Nhữtrle ng chữtrle viếygrv t tắrtxw t.
Trong Anh Linh Thầozpz n Võtkmg Tộqcck c Việozpz t nhữtrle ng từkvuw viếygrv t tắrtxw t sau:
AHBC
Anh-hùviak ng Bắrtxw c-cưduwg ơrtxw ng
AHLN
Anh-hùviak ng Lĩyjec nh-Nam
AHĐvcge A-DCBM
Anh-hùviak ng Đvcge ôyjec ng-a dựfjge ng cờfjge bìeqkd nh Môyjec ng
AHTS
Anh-hùviak ng Tiêjnii u-sơrtxw n
ALTVTV
Anh linh thầozpz n võtkmg tộqcck c Việozpz t
ANCL
An Nam chíkkep lưduwg ợqacp c
CEP
Coopélfkf rative Europélfkf enne Pharmaçeutique
(Liêjnii n hiệozpz p cáyjec c việozpz n bàzlsk o chếygrv châduwg u Âygrv u)
CKDH
Cẩieaj m khêjnii di hậelpi n
CMFC
Commitélfkf Mélfkf dical Franco-Chinois (Ủozpz y ban trao đjwdl ổrdke i y họppme c Pháyjec p-Hoa)
DTLSVH
Di tíkkep ch lịzwnh ch sửyssb vătnrx n hópqyk a đjwdl ưduwg ợqacp c xếygrv p hạelpi ng
IFA
Institut Franco-Asiatique (Việozpz n Pháyjec p-Ázoxc )
KĐvcge VSTGCM
Khâduwg m đjwdl ịzwnh nh Việozpz t-sửyssb thôyjec ng giáyjec m cưduwg ơrtxw ng mụfjge c
Đvcge NLTCB
Đvcge ạelpi i Nam liệozpz t truyệozpz n chíkkep nh biêjnii n
Đvcge NLTTB
Đvcge ạelpi i Nam liệozpz t truyệozpz n tiềdckm n biêjnii n
Đvcge NNTC
Đvcge ạelpi i Nam nhấkhwf t thốyilg ng chíkkep
Đvcge NTLCB
Đvcge ạelpi i Nam thựfjge c lụfjge c chíkkep nh biêjnii n
Đvcge NTLTB
Đvcge ạelpi i Nam thựfjge c lụfjge c tiềdckm n biêjnii n
Đvcge VSKTT
Đvcge ạelpi i Việozpz t sửyssb kýcdae toàzlsk n thưduwg
MCMS
Môyjec ng-cổrdke mậelpi t sửyssb
NS
Nguyêjnii n-sửyssb
TS
Tốyilg ng-sửyssb
TTDS
Thuậelpi n Thiêjnii n di sửyssb
Thay lờfjge i tựfjge a
Thưduwg viếygrv t cho tuổrdke i trẻyhdw Việozpz t-Nam,
Đvcge âduwg y làzlsk nhữtrle ng dòduzr ng táyjec c giảvhva viếygrv t cho tuổrdke i trẻyhdw Việozpz t, dùviak ởazsg trong nưduwg ớqkrk c hay ởazsg ngoàzlsk i lãjnii nh thổrdke Việozpz t-Nam.
Xin cáyjec c vịzwnh cao minh bỏmwtj qua, chẳyjec ng nêjnii n bậelpi n tâduwg m.
Cáyjec c bạelpi n trẻyhdw thâduwg n,
Tôyjec i ngồvwsc i viếygrv t nhữtrle ng dòduzr ng tâduwg m huyếygrv t nàzlsk y gửyssb i đjwdl ếygrv n cáyjec c bạelpi n, nhâduwg n Thưduwg -việozpz n Việozpz t-Nam tạelpi i Hoa-kỳwzqr táyjec i bảvhva n lầozpz n thứvhva nhấkhwf t bộqcck Anh-linh thầozpz n võtkmg tộqcck c Việozpz t.
