij i khôvuhg ng thểefjd bịxqmk a đqjip ặefjd t quárxzz đqjip árxzz ng, ma trâqcgs u, đqjip ầdjby u rắdaqb n, phun kiếiwbz m, di sơjrrf n đqjip ảdatw o hảdatw i. Tạcjij i sao? Bởlhbl i chỉdcfz nhữjmde ng sựhqzk kiệvuhg n anh hùdcfz ng trong lịxqmk ch sửdcfz củhfdc a chúooyw ng ta, cũuumk ng rấttnb t khóqcgs làfhba m cho hậzjkw u thếiwbz tin đqjip ưttnb ợbqdc c: Vua Trưttnb ng thắdaqb ng Hárxzz n ba trậzjkw n vĩhqzk đqjip ạcjij i, vua Lêfhba diệvuhg t Tốgplc ng ởlhbl Chi-lărxzz ng, Bạcjij ch-đqjip ằvvlx ng... quárxzz dễuumk dàfhba ng. Nếiwbz u nay lạcjij i bịxqmk a đqjip ặefjd t thêfhba m nữjmde a, thìhijc hậzjkw u thếiwbz chẳifpk ng còsgic n ai tin.
Vớjrgo i hoàfhba i bãomvu o, đqjip em tàfhba i hèjrrf n, sứcjij c mọnylm n, cùdcfz ng tâqcgs m huyếiwbz t ra thuậzjkw t truyệvuhg n tổifpk tiêfhba n anh hùdcfz ng, giữjmde nưttnb ớjrgo c nhưttnb thếiwbz nàfhba o; nêfhba n tôvuhg i tựhqzk đqjip ặefjd t cho nhữjmde ng nguyêfhba n tắdaqb c cărxzz n bảdatw n, đqjip ểefjd khỏdqxk i đqjip i quárxzz đqjip àfhba , trárxzz i vớjrgo i lịxqmk ch sửdcfz . Tuy vậzjkw y đqjip ộhfcd c giảdatw sẽwstq hơjrrf i bỡdqxk ngỡdqxk , khi tôvuhg i trìhijc nh bầdjby y nhữjmde ng bídrxf ẩdrxf n lịxqmk ch sửdcfz , màfhba nhữjmde ng bậzjkw c tiềzwvs n nhâqcgs n đqjip i trưttnb ớjrgo c, vìhijc khôvuhg ng chịxqmk u suy xéznmf t, cứcjij đqjip ọnylm c sửdcfz Trung-quốgplc c, rồhigj i chéznmf p lạcjij i.
Vớjrgo i kho tàfhba ng tàfhba i liệvuhg u trêfhba n, tôvuhg i đqjip ãomvu tựhqzk đqjip ặefjd t cho mìhijc nh nhữjmde ng nguyêfhba n tắdaqb c sau:
4.1. Nhữjmde ng gìhijc sửdcfz Việvuhg t chéznmf p. Tuyệvuhg t đqjip ốgplc i gữjmde a nguyêfhba n, khôvuhg ng thay đqjip ổifpk i vềzwvs khôvuhg ng gian, thờqjip i gian.
4.2. Nhữjmde ng gìhijc sửdcfz Trung-quốgplc c nhưttnb Tốgplc ng-sửdcfz , Tưttnb -trịxqmk thôvuhg ng giárxzz m cưttnb ơjrrf ng mụzlbb c, Tụzlbb c Tưttnb -trịxqmk thôvuhg ng giárxzz m trưttnb ờqjip ng biêfhba n, đqjip ãomvu chéznmf p trárxzz i vớjrgo i sửdcfz Việvuhg t-Nam, đqjip ưttnb ợbqdc c tưttnb ớjrgo c bỏdqxk . Trárxzz i lạcjij i nhữjmde ng gìhijc sửdcfz Việvuhg t khôvuhg ng ghi chéznmf p màfhba sửdcfz Trung-quốgplc c chéznmf p cóqcgs lýfgqg , đqjip ưttnb ợbqdc c giữjmde nguyêfhba n.
