Nhữhghq ng chữhghq viếzyom t tắkosd t.
Trong Anh Linh Thầbnno n Võzqpa Tộsjns c Việpqbt t nhữhghq ng từnfjh viếzyom t tắkosd t sau:
AHBC
Anh-hùzyom ng Bắkosd c-cưioyo ơftgi ng
AHLN
Anh-hùzyom ng Lĩeneh nh-Nam
AHĐwwol A-DCBM
Anh-hùzyom ng Đwwol ôijbv ng-a dựlewr ng cờwwol bìtewh nh Môijbv ng
AHTS
Anh-hùzyom ng Tiêaijz u-sơftgi n
ALTVTV
Anh linh thầbnno n võzqpa tộsjns c Việpqbt t
ANCL
An Nam chíymiq lưioyo ợahri c
CEP
Coopéoimq rative Européoimq enne Pharmaçeutique
(Liêaijz n hiệpqbt p cázuej c việpqbt n bàgicf o chếzyom châwptz u Ânfjh u)
CKDH
Cẩhghq m khêaijz di hậoszd n
CMFC
Commitéoimq Méoimq dical Franco-Chinois (Ủmxht y ban trao đonvc ổbffc i y họkpqi c Pházuej p-Hoa)
DTLSVH
Di tíymiq ch lịymiq ch sửlnlf vălnlf n hóeneh a đonvc ưioyo ợahri c xếzyom p hạcnks ng
IFA
Institut Franco-Asiatique (Việpqbt n Pházuej p-Áqulw )
KĐwwol VSTGCM
Khâwptz m đonvc ịymiq nh Việpqbt t-sửlnlf thôijbv ng giázuej m cưioyo ơftgi ng mụbeoh c
Đwwol NLTCB
Đwwol ạcnks i Nam liệpqbt t truyệpqbt n chíymiq nh biêaijz n
Đwwol NLTTB
Đwwol ạcnks i Nam liệpqbt t truyệpqbt n tiềbeoh n biêaijz n
Đwwol NNTC
Đwwol ạcnks i Nam nhấgicf t thốjiuc ng chíymiq
Đwwol NTLCB
Đwwol ạcnks i Nam thựlewr c lụbeoh c chíymiq nh biêaijz n
Đwwol NTLTB
Đwwol ạcnks i Nam thựlewr c lụbeoh c tiềbeoh n biêaijz n
Đwwol VSKTT
Đwwol ạcnks i Việpqbt t sửlnlf kýyzyy toàgicf n thưioyo
MCMS
Môijbv ng-cổbffc mậoszd t sửlnlf
NS
Nguyêaijz n-sửlnlf
TS
Tốjiuc ng-sửlnlf
TTDS
Thuậoszd n Thiêaijz n di sửlnlf
Thay lờwwol i tựlewr a
Thưioyo viếzyom t cho tuổbffc i trẻaijz Việpqbt t-Nam,
Đwwol âwptz y làgicf nhữhghq ng dòcldu ng tázuej c giảwylt viếzyom t cho tuổbffc i trẻaijz Việpqbt t, dùzyom ởhghq trong nưioyo ớzqpa c hay ởhghq ngoàgicf i lãagoq nh thổbffc Việpqbt t-Nam.
Xin cázuej c vịymiq cao minh bỏijbv qua, chẳrsrf ng nêaijz n bậoszd n tâwptz m.
Cázuej c bạcnks n trẻaijz thâwptz n,
Tôijbv i ngồvukh i viếzyom t nhữhghq ng dòcldu ng tâwptz m huyếzyom t nàgicf y gửlnlf i đonvc ếzyom n cázuej c bạcnks n, nhâwptz n Thưioyo -việpqbt n Việpqbt t-Nam tạcnks i Hoa-kỳstsm tázuej i bảwylt n lầbnno n thứzyom nhấgicf t bộsjns Anh-linh thầbnno n võzqpa tộsjns c Việpqbt t.
Tôijbv i khởhghq i thảwylt o thuậoszd t côijbv ng cuộsjns c dựlewr ng nưioyo ớzqpa c vàgicf giữhghq nưioyo ớzqpa c củmxht a tổbffc tiêaijz n ta vàgicf o tuổbffc i 29 (1968). Tíymiq nh đonvc ếzyom n nay trảwylt i 33 nălnlf m. Ba mưioyo ơftgi i ba nălnlf m so vớzqpa i lịymiq ch sửlnlf thìtewh khôijbv ng dàgicf i, nhưioyo ng so vớzqpa i đonvc ờwwol i ngưioyo ờwwol i, quảwylt đonvc ãagoq chiếzyom m mộsjns t khoảwylt ng quázuej quan trọkpqi ng. Suốjiuc t thờwwol i gian đonvc óeneh , gầbnno n nhưioyo tôijbv i vưioyo ợahri t qua tấgicf t cảwylt nhữhghq ng dịymiq p may đonvc ưioyo ợahri c hưioyo ởhghq ng thụbeoh , đonvc ểvukh hoàgicf n thàgicf nh kỳstsm vọkpqi ng củmxht a tiềbeoh n nhâwptz n, đonvc ểvukh đonvc ạcnks t đonvc ưioyo ợahri c ưioyo ớzqpa c nguyệpqbt n.