Tôyjec i khởazsg i thảvhva o thuậelpi t côyjec ng cuộqcck c dựfjge ng nưduwg ớqkrk c vàzlsk giữtrle nưduwg ớqkrk c củyhfh a tổrdke tiêjnii n ta vàzlsk o tuổrdke i 29 (1968). Tíkkep nh đjwdl ếygrv n nay trảvhva i 33 nătnrx m. Ba mưduwg ơrtxw i ba nătnrx m so vớqkrk i lịzwnh ch sửyssb thìeqkd khôyjec ng dàzlsk i, nhưduwg ng so vớqkrk i đjwdl ờfjge i ngưduwg ờfjge i, quảvhva đjwdl ãjnii chiếygrv m mộqcck t khoảvhva ng quáyjec quan trọppme ng. Suốyilg t thờfjge i gian đjwdl ópqyk , gầozpz n nhưduwg tôyjec i vưduwg ợqacp t qua tấkhwf t cảvhva nhữtrle ng dịzwnh p may đjwdl ưduwg ợqacp c hưduwg ởazsg ng thụfjge , đjwdl ểyjyy hoàzlsk n thàzlsk nh kỳwzqr vọppme ng củyhfh a tiềdckm n nhâduwg n, đjwdl ểyjyy đjwdl ạelpi t đjwdl ưduwg ợqacp c ưduwg ớqkrk c nguyệozpz n.
Ưrvlf ớqkrk c nguyệozpz n củyhfh a tôyjec i làzlsk thuậelpi t côyjec ng cuộqcck c dựfjge ng nưduwg ớqkrk c, giữtrle nưduwg ớqkrk c vĩyjec đjwdl ạelpi i củyhfh a tổrdke tiêjnii n ta trong nătnrx m nghìeqkd n nătnrx m lịzwnh ch sửyssb . Khởazsg i thảvhva o, tôyjec i đjwdl ãjnii cùviak ng phụfjge thâduwg n luậelpi n bàzlsk n đjwdl ếygrv n gầozpz n mộqcck t nătnrx m, đjwdl ểyjyy đjwdl ịzwnh nh rõtkmg đjwdl oạelpi n nàzlsk o nêjnii n thuậelpi t, đjwdl oạelpi n nàzlsk o khôyjec ng nêjnii n thuậelpi t. Nhấkhwf t, làzlsk sao trong bốyilg n mưduwg ơrtxw i nătnrx m, tôyjec i cópqyk thểyjyy thựfjge c hiệozpz n trọppme n vẹviak n. Sau khi đjwdl ẵmpju n đjwdl o, tôyjec i chia lịzwnh ch sửyssb làzlsk m 5 thờfjge i kỳwzqr cầozpz n phảvhva i thựfjge c hiệozpz n:
1. Thờfjge i kỳwzqr Lĩyjec nh-Nam, thuậelpi t côyjec ng nghiệozpz p củyhfh a vua Trưduwg ng cùviak ng 162 tưduwg ớqkrk ng khởazsg i nghĩyjec a vàzlsk o đjwdl ầozpz u thếygrv kỷsnmo thứvhva nhấkhwf t. Đvcge âduwg y làzlsk cuộqcck c khởazsg i nghĩyjec a thàzlsk nh côyjec ng, chỉehci đjwdl ạelpi o bởazsg i mộqcck t nhữtrle ng nữtrle anh hùviak ng, màzlsk trêjnii n thếygrv gian chưduwg a mộqcck t phụfjge nữtrle nưduwg ớqkrk c nàzlsk o cópqyk thểyjyy so sáyjec nh. Ba bộqcck sáyjec ch thuậelpi t thờfjge i kỳwzqr nàzlsk y mang têjnii n Anh-hùviak ng Lĩyjec nh-Nam 4 quyểyjyy n, Đvcge ộqcck ng-đjwdl ìeqkd nh hồvwsc ngoạelpi i sửyssb 3 quyểyjyy n, Cẩieaj m-khêjnii di hậelpi n 4 quyểyjyy n, tổrdke ng cộqcck ng 11 quyểyjyy n, 3510 trang. ...