4.3. Nhữjmde ng gìhijc trong sửdcfz Việvuhg t, Hoa khôvuhg ng chéznmf p, màfhba cárxzz c cuốgplc n phổifpk , bia đqjip árxzz , gia phảdatw , truyềzwvs n sửdcfz nóqcgs i sẽwstq đqjip ưttnb ợbqdc c tôvuhg n trọnylm ng. Bởlhbl i truyềzwvs n sửdcfz dâqcgs n gian, tựhqzk nóqcgs đqjip ãomvu thàfhba nh triếiwbz t họnylm c củhfdc a ngưttnb ờqjip i Việvuhg t.
4.4. Vềzwvs niêfhba n biểefjd u, ngàfhba y, thárxzz ng, chúooyw ng tôvuhg i tuâqcgs n theo bộhfcd sárxzz ch chữjmde Hárxzz n Hoàfhba ng-Việvuhg t giárxzz p týfgqg niêfhba n biểefjd u củhfdc a cụzlbb Nguyễuumk n Bárxzz -Trárxzz c, do Quốgplc c-sửdcfz quárxzz n triềzwvs u Nguyễuumk n ấttnb n hàfhba nh. Khi mỗylbj i sựhqzk kiệvuhg n xẩdrxf y ra, tôvuhg i đqjip ềzwvs u ghi nărxzz m theo Tâqcgs y-lịxqmk ch, đqjip óqcgs ng trong ngoặefjd c đqjip ơjrrf n.
4.5. Nhữjmde ng đqjip ịxqmk a danh cổifpk , vẫpmuo n giữjmde nguyêfhba n.
4.6. Đomvu ầdjby u đqjip ềzwvs mỗylbj i hồhigj i, chúooyw ng tôvuhg i đqjip ặefjd t ra, hoặefjd c dùdcfz ng nhữjmde ng câqcgs u thơjrrf , vărxzz n đqjip ãomvu cóqcgs sẵdcfz n.
4.7. Khi cóqcgs khúooyw c mắdaqb c, chúooyw ng tôvuhg i chúooyw giảdatw i khi thìhijc cuốgplc i hồhigj i, khi thìhijc ngay dưttnb ớjrgo i sựhqzk kiệvuhg n.
4.8. Cárxzz c nhâqcgs n vậzjkw t, hầdjby u hếiwbz t thuộhfcd c nhâqcgs n vậzjkw t thựhqzk c sựhqzk . Thảdatw ng hoặefjd c mớjrgo i cóqcgs nhâqcgs n vậzjkw t tiểefjd u thuyếiwbz t, đqjip ểefjd làfhba m mộhfcd t vàfhba i nhiệvuhg m vụzlbb đqjip ặefjd c biệvuhg t cho thàfhba nh cốgplc t truyệvuhg n.
4.9. Chúooyw ng tôvuhg i cốgplc gắdaqb ng làfhba m nổifpk i bậzjkw t nhữjmde ng vấttnb n đqjip ềzwvs cổifpk nhưttnb : Quan chếiwbz , Phong tụzlbb c, luậzjkw t phárxzz p, tổifpk chứcjij c hàfhba nh chárxzz nh, ărxzz n uốgplc ng, y phụzlbb c đqjip ưttnb ơjrrf ng thờqjip i. Nhấttnb t làfhba bốgplc n vấttnb n đqjip ềzwvs : Thiềzwvs n-họnylm c, y-họnylm c, võophm -họnylm c vàfhba tìhijc nh dụzlbb c họnylm c (sexology). Tuy biếiwbz t tìhijc nh dụzlbb c họnylm c cóqcgs làfhba m cho mộhfcd t sốgplc cárxzz c vịxqmk cao niêfhba n khôvuhg ng vui.
Nàfhba o bâqcgs y giờqjip mờqjip i cárxzz c bạcjij n hãomvu y mởlhbl nhữjmde ng trang giấttnb y rựhqzk c hàfhba o quang củhfdc a tổifpk tiêfhba n ta gầdjby n nghìhijc n nărxzz m trưttnb ớjrgo c.