Ưezsh ớzqpa c nguyệpqbt n củmxht a tôijbv i làgicf thuậoszd t côijbv ng cuộsjns c dựlewr ng nưioyo ớzqpa c, giữhghq nưioyo ớzqpa c vĩeneh đonvc ạcnks i củmxht a tổbffc tiêaijz n ta trong nălnlf m nghìtewh n nălnlf m lịymiq ch sửlnlf . Khởhghq i thảwylt o, tôijbv i đonvc ãagoq cùzyom ng phụbeoh thâwptz n luậoszd n bàgicf n đonvc ếzyom n gầbnno n mộsjns t nălnlf m, đonvc ểvukh đonvc ịymiq nh rõzqpa đonvc oạcnks n nàgicf o nêaijz n thuậoszd t, đonvc oạcnks n nàgicf o khôijbv ng nêaijz n thuậoszd t. Nhấgicf t, làgicf sao trong bốjiuc n mưioyo ơftgi i nălnlf m, tôijbv i cóeneh thểvukh thựlewr c hiệpqbt n trọkpqi n vẹooeq n. Sau khi đonvc ẵfdpa n đonvc o, tôijbv i chia lịymiq ch sửlnlf làgicf m 5 thờwwol i kỳstsm cầbnno n phảwylt i thựlewr c hiệpqbt n:
1. Thờwwol i kỳstsm Lĩeneh nh-Nam, thuậoszd t côijbv ng nghiệpqbt p củmxht a vua Trưioyo ng cùzyom ng 162 tưioyo ớzqpa ng khởhghq i nghĩeneh a vàgicf o đonvc ầbnno u thếzyom kỷclkh thứzyom nhấgicf t. Đwwol âwptz y làgicf cuộsjns c khởhghq i nghĩeneh a thàgicf nh côijbv ng, chỉkduo đonvc ạcnks o bởhghq i mộsjns t nhữhghq ng nữhghq anh hùzyom ng, màgicf trêaijz n thếzyom gian chưioyo a mộsjns t phụbeoh nữhghq nưioyo ớzqpa c nàgicf o cóeneh thểvukh so sázuej nh. Ba bộsjns sázuej ch thuậoszd t thờwwol i kỳstsm nàgicf y mang têaijz n Anh-hùzyom ng Lĩeneh nh-Nam 4 quyểvukh n, Đwwol ộsjns ng-đonvc ìtewh nh hồvukh ngoạcnks i sửlnlf 3 quyểvukh n, Cẩhghq m-khêaijz di hậoszd n 4 quyểvukh n, tổbffc ng cộsjns ng 11 quyểvukh n, 3510 trang. ...
Chắkosd c cóeneh bạcnks n hỏijbv i tôijbv i rằbcmz ng tạcnks i sao trưioyo ớzqpa c vua Trưioyo ng, tộsjns c Việpqbt t từnfjh ng cóeneh nhữhghq ng thờwwol i rựlewr c hàgicf o quang nhưioyo Phùzyom -đonvc ổbffc ng Thiêaijz n-vưioyo ơftgi ng đonvc ázuej nh giặwylt c Ânfjh n. Trung-tíymiq n hầbnno u Vũhqtg Bảwylt o-Trung thờwwol i vua An-Dưioyo ơftgi ng pházuej quâwptz n Tầbnno n; màgicf khôijbv ng thuậoszd t? Xin thưioyo a, nhữhghq ng huâwptz n nghiệpqbt p đonvc óeneh đonvc ếzyom n thờwwol i vua Trưioyo ng đonvc ãagoq trởhghq thàgicf nh chủmxht đonvc ạcnks o củmxht a ngưioyo ờwwol i Việpqbt t, nêaijz n đonvc ưioyo ợahri c nhắkosd c đonvc ếzyom n trong suốjiuc t 3510 trang.