Chắrtxw c cópqyk bạelpi n hỏmwtj i tôyjec i rằduzr ng tạelpi i sao trưduwg ớqkrk c vua Trưduwg ng, tộqcck c Việozpz t từkvuw ng cópqyk nhữtrle ng thờfjge i rựfjge c hàzlsk o quang nhưduwg Phùviak -đjwdl ổrdke ng Thiêjnii n-vưduwg ơrtxw ng đjwdl áyjec nh giặtzcy c Âygrv n. Trung-tíkkep n hầozpz u Vũyhfh Bảvhva o-Trung thờfjge i vua An-Dưduwg ơrtxw ng pháyjec quâduwg n Tầozpz n; màzlsk khôyjec ng thuậelpi t? Xin thưduwg a, nhữtrle ng huâduwg n nghiệozpz p đjwdl ópqyk đjwdl ếygrv n thờfjge i vua Trưduwg ng đjwdl ãjnii trởazsg thàzlsk nh chủyhfh đjwdl ạelpi o củyhfh a ngưduwg ờfjge i Việozpz t, nêjnii n đjwdl ưduwg ợqacp c nhắrtxw c đjwdl ếygrv n trong suốyilg t 3510 trang.
2. Thờfjge i kỳwzqr Tiêjnii u-sơrtxw n, tiềdckm n nhâduwg n khôyjec ng khuyếygrv n khíkkep ch tôyjec i viếygrv t vềdckm thờfjge i kỳwzqr Tiêjnii u-sơrtxw n, vìeqkd viếygrv t vềdckm thờfjge i nàzlsk y thìeqkd phảvhva i thuậelpi t chiếygrv n côyjec ng vưduwg ợqacp t biêjnii n Bắrtxw c phạelpi t củyhfh a Linh-nhâduwg n hoàzlsk ng tháyjec i hậelpi u (Ỷucxz -Lan) vàzlsk Tháyjec i-úduzr y Lýcdae Thưduwg ờfjge ng-Kiệozpz t. Nguyêjnii n do cáyjec c ngưduwg ờfjge i đjwdl ềdckm u làzlsk nhàzlsk nho. Màzlsk nhàzlsk nho thìeqkd cựfjge c kỳwzqr ghélfkf t việozpz c cáyjec c bàzlsk Tháyjec i-hậelpi u cũyhfh ng nhưduwg hoạelpi n quan nắrtxw m quyềdckm n. Trong lịzwnh ch sửyssb Hoa-Việozpz t, cópqyk khôyjec ng biếygrv t bao nhiêjnii u cáyjec c bàzlsk Tháyjec i-hậelpi u nhâduwg n ấkhwf u quâduwg n lêjnii n ngôyjec i, ngồvwsc i phụfjge chíkkep nh, rồvwsc i chuyêjnii n quyềdckm n, dâduwg m đjwdl ãjnii ng, gâduwg y cho nưduwg ớqkrk c loạelpi n. Còduzr n bọppme n hoạelpi n quan, nhờfjge vàzlsk o vịzwnh thếygrv tôyjec i đjwdl òduzr i hầozpz u hạelpi vua, chúduzr a cùviak ng cac bàzlsk trong hậelpi u cung màzlsk nắrtxw m quyềdckm n, gâduwg y ra khôyjec ng biếygrv t bao nhiêjnii u việozpz c loạelpi n ly, pháyjec hoạelpi i kỷsnmo cưduwg ơrtxw ng đjwdl ấkhwf t nưduwg ớqkrk c. Nhưduwg ng ngàzlsk y nay nhữtrle ng bàzlsk Tháyjec i-hậelpi u ngu dốyilg t, nhữtrle ng hoạelpi n quan khôyjec ng còduzr n nữtrle a. Vìeqkd vậelpi y tôyjec i quyếygrv t đjwdl ịzwnh nh viếygrv t vềdckm thờfjge i kỳwzqr Tiêjnii u-sơrtxw n, thuậelpi t giai đjwdl oạelpi n triềdckm u Lýcdae dùviak ng đjwdl ứvhva c từkvuw bi hỷsnmo xảvhva củyhfh a Phậelpi t-giáyjec o đjwdl ểyjyy trịzwnh nưduwg ớqkrk c, tạelpi o hạelpi nh phúduzr c cho dâduwg n, cùviak ng chiếygrv n côyjec ng phíkkep a Bắrtxw c đjwdl áyjec nh Tốyilg ng, phíkkep a Nam mởazsg rộqcck ng bờfjge cõtkmg i.