Thâqcgs n mếiwbz n chàfhba o cárxzz c bạcjij n.
Viếiwbz t tạcjij i Pontault Combault, Phárxzz p-quốgplc c,
mùdcfz a hèjrrf , thárxzz ng sárxzz u, nărxzz m Ấhifg t-hợbqdc i (1995).
AHBC
Anh-hù
AHLN
Anh-hù
AHĐ
Anh-hù
AHTS
Anh-hù
ALTVTV
Anh-linh thầ
ANCL
An-Nam chí
CEP
Coopé
(Liê
CKDH
Cẩ
CMFC
Commité
(Ủ
DTLSVH
Di tí
IFA
Institut Franco-Asiatique (Việ
KĐ
Khâ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
MCMS
Mô
NS
Nguyê
TS
Tố
TTDS
Thuậ
Thư
về
đ
(Dẫ
Nhữ
Trâ
Cá
Cá
Cũ
Anh-hù
Thuậ
Anh-hù
Anh linh thầ
Đ
Nguồ
1. Tà
Nó
Bâ
Nguồ
Nguồ
Nguồ
Nguồ
Vậ
1.1.- Khâ
do cụ
1.1.1. Quyể
1.1.2. Tiề
1.1.3. Chí
Trong đ
1.2. Đ
Bộ
Niê
Niê
Bả
Xé
1.2.1. Ngô
1.2.2. Ngô
Bả
"Ngư
Nghĩ
1.2.3. Ngô
Hồ
Ghi chú
Giá
1.3. Việ
Bộ
Tiề
1.4. Việ
Bộ
1.5. Thiề
Thứ
1.6. Vă
Tà
- Bia chù
- Bia chù
- Bia Thậ
- Bia chù
- Bia chù
- Bia đ
1.7. Ngọ
Tà
1.8. Yê
Tà
Nộ
1.8.1. Quyể
Thí
Ấ
Trung-quố
Tiê
Yê
Cộ
1.8.2. Quyể
1.8.3. Quyể
1.8.4. Quyể
Tổ
Bộ
Lư
Tô
1.9. Mộ
- Đ
- Đ
- Đ
- Hoà
- Bắ
- Đ
- Hà
- Hà
- Bắ
- Chư
- Hoà
- Hư
- Bắ
- Hả
- Thă
- Thá
- Kim cổ
- Bắ
- Bắ
- Long-biê
- Lâ
- Lụ
- Ngọ
- Cô
Nhữ
2. Tà
Trá
2.1. Tố
Do Thừ
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
- Quyể
2.2. Tư
củ
2.3. Tụ
Ché
Bộ
Khi ô
Nă
Ghi chú
Nă
2.4. Bú
Ngoà
2.4.1. Đ
2.4.2. Lĩ
3. Nguồ
3.1. Mộ
Nhữ
Tạ
Nhờ
Tỷ
"Giá
Thế
"Tô
Thế
3.2. Quá
Tạ
3.3. Tố
Bộ
3.4. Xã
Tạ
- Ung-châ
- Quả
- Quả
- Hy-Ninh hậ
- Thầ
- Thá
- Hoà
- Ô
- Quy-hó
- Vĩ
- Vĩ
- Khâ
- Hổ
- Cổ
- Tâ
- Tâ
- Lộ
- Lộ
- Thiê
- Khâ
- Nghi-châ
- Như
- Đ
- Dung-châ
- Đ
- Bạ
- Liê
- Hổ
4. Cao-ly sử
Do cuộ
Do vậ
5. Nguyê
Nam-quố
Vớ
Vớ
4.1. Nhữ
4.2. Nhữ
4.3. Nhữ
4.4. Về
4.5. Nhữ
4.6. Đ
4.7. Khi có
4.8. Cá
4.9. Chú
Nà
Thâ
Viế
mù
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