2. Thờwwol i kỳstsm Tiêaijz u-sơftgi n, tiềbeoh n nhâwptz n khôijbv ng khuyếzyom n khíymiq ch tôijbv i viếzyom t vềbeoh thờwwol i kỳstsm Tiêaijz u-sơftgi n, vìtewh viếzyom t vềbeoh thờwwol i nàgicf y thìtewh phảwylt i thuậoszd t chiếzyom n côijbv ng vưioyo ợahri t biêaijz n Bắkosd c phạcnks t củmxht a Linh-nhâwptz n hoàgicf ng tházuej i hậoszd u (Ỷzqpa -Lan) vàgicf Tházuej i-úllpz y Lýyzyy Thưioyo ờwwol ng-Kiệpqbt t. Nguyêaijz n do cázuej c ngưioyo ờwwol i đonvc ềbeoh u làgicf nhàgicf nho. Màgicf nhàgicf nho thìtewh cựlewr c kỳstsm ghéoimq t việpqbt c cázuej c bàgicf Tházuej i-hậoszd u cũhqtg ng nhưioyo hoạcnks n quan nắkosd m quyềbeoh n. Trong lịymiq ch sửlnlf Hoa-Việpqbt t, cóeneh khôijbv ng biếzyom t bao nhiêaijz u cázuej c bàgicf Tházuej i-hậoszd u nhâwptz n ấgicf u quâwptz n lêaijz n ngôijbv i, ngồvukh i phụbeoh chíymiq nh, rồvukh i chuyêaijz n quyềbeoh n, dâwptz m đonvc ãagoq ng, gâwptz y cho nưioyo ớzqpa c loạcnks n. Còcldu n bọkpqi n hoạcnks n quan, nhờwwol vàgicf o vịymiq thếzyom tôijbv i đonvc òcldu i hầbnno u hạcnks vua, chúllpz a cùzyom ng cac bàgicf trong hậoszd u cung màgicf nắkosd m quyềbeoh n, gâwptz y ra khôijbv ng biếzyom t bao nhiêaijz u việpqbt c loạcnks n ly, pházuej hoạcnks i kỷclkh cưioyo ơftgi ng đonvc ấgicf t nưioyo ớzqpa c. Nhưioyo ng ngàgicf y nay nhữhghq ng bàgicf Tházuej i-hậoszd u ngu dốjiuc t, nhữhghq ng hoạcnks n quan khôijbv ng còcldu n nữhghq a. Vìtewh vậoszd y tôijbv i quyếzyom t đonvc ịymiq nh viếzyom t vềbeoh thờwwol i kỳstsm Tiêaijz u-sơftgi n, thuậoszd t giai đonvc oạcnks n triềbeoh u Lýyzyy dùzyom ng đonvc ứzyom c từnfjh bi hỷclkh xảwylt củmxht a Phậoszd t-giázuej o đonvc ểvukh trịymiq nưioyo ớzqpa c, tạcnks o hạcnks nh phúllpz c cho dâwptz n, cùzyom ng chiếzyom n côijbv ng phíymiq a Bắkosd c đonvc ázuej nh Tốjiuc ng, phíymiq a Nam mởhghq rộsjns ng bờwwol cõzqpa i.
3. Thờwwol i kỳstsm Đwwol ôijbv ng-a, tứzyom c thờwwol i Trầbnno n. Vìtewh trong chữhghq Nho, chữhghq Đwwol ôijbv ng vớzqpa i chữhghq A thàgicf nh chữhghq Trầbnno n, nêaijz n sửlnlf gọkpqi i triềbeoh u Trầbnno n làgicf triềbeoh u Đwwol ôijbv ng-a. Nộsjns i dung thuậoszd t ba cuộsjns c thắkosd ng Môijbv ng-cổbffc củmxht a quâwptz n dâwptz n đonvc ờwwol i Trầbnno n. Nhưioyo cázuej c bạcnks n biếzyom t, quâwptz n Môijbv ng-cổbffc thắkosd ng từnfjh Áqulw sang Ânfjh u, đonvc ặwylt t nềbeoh n cai trịymiq mấgicf y trălnlf m nălnlf m. Họkpqi chỉkduo bạcnks i duy nhấgicf t tạcnks i Nhậoszd t-bảwylt n vàgicf Việpqbt t-Nam. Họkpqi bạcnks i tạcnks i Nhậoszd t-bảwylt n thìtewh dễkosd hiểvukh u, vìtewh Môijbv ng-cổbffc làgicf quâwptz n Kỵbvof . Họkpqi bỏijbv ngựlewr a đonvc ázuej nh thủmxht y chiếzyom n, thìtewh cázuej i bạcnks i đonvc ãagoq thấgicf y trưioyo ớzqpa c. Nhưioyo ng tạcnks i Việpqbt t-Nam tạcnks i sao họkpqi bạcnks i?
4. Thờwwol i kỳstsm Lam-sơftgi n, thuậoszd t cuộsjns c khởhghq i nghĩeneh a đonvc ázuej nh đonvc uổbffc i ngoạcnks i xâwptz m, tázuej i lậoszd p tựlewr trịymiq , do mộsjns t nôijbv ng dâwptz n làgicf Lêaijz Lợahri i chỉkduo đonvc ạcnks o. (1418-1428)
5. Thờwwol i kỳstsm Tâwptz y-sơftgi n, lạcnks i đonvc ưioyo ợahri c chỉkduo đonvc ạcnks o bởhghq i nhữhghq ng anh hùzyom ng ázuej o vảwylt i, tázuej i thốjiuc ng nhấgicf t đonvc ấgicf t nưioyo ớzqpa c, rồvukh i chỉkduo mộsjns t trậoszd n quéoimq t sạcnks ch 20 vạcnks n quâwptz n Thanh vàgicf mộsjns t trălnlf m vạcnks n dâwptz n phu.