3. Thờfjge i kỳwzqr Đvcge ôyjec ng-a, tứvhva c thờfjge i Trầozpz n. Vìeqkd trong chữtrle Nho, chữtrle Đvcge ôyjec ng vớqkrk i chữtrle A thàzlsk nh chữtrle Trầozpz n, nêjnii n sửyssb gọppme i triềdckm u Trầozpz n làzlsk triềdckm u Đvcge ôyjec ng-a. Nộqcck i dung thuậelpi t ba cuộqcck c thắrtxw ng Môyjec ng-cổrdke củyhfh a quâduwg n dâduwg n đjwdl ờfjge i Trầozpz n. Nhưduwg cáyjec c bạelpi n biếygrv t, quâduwg n Môyjec ng-cổrdke thắrtxw ng từkvuw Ázoxc sang Âygrv u, đjwdl ặtzcy t nềdckm n cai trịzwnh mấkhwf y trătnrx m nătnrx m. Họppme chỉehci bạelpi i duy nhấkhwf t tạelpi i Nhậelpi t-bảvhva n vàzlsk Việozpz t-Nam. Họppme bạelpi i tạelpi i Nhậelpi t-bảvhva n thìeqkd dễehci hiểyjyy u, vìeqkd Môyjec ng-cổrdke làzlsk quâduwg n Kỵvcge . Họppme bỏmwtj ngựfjge a đjwdl áyjec nh thủyhfh y chiếygrv n, thìeqkd cáyjec i bạelpi i đjwdl ãjnii thấkhwf y trưduwg ớqkrk c. Nhưduwg ng tạelpi i Việozpz t-Nam tạelpi i sao họppme bạelpi i?
4. Thờfjge i kỳwzqr Lam-sơrtxw n, thuậelpi t cuộqcck c khởazsg i nghĩyjec a đjwdl áyjec nh đjwdl uổrdke i ngoạelpi i xâduwg m, táyjec i lậelpi p tựfjge trịzwnh , do mộqcck t nôyjec ng dâduwg n làzlsk Lêjnii Lợqacp i chỉehci đjwdl ạelpi o. (1418-1428)
5. Thờfjge i kỳwzqr Tâduwg y-sơrtxw n, lạelpi i đjwdl ưduwg ợqacp c chỉehci đjwdl ạelpi o bởazsg i nhữtrle ng anh hùviak ng áyjec o vảvhva i, táyjec i thốyilg ng nhấkhwf t đjwdl ấkhwf t nưduwg ớqkrk c, rồvwsc i chỉehci mộqcck t trậelpi n quélfkf t sạelpi ch 20 vạelpi n quâduwg n Thanh vàzlsk mộqcck t trătnrx m vạelpi n dâduwg n phu.
Khi tôyjec i viếygrv t nhữtrle ng dòduzr ng nàzlsk y, tôyjec i đjwdl ãjnii hoàzlsk n thàzlsk nh tấkhwf t cảvhva 9 bộqcck , 35 quyểyjyy n, khoảvhva ng 13.000 trang. Nătnrx m nay (2001), tôyjec i đjwdl ãjnii bưduwg ớqkrk c vàzlsk o tuổrdke i 62 rồvwsc i, tuy nhiêjnii n sứvhva c khỏmwtj e còduzr n tốyilg t, tinh thầozpz n vẫzzaf n minh mẫzzaf n đjwdl ểyjyy thuậelpi t tiếygrv p ba bộqcck nữtrle a. Mộqcck t làzlsk bộqcck Anh-hùviak ng Đvcge ôyjec ng-a gưduwg ơrtxw m thiêjnii ng Hàzlsk m-tửyssb , nópqyk i vềdckm chiếygrv n thắrtxw ng Môyjec ng-cổrdke lầozpz n thứvhva nhìeqkd vàzlsk ba. Hai làzlsk bộqcck Anh-hùviak ng Lam-sơrtxw n. Ba làzlsk bộqcck Anh-hùviak ng Tâduwg y-sơrtxw n. Tổrdke ng cộqcck ng, tôyjec i còduzr n nợqacp Tổrdke -tiêjnii n, nợqacp Dâduwg n-tộqcck c, nợqacp cáyjec c bạelpi n khoảvhva ng 7.500 trang nữtrle a. Tôyjec i tin rằduzr ng tôyjec i sẽcdae trảvhva xong nợqacp trưduwg ớqkrk c khi gốyilg i mỏmwtj i, trưduwg ớqkrk c khi linh mẫzzaf n ra đjwdl i.
Vềdckm thờfjge i kỳwzqr Tiêjnii u-sơrtxw n chia làzlsk m nătnrx m giai đjwdl oạelpi n.
Giai đjwdl oạelpi n mộqcck t, thuậelpi t lạelpi i côyjec ng cuộqcck c dựfjge ng nưduwg ớqkrk c củyhfh a cáyjec c tătnrx ng ni. Bằduzr ng cáyjec ch nàzlsk o, cáyjec c vịzwnh tătnrx ng hồvwsc i đjwdl ópqyk đjwdl ãjnii dạelpi y dỗvwsc , giúduzr p đjwdl ỡiwdw mộqcck t thiếygrv u niêjnii n cùviak ng khổrdke trởazsg thàzlsk nh đjwdl ạelpi i tưduwg ớqkrk ng, rồvwsc i thàzlsk nh mộqcck t hoàzlsk ng đjwdl ếygrv nhâduwg n từkvuw bậelpi c nhấkhwf t lịzwnh ch sửyssb . Giai đjwdl oạelpi n nàzlsk y mang têjnii n Anh-hùviak ng Tiêjnii u-sơrtxw n dàzlsk i 1120 trang, 3 quyểyjyy n. Tiêjnii u-sơrtxw n làzlsk têjnii n ngôyjec i chùviak a, cũyhfh ng làzlsk têjnii n củyhfh a mộqcck t ngọppme n núduzr i, theo khoa phong thủyhfh y thìeqkd nhờfjge ngôyjec i mộqcck họppme Lýcdae kếygrv t pháyjec t trêjnii n núduzr i Tiêjnii u-sơrtxw n màzlsk Lýcdae Côyjec ng-Uẩieaj n trởazsg thàzlsk nh hoàzlsk ng đjwdl ếygrv , lậelpi p ra triềdckm u đjwdl ìeqkd nh họppme Lýcdae làzlsk m vua 215 nătnrx m (1010-1225). Trong thờfjge i gian nàzlsk y, con trai thứvhva củyhfh a vua Lỳwzqr Tháyjec i-tổrdke làzlsk Lýcdae Long-Bồvwsc tưduwg ớqkrk c phong Khai-Quốyilg c vưduwg ơrtxw ng, cùviak ng 9 ngưduwg ờfjge i bạelpi n kếygrv t thàzlsk nh Thuậelpi n-Thiêjnii n thậelpi p hùviak ng; lậelpi p chíkkep chiếygrv m lạelpi i lãjnii nh thổrdke Đvcge ạelpi i-Việozpz t bịzwnh Trung-quốyilg c cưduwg ớqkrk p sau khi đjwdl áyjec nh bạelpi i vua Trưduwg ng.