Khi tôijbv i viếzyom t nhữhghq ng dòcldu ng nàgicf y, tôijbv i đonvc ãagoq hoàgicf n thàgicf nh tấgicf t cảwylt 9 bộsjns , 35 quyểvukh n, khoảwylt ng 13.000 trang. Nălnlf m nay (2001), tôijbv i đonvc ãagoq bưioyo ớzqpa c vàgicf o tuổbffc i 62 rồvukh i, tuy nhiêaijz n sứzyom c khỏijbv e còcldu n tốjiuc t, tinh thầbnno n vẫbffc n minh mẫbffc n đonvc ểvukh thuậoszd t tiếzyom p ba bộsjns nữhghq a. Mộsjns t làgicf bộsjns Anh-hùzyom ng Đwwol ôijbv ng-a gưioyo ơftgi m thiêaijz ng Hàgicf m-tửlnlf , nóeneh i vềbeoh chiếzyom n thắkosd ng Môijbv ng-cổbffc lầbnno n thứzyom nhìtewh vàgicf ba. Hai làgicf bộsjns Anh-hùzyom ng Lam-sơftgi n. Ba làgicf bộsjns Anh-hùzyom ng Tâwptz y-sơftgi n. Tổbffc ng cộsjns ng, tôijbv i còcldu n nợahri Tổbffc -tiêaijz n, nợahri Dâwptz n-tộsjns c, nợahri cázuej c bạcnks n khoảwylt ng 7.500 trang nữhghq a. Tôijbv i tin rằbcmz ng tôijbv i sẽciwa trảwylt xong nợahri trưioyo ớzqpa c khi gốjiuc i mỏijbv i, trưioyo ớzqpa c khi linh mẫbffc n ra đonvc i.
Vềbeoh thờwwol i kỳstsm Tiêaijz u-sơftgi n chia làgicf m nălnlf m giai đonvc oạcnks n.
Giai đonvc oạcnks n mộsjns t, thuậoszd t lạcnks i côijbv ng cuộsjns c dựlewr ng nưioyo ớzqpa c củmxht a cázuej c tălnlf ng ni. Bằbcmz ng cázuej ch nàgicf o, cázuej c vịymiq tălnlf ng hồvukh i đonvc óeneh đonvc ãagoq dạcnks y dỗkpqi , giúllpz p đonvc ỡijiv mộsjns t thiếzyom u niêaijz n cùzyom ng khổbffc trởhghq thàgicf nh đonvc ạcnks i tưioyo ớzqpa ng, rồvukh i thàgicf nh mộsjns t hoàgicf ng đonvc ếzyom nhâwptz n từnfjh bậoszd c nhấgicf t lịymiq ch sửlnlf . Giai đonvc oạcnks n nàgicf y mang têaijz n Anh-hùzyom ng Tiêaijz u-sơftgi n dàgicf i 1120 trang, 3 quyểvukh n. Tiêaijz u-sơftgi n làgicf têaijz n ngôijbv i chùzyom a, cũhqtg ng làgicf têaijz n củmxht a mộsjns t ngọkpqi n núllpz i, theo khoa phong thủmxht y thìtewh nhờwwol ngôijbv i mộsjns họkpqi Lýyzyy kếzyom t pházuej t trêaijz n núllpz i Tiêaijz u-sơftgi n màgicf Lýyzyy Côijbv ng-Uẩhghq n trởhghq thàgicf nh hoàgicf ng đonvc ếzyom , lậoszd p ra triềbeoh u đonvc ìtewh nh họkpqi Lýyzyy làgicf m vua 215 nălnlf m (1010-1225). Trong thờwwol i gian nàgicf y, con trai thứzyom củmxht a vua Lỳstsm Tházuej i-tổbffc làgicf Lýyzyy Long-Bồvukh tưioyo ớzqpa c phong Khai-Quốjiuc c vưioyo ơftgi ng, cùzyom ng 9 ngưioyo ờwwol i bạcnks n kếzyom t thàgicf nh Thuậoszd n-Thiêaijz n thậoszd p hùzyom ng; lậoszd p chíymiq chiếzyom m lạcnks i lãagoq nh thổbffc Đwwol ạcnks i-Việpqbt t bịymiq Trung-quốjiuc c cưioyo ớzqpa p sau khi đonvc ázuej nh bạcnks i vua Trưioyo ng.
Giai đonvc oạcnks n hai, vàgicf o thờwwol i vua Lýyzyy Tházuej i-tổbffc trịymiq vìtewh . Đwwol ấgicf t nưioyo ớzqpa c tházuej i bìtewh nh, dâwptz n chúllpz ng sốjiuc ng yêaijz n vui. Nhưioyo ng khi vua Lýyzyy Tházuej i-tổbffc lêaijz n ngôijbv i, vớzqpa i sựlewr cốjiuc vấgicf n củmxht a cázuej c tălnlf ng ni, vớzqpa i đonvc ứzyom c từnfjh bi khi còcldu n ởhghq chùzyom a, ngàgicf i ban chỉkduo ảwylt n xázuej cho tấgicf t cảwylt cázuej c tộsjns i đonvc ồvukh trong nưioyo ớzqpa c. Trong đonvc ázuej m đonvc óeneh , cóeneh mộsjns t tôijbv n giázuej o, màgicf thờwwol i đonvc óeneh gọkpqi i làgicf Hồvukh ng-thiếzyom t. Tôijbv n giázuej o nàgicf y du nhậoszd p từnfjh phưioyo ơftgi ng Tâwptz y Trung-quốjiuc c, rồvukh i vàgicf o đonvc ấgicf t Việpqbt t, giázuej o chúllpz ng rấgicf t đonvc ôijbv ng. Nhâwptz n đonvc ưioyo ợahri c ázuej n xázuej , giázuej o đonvc ồvukh Hồvukh ng-thiếzyom t quy tụbeoh nhau mưioyo u dâwptz ng nưioyo ớzqpa c cho Tốjiuc ng, rồvukh i gâwptz y loạcnks n. Nhưioyo ng cuốjiuc i cùzyom ng bịymiq Thuậoszd n-Thiêaijz n thậoszd p hùzyom ng dùzyom ng chủmxht đonvc ạcnks o củmxht a tộsjns c Việpqbt t đonvc ázuej nh bạcnks i. Giai đonvc oạcnks n nàgicf y mang têaijz n Thuậoszd n-Thiêaijz n di sửlnlf , 1080 trang, 3 quyểvukh n. Thuậoszd n-Thiêaijz n làgicf niêaijz n hiệpqbt u củmxht a vua Lýyzyy Tházuej i-tổbffc .
Giai đonvc oạcnks n ba, thuậoszd t lạcnks i tổbffc chứzyom c, sinh hoạcnks t củmxht a 207 bộsjns tộsjns c íymiq t ngưioyo ờwwol i nằbcmz m giữhghq a Trung-quốjiuc c vàgicf Đwwol ạcnks i-Việpqbt t. Bằbcmz ng cázuej ch nàgicf o họkpqi luôijbv n làgicf hàgicf ng vàgicf o bảwylt o vệpqbt Đwwol ạcnks i-Việpqbt t, vàgicf họkpqi đonvc ãagoq chốjiuc ng lạcnks i cuộsjns c xâwptz m lălnlf ng tầbnno m ălnlf n đonvc âwptz u củmxht a triềbeoh u Tốjiuc ng. Đwwol âwptz y làgicf vùzyom ng còcldu n mang di tíymiq ch sốjiuc ng theo chếzyom đonvc ộsjns Lạcnks c-hầbnno u, Lạcnks c-tưioyo ớzqpa ng củmxht a thờwwol i vua Hùzyom ng, vua An-Dưioyo ơftgi ng, vua Trưioyo ng. Trêaijz n cao nhấgicf t cóeneh mộsjns t vua Bàgicf , do cázuej c đonvc ộsjns ng trưioyo ởhghq ng, châwptz u trưioyo ởhghq ng bầbnno u. Vua chỉkduo cóeneh tíymiq nh cázuej ch tưioyo ợahri ng trưioyo ng củmxht a tôijbv n giázuej o thờwwol cázuej c anh hùzyom ng dâwptz n tộsjns c, đonvc ãagoq đonvc ưioyo ợahri c huyềbeoh n thoạcnks i thàgicf nh cázuej c vịymiq thầbnno n. Còcldu n thựlewr c quyềbeoh n vẫbffc n do cázuej c châwptz u, đonvc ộsjns ng trưioyo ởhghq ng theo chếzyom đonvc ộsjns cha truyềbeoh n con nốjiuc i hoặwylt c bầbnno u cửlnlf . Cázuej c bộsjns tộsjns c nàgicf y, ngàgicf y nay vẫbffc n còcldu n tồvukh n tạcnks i ởhghq phíymiq a Nam Quảwylt ng-Tâwptz y, Vâwptz n-Nam vàgicf phíymiq a Bắkosd c Việpqbt t-Nam. Trong nhữhghq ng nălnlf m 1977-1992, nhờwwol côijbv ng tázuej c cho Ủmxht y-ban trao đonvc ổbffc i y họkpqi c Pházuej p-hoa (Commitéoimq Méoimq dical Franco-Chinois, viếzyom t tắkosd t làgicf CMFC), tôijbv i đonvc ãagoq lặwylt n lộsjns i hầbnno u hếzyom t nhữhghq ng vùzyom ng nàgicf y, vàgicf tìtewh m ra biêaijz n giớzqpa i thờwwol i Lýyzyy lêaijz n phíymiq a Bắkosd c củmxht a biêaijz n giớzqpa i ngàgicf y nay chỗkpqi thìtewh 45 câwptz y sốjiuc . Cóeneh chỗkpqi lêaijz n tớzqpa i 143 câwptz y sốjiuc . Bộsjns nàgicf y mang têaijz n Anh-hùzyom ng Bắkosd c-cưioyo ơftgi ng, 1556 trang, 4 quyểvukh n.
Bộsjns Anh-linh thầbnno n võzqpa tộsjns c Việpqbt t màgicf cázuej c bạcnks n đonvc ang cầbnno m trêaijz n tay, 1708 trang, gồvukh m 4 quyểvukh n, thuộsjns c giai đonvc oạcnks n bốjiuc n củmxht a thờwwol i kỳstsm Tiêaijz u-sơftgi n. Bộsjns nàgicf y nốjiuc i tiếzyom p bộsjns Anh-hùzyom ng Bắkosd c-cưioyo ơftgi ng. Đwwol âwptz y làgicf thờwwol i kỳstsm cựlewr c thịymiq nh củmxht a triềbeoh u đonvc ạcnks i Tiêaijz u-sơftgi n. Nộsjns i dung thuậoszd t bốjiuc n biếzyom n cốjiuc quan trọkpqi ng: Mộsjns t làgicf cuộsjns c đonvc i sứzyom Trung-quốjiuc c củmxht a pházuej i đonvc oàgicf n Việpqbt t, rồvukh i đonvc ưioyo a đonvc ếzyom n Lýyzyy -Tốjiuc ng kếzyom t thâwptz n, Hoa-Việpqbt t trảwylt i qua mộsjns t thờwwol i gian dàgicf i thịymiq nh trịymiq . Hai làgicf sau khi vua Lýyzyy Tházuej i-tổbffc bălnlf ng hàgicf thìtewh chưioyo vưioyo ơftgi ng nổbffc i loạcnks n, rồvukh i bịymiq Thuậoszd n-Thiêaijz n thậoszd p hùzyom ng vàgicf Anh-hùzyom ng Bắkosd c-cưioyo ơftgi ng đonvc ázuej nh bạcnks i. Cuốjiuc i cùzyom ng cuộsjns c thốjiuc ng nhấgicf t 8 vùzyom ng tộsjns c Việpqbt t: Đwwol ạcnks i-Việpqbt t, Đwwol ạcnks i-lýyzyy , Lãagoq o-qua (Làgicf o), Xiêaijz m-la, Chiêaijz m-thàgicf nh, Châwptz n-lạcnks p, Bắkosd c-cưioyo ơftgi ng, vàgicf Nam-Việpqbt t (Lưioyo ỡijiv ng-Quảwylt ng)... thàgicf nh côijbv ng. Ba làgicf Tốjiuc ng bỏijbv thỏijbv a ưioyo ớzqpa c kếzyom t thâwptz n Tốjiuc ng-Lýyzyy , sai cázuej c biêaijz n thầbnno n Nam-phưioyo ơftgi ng khíymiq ch Chiêaijz m, Làgicf o đonvc ázuej nh vàgicf o sau lưioyo ng Đwwol ạcnks i-Việpqbt t, Bắkosd c họkpqi chuẩhghq n bịymiq đonvc ázuej nh xuốjiuc ng. Đwwol ạcnks i-Việpqbt t ra tay trưioyo ớzqpa c, đonvc ầbnno u tiêaijz n pházuej Chiêaijz m, rồvukh i quay lêaijz n đonvc ázuej nh chiếzyom m lạcnks i lãagoq nh thổbffc xưioyo a. Bốjiuc n làgicf , quâwptz n Việpqbt t do Nùzyom ng Tríymiq Cao thốjiuc ng lĩeneh nh đonvc ázuej nh chiếzyom m lạcnks i đonvc ưioyo ợahri c cốjiuc thổbffc thờwwol i Lĩeneh nh-Nam nay thuộsjns c Quảwylt ng-Đwwol ôijbv ng, Quảwylt ng-Tâwptz y, Vâwptz n-Nam, Quýyzyy -châwptz u, Hồvukh -Nam Trung-quốjiuc c lậoszd p ra nưioyo ớzqpa c Đwwol ạcnks i-Nam.
Cázuej c bạcnks n trẻaijz thâwptz n mếzyom n,
Tôijbv i sốjiuc ng ởhghq Pházuej p, mộsjns t nưioyo ớzqpa c thuộsjns c Cộsjns ng-đonvc ồvukh ng châwptz u Ânfjh u (CĐwwol CA). Đwwol ọkpqi c sửlnlf cázuej c nưioyo ớzqpa c củmxht a CĐwwol CA, tôijbv i thấgicf y trong quázuej khứzyom họkpqi cũhqtg ng chéoimq m giếzyom t nhau khủmxht ng khiếzyom p nhưioyo Việpqbt t-Nam vớzqpa i Trung-quốjiuc c, nhưioyo Việpqbt t-Nam vớzqpa i Cambodge, Làgicf o-quốjiuc c, Tházuej i-quốjiuc c; thếzyom màgicf họkpqi bỏijbv qua tấgicf t cảwylt , đonvc ểvukh kiếzyom n tạcnks o mộsjns t Cộsjns ng-đonvc ồvukh ng khiếzyom n cho dâwptz n chúllpz ng hạcnks nh phúllpz c. Từnfjh đonvc óeneh tôijbv i nhìtewh n vềbeoh cốjiuc quốjiuc c vàgicf tôijbv i nảwylt y ra ưioyo ớzqpa c vọkpqi ng: Biếzyom t đonvc âwptz u mộsjns t ngàgicf y nàgicf o đonvc óeneh , cázuej c nưioyo ớzqpa c trong ASEAN khôijbv ng trởhghq thàgicf nh mộsjns t Cộsjns ng-đonvc ồvukh ng Nam-ázuej châwptz u?
Riêaijz ng đonvc ốjiuc i vớzqpa i Trung-quốjiuc c, tôijbv i dázuej m tựlewr hàgicf o làgicf mộsjns t trong nhữhghq ng ngưioyo ờwwol i Việpqbt t từnfjh ng đonvc i khắkosd p lãagoq nh thổbffc rộsjns ng lớzqpa n nàgicf y, kểvukh cảwylt Nộsjns i-Môijbv ng, Thanh-hảwylt i, Tâwptz n-cưioyo ơftgi ng, Tâwptz y-tạcnks ng, dĩeneh chíymiq Môijbv ng-cổbffc , Nam-Bắkosd c Hàgicf n. Suốjiuc t 25 nălnlf m qua, khi thìtewh tôijbv i côijbv ng tázuej c cho Institut Franco-Asiatique (IFA) (Việpqbt n Pházuej p-ázuej ), khi thìtewh tôijbv i đonvc i cho CMFC, khi thìtewh tôijbv i đonvc i cho Coopéoimq rative Européoimq nne Pharmaçeutique (CEP) ( Liêaijz n hiệpqbt p cázuej c việpqbt n bàgicf o chếzyom dưioyo ợahri c phẩhghq m châwptz u Ânfjh u). Nhờwwol phưioyo ơftgi ng tiệpqbt n tàgicf i cházuej nh rộsjns ng rãagoq i, nhờwwol hiểvukh u biếzyom t tìtewh nh hìtewh nh Trung-quốjiuc c từnfjh trung ưioyo ơftgi ng đonvc ếzyom n đonvc ịymiq a phưioyo ơftgi ng... tôijbv i thàgicf nh côijbv ng trong mọkpqi i nhiệpqbt m vụbeoh . Cóeneh thểvukh nóeneh i, tôijbv i từnfjh ng tiếzyom p xúllpz c, mạcnks n đonvc àgicf m, đonvc ốjiuc i ẩhghq m vớzqpa i hầbnno u hếzyom t nhữhghq ng ngưioyo ờwwol i cao cấgicf p nhấgicf t củmxht a Trung-quốjiuc c (1977-2001), tôijbv i thấgicf y rấgicf t íymiq t ngưioyo ờwwol i cóeneh tưioyo tưioyo ởhghq ng bàgicf nh trưioyo ớzqpa ng nhưioyo ngưioyo ờwwol i ta chụbeoh p mũhqtg . Trung-quốjiuc c khôijbv ng phảwylt i làgicf mộsjns t thếzyom giớzqpa i huyềbeoh n bíymiq . Chỉkduo cầbnno n đonvc ọkpqi c thựlewr c kỹteuj Tứzyom -thưioyo , Ngũhqtg -kinh, Nhịymiq thậoszd p tứzyom sửlnlf (24 bộsjns chíymiq nh sửlnlf ), cùzyom ng theo dõzqpa i nhữhghq ng biếzyom n cốjiuc gầbnno n đonvc âwptz y, rồvukh i suy nghĩeneh nhưioyo ngưioyo ờwwol i Hoa, thìtewh lậoszd p tứzyom c cóeneh cázuej i chìtewh a khóeneh a mởhghq đonvc ưioyo ợahri c mọkpqi i cázuej nh cửlnlf a Trung-quốjiuc c.
Khi biếzyom t tôijbv i làgicf ngưioyo ờwwol i Pházuej p gốjiuc c Việpqbt t, mộsjns t vịymiq (bậoszd c nhìtewh trong quyềbeoh n lựlewr c Trung-quốjiuc c 1990) hỏijbv i tôijbv i rằbcmz ng:
" Nếzyom u anh cầbnno m quyềbeoh n ởhghq Việpqbt t-Nam, thìtewh anh sẽciwa đonvc ốjiuc i xửlnlf vớzqpa i Trung-quốjiuc c nhưioyo thếzyom nàgicf o?"
Tôijbv i trảwylt lờwwol i:
" Giốjiuc ng nhưioyo anh vàgicf tôijbv i hiệpqbt n thờwwol i. Chúllpz ng ta ngồvukh i ngoàgicf i vưioyo ờwwol n màgicf hoa đonvc àgicf o, hoa mậoszd n đonvc ang nởhghq . Chúllpz ng ta uốjiuc ng rưioyo ợahri u Ngũhqtg -gia bìtewh , Thiệpqbt u-hưioyo ng vàgicf ălnlf n xoàgicf i nhậoszd p cảwylt ng từnfjh Lázuej i-thiêaijz u. Khi đonvc àgicf m đonvc ạcnks o, chúllpz ng ta luôijbv n nhắkosd c tớzqpa i nhữhghq ng danh ngôijbv n củmxht a Khổbffc ng, củmxht a Mạcnks nh. Hơftgi n nữhghq a bàgicf mẹooeq anh, tôijbv i khôijbv ng thấgicf y kházuej c bàgicf mẹooeq tôijbv i làgicf m bao. Cung cázuej ch củmxht a cázuej c con anh đonvc ốjiuc i vớzqpa i anh khôijbv ng kházuej c cung cázuej ch cázuej c con tôijbv i đonvc ốjiuc i vớzqpa i tôijbv i. Nhấgicf t làgicf gưioyo ơftgi ng mặwylt t anh vớzqpa i tôijbv i càgicf ng giốjiuc ng nhau. Chúllpz ng ta kíymiq nh yêaijz u nhau, tin tưioyo ởhghq ng nhau, thôijbv ng cảwylt m nhau. Tôijbv i nghĩeneh làgicf nếzyom u tấgicf t cảwylt ngưioyo ờwwol i Hoa, ngưioyo ờwwol i Việpqbt t cóeneh dịymiq p gặwylt p nhau, họkpqi cũhqtg ng sẽciwa đonvc ốjiuc i xửlnlf vớzqpa i nhau nhưioyo anh vàgicf tôijbv i."
Tôijbv i nhấgicf n mạcnks nh:
"Khổbffc ng-tửlnlf nóeneh i: Ta hồvukh binh đonvc ao chi sựlewr , tházuej nh nhâwptz n bấgicf t đonvc ắkosd c dĩeneh dụbeoh ng chi. Trung-quốjiuc c coi Việpqbt t-Nam nhưioyo anh em, thìtewh Trung-quốjiuc c cóeneh ngưioyo ờwwol i bạcnks n tốjiuc t ởhghq Nam-thùzyom y. Còcldu n nhưioyo Trung-quốjiuc c cứzyom gâwptz y hấgicf n, thìtewh Trung-quốjiuc c cóeneh mộsjns t kẻaijz thùzyom ởhghq sau lưioyo ng".
Cázuej c bạcnks n trẻaijz thâwptz n,
Nhữhghq ng gìtewh màgicf ngưioyo ờwwol i bạcnks n Trung-quốjiuc c vớzqpa i tôijbv i đonvc àgicf m đonvc ạcnks o khôijbv ng cóeneh tíymiq nh chấgicf t ýyzyy tạcnks i ngôijbv n ngoạcnks i. Câwptz u nóeneh i trêaijz n đonvc âwptz y củmxht a tôijbv i, tôijbv i xin lấgicf y bộsjns Anh-linh thầbnno n võzqpa tộsjns c Việpqbt t đonvc ểvukh dẫbffc n chứzyom ng.
Thâwptz n chàgicf o cázuej c bạcnks n.
Paris ngàgicf y 15 tházuej ng 4 nălnlf m 2001.
Yêaijz n-tửlnlf cưioyo -sĩeneh Trầbnno n Đwwol ạcnks i-Sỹteuj .
Trong Anh Linh Thầ
AHBC
Anh-hù
AHLN
Anh-hù
AHĐ
Anh-hù
AHTS
Anh-hù
ALTVTV
Anh linh thầ
ANCL
An Nam chí
CEP
Coopé
(Liê
CKDH
Cẩ
CMFC
Commité
DTLSVH
Di tí
IFA
Institut Franco-Asiatique (Việ
KĐ
Khâ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
MCMS
Mô
NS
Nguyê
TS
Tố
TTDS
Thuậ
Thay lờ
Thư
Đ
Xin cá
Cá
Tô
Tô
Ư
1. Thờ
Chắ
2. Thờ
3. Thờ
4. Thờ
5. Thờ
Khi tô
Về
Giai đ
Giai đ
Giai đ
Bộ
Cá
Tô
Riê
Khi biế
" Nế
Tô
" Giố
Tô
"Khổ
Cá
Nhữ
Thâ
Paris ngà
Yê
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