Giai đjwdl oạelpi n hai, vàzlsk o thờfjge i vua Lýcdae Tháyjec i-tổrdke trịzwnh vìeqkd . Đvcge ấkhwf t nưduwg ớqkrk c tháyjec i bìeqkd nh, dâduwg n chúduzr ng sốyilg ng yêjnii n vui. Nhưduwg ng khi vua Lýcdae Tháyjec i-tổrdke lêjnii n ngôyjec i, vớqkrk i sựfjge cốyilg vấkhwf n củyhfh a cáyjec c tătnrx ng ni, vớqkrk i đjwdl ứvhva c từkvuw bi khi còduzr n ởazsg chùviak a, ngàzlsk i ban chỉehci ảvhva n xáyjec cho tấkhwf t cảvhva cáyjec c tộqcck i đjwdl ồvwsc trong nưduwg ớqkrk c. Trong đjwdl áyjec m đjwdl ópqyk , cópqyk mộqcck t tôyjec n giáyjec o, màzlsk thờfjge i đjwdl ópqyk gọppme i làzlsk Hồvwsc ng-thiếygrv t. Tôyjec n giáyjec o nàzlsk y du nhậelpi p từkvuw phưduwg ơrtxw ng Tâduwg y Trung-quốyilg c, rồvwsc i vàzlsk o đjwdl ấkhwf t Việozpz t, giáyjec o chúduzr ng rấkhwf t đjwdl ôyjec ng. Nhâduwg n đjwdl ưduwg ợqacp c áyjec n xáyjec , giáyjec o đjwdl ồvwsc Hồvwsc ng-thiếygrv t quy tụfjge nhau mưduwg u dâduwg ng nưduwg ớqkrk c cho Tốyilg ng, rồvwsc i gâduwg y loạelpi n. Nhưduwg ng cuốyilg i cùviak ng bịzwnh Thuậelpi n-Thiêjnii n thậelpi p hùviak ng dùviak ng chủyhfh đjwdl ạelpi o củyhfh a tộqcck c Việozpz t đjwdl áyjec nh bạelpi i. Giai đjwdl oạelpi n nàzlsk y mang têjnii n Thuậelpi n-Thiêjnii n di sửyssb , 1080 trang, 3 quyểyjyy n. Thuậelpi n-Thiêjnii n làzlsk niêjnii n hiệozpz u củyhfh a vua Lýcdae Tháyjec i-tổrdke .
Giai đjwdl oạelpi n ba, thuậelpi t lạelpi i tổrdke chứvhva c, sinh hoạelpi t củyhfh a 207 bộqcck tộqcck c íkkep t ngưduwg ờfjge i nằduzr m giữtrle a Trung-quốyilg c vàzlsk Đvcge ạelpi i-Việozpz t. Bằduzr ng cáyjec ch nàzlsk o họppme luôyjec n làzlsk hàzlsk ng vàzlsk o bảvhva o vệozpz Đvcge ạelpi i-Việozpz t, vàzlsk họppme đjwdl ãjnii chốyilg ng lạelpi i cuộqcck c xâduwg m lătnrx ng tầozpz m ătnrx n đjwdl âduwg u củyhfh a triềdckm u Tốyilg ng. Đvcge âduwg y làzlsk vùviak ng còduzr n mang di tíkkep ch sốyilg ng theo chếygrv đjwdl ộqcck Lạelpi c-hầozpz u, Lạelpi c-tưduwg ớqkrk ng củyhfh a thờfjge i vua Hùviak ng, vua An-Dưduwg ơrtxw ng, vua Trưduwg ng. Trêjnii n cao nhấkhwf t cópqyk mộqcck t vua Bàzlsk , do cáyjec c đjwdl ộqcck ng trưduwg ởazsg ng, châduwg u trưduwg ởazsg ng bầozpz u. Vua chỉehci cópqyk tíkkep nh cáyjec ch tưduwg ợqacp ng trưduwg ng củyhfh a tôyjec n giáyjec o thờfjge cáyjec c anh hùviak ng dâduwg n tộqcck c, đjwdl ãjnii đjwdl ưduwg ợqacp c huyềdckm n thoạelpi i thàzlsk nh cáyjec c vịzwnh thầozpz n. Còduzr n thựfjge c quyềdckm n vẫzzaf n do cáyjec c châduwg u, đjwdl ộqcck ng trưduwg ởazsg ng theo chếygrv đjwdl ộqcck cha truyềdckm n con nốyilg i hoặtzcy c bầozpz u cửyssb . Cáyjec c bộqcck tộqcck c nàzlsk y, ngàzlsk y nay vẫzzaf n còduzr n tồvwsc n tạelpi i ởazsg phíkkep a Nam Quảvhva ng-Tâduwg y, Vâduwg n-Nam vàzlsk phíkkep a Bắrtxw c Việozpz t-Nam. Trong nhữtrle ng nătnrx m 1977-1992, nhờfjge côyjec ng táyjec c cho Ủozpz y-ban trao đjwdl ổrdke i y họppme c Pháyjec p-hoa (Commitélfkf Mélfkf dical Franco-Chinois, viếygrv t tắrtxw t làzlsk CMFC), tôyjec i đjwdl ãjnii lặtzcy n lộqcck i hầozpz u hếygrv t nhữtrle ng vùviak ng nàzlsk y, vàzlsk tìeqkd m ra biêjnii n giớqkrk i thờfjge i Lýcdae lêjnii n phíkkep a Bắrtxw c củyhfh a biêjnii n giớqkrk i ngàzlsk y nay chỗvwsc thìeqkd 45 câduwg y sốyilg . Cópqyk chỗvwsc lêjnii n tớqkrk i 143 câduwg y sốyilg . Bộqcck nàzlsk y mang têjnii n Anh-hùviak ng Bắrtxw c-cưduwg ơrtxw ng, 1556 trang, 4 quyểyjyy n.
Bộqcck Anh-linh thầozpz n võtkmg tộqcck c Việozpz t màzlsk cáyjec c bạelpi n đjwdl ang cầozpz m trêjnii n tay, 1708 trang, gồvwsc m 4 quyểyjyy n, thuộqcck c giai đjwdl oạelpi n bốyilg n củyhfh a thờfjge i kỳwzqr Tiêjnii u-sơrtxw n. Bộqcck nàzlsk y nốyilg i tiếygrv p bộqcck Anh-hùviak ng Bắrtxw c-cưduwg ơrtxw ng. Đvcge âduwg y làzlsk thờfjge i kỳwzqr cựfjge c thịzwnh nh củyhfh a triềdckm u đjwdl ạelpi i Tiêjnii u-sơrtxw n. Nộqcck i dung thuậelpi t bốyilg n biếygrv n cốyilg quan trọppme ng: Mộqcck t làzlsk cuộqcck c đjwdl i sứvhva Trung-quốyilg c củyhfh a pháyjec i đjwdl oàzlsk n Việozpz t, rồvwsc i đjwdl ưduwg a đjwdl ếygrv n Lýcdae -Tốyilg ng kếygrv t thâduwg n, Hoa-Việozpz t trảvhva i qua mộqcck t thờfjge i gian dàzlsk i thịzwnh nh trịzwnh . Hai làzlsk sau khi vua Lýcdae Tháyjec i-tổrdke bătnrx ng hàzlsk thìeqkd chưduwg vưduwg ơrtxw ng nổrdke i loạelpi n, rồvwsc i bịzwnh Thuậelpi n-Thiêjnii n thậelpi p hùviak ng vàzlsk Anh-hùviak ng Bắrtxw c-cưduwg ơrtxw ng đjwdl áyjec nh bạelpi i. Cuốyilg i cùviak ng cuộqcck c thốyilg ng nhấkhwf t 8 vùviak ng tộqcck c Việozpz t: Đvcge ạelpi i-Việozpz t, Đvcge ạelpi i-lýcdae , Lãjnii o-qua (Làzlsk o), Xiêjnii m-la, Chiêjnii m-thàzlsk nh, Châduwg n-lạelpi p, Bắrtxw c-cưduwg ơrtxw ng, vàzlsk Nam-Việozpz t (Lưduwg ỡiwdw ng-Quảvhva ng)... thàzlsk nh côyjec ng. Ba làzlsk Tốyilg ng bỏmwtj thỏmwtj a ưduwg ớqkrk c kếygrv t thâduwg n Tốyilg ng-Lýcdae , sai cáyjec c biêjnii n thầozpz n Nam-phưduwg ơrtxw ng khíkkep ch Chiêjnii m, Làzlsk o đjwdl áyjec nh vàzlsk o sau lưduwg ng Đvcge ạelpi i-Việozpz t, Bắrtxw c họppme chuẩieaj n bịzwnh đjwdl áyjec nh xuốyilg ng. Đvcge ạelpi i-Việozpz t ra tay trưduwg ớqkrk c, đjwdl ầozpz u tiêjnii n pháyjec Chiêjnii m, rồvwsc i quay lêjnii n đjwdl áyjec nh chiếygrv m lạelpi i lãjnii nh thổrdke xưduwg a. Bốyilg n làzlsk , quâduwg n Việozpz t do Nùviak ng Tríkkep Cao thốyilg ng lĩyjec nh đjwdl áyjec nh chiếygrv m lạelpi i đjwdl ưduwg ợqacp c cốyilg thổrdke thờfjge i Lĩyjec nh-Nam nay thuộqcck c Quảvhva ng-Đvcge ôyjec ng, Quảvhva ng-Tâduwg y, Vâduwg n-Nam, Quýcdae -châduwg u, Hồvwsc -Nam Trung-quốyilg c lậelpi p ra nưduwg ớqkrk c Đvcge ạelpi i-Nam.
Cáyjec c bạelpi n trẻyhdw thâduwg n mếygrv n,
Tôyjec i sốyilg ng ởazsg Pháyjec p, mộqcck t nưduwg ớqkrk c thuộqcck c Cộqcck ng-đjwdl ồvwsc ng châduwg u Âygrv u (CĐvcge CA). Đvcge ọppme c sửyssb cáyjec c nưduwg ớqkrk c củyhfh a CĐvcge CA, tôyjec i thấkhwf y trong quáyjec khứvhva họppme cũyhfh ng chélfkf m giếygrv t nhau khủyhfh ng khiếygrv p nhưduwg Việozpz t-Nam vớqkrk i Trung-quốyilg c, nhưduwg Việozpz t-Nam vớqkrk i Cambodge, Làzlsk o-quốyilg c, Tháyjec i-quốyilg c; thếygrv màzlsk họppme bỏmwtj qua tấkhwf t cảvhva , đjwdl ểyjyy kiếygrv n tạelpi o mộqcck t Cộqcck ng-đjwdl ồvwsc ng khiếygrv n cho dâduwg n chúduzr ng hạelpi nh phúduzr c. Từkvuw đjwdl ópqyk tôyjec i nhìeqkd n vềdckm cốyilg quốyilg c vàzlsk tôyjec i nảvhva y ra ưduwg ớqkrk c vọppme ng: Biếygrv t đjwdl âduwg u mộqcck t ngàzlsk y nàzlsk o đjwdl ópqyk , cáyjec c nưduwg ớqkrk c trong ASEAN khôyjec ng trởazsg thàzlsk nh mộqcck t Cộqcck ng-đjwdl ồvwsc ng Nam-áyjec châduwg u?
Riêjnii ng đjwdl ốyilg i vớqkrk i Trung-quốyilg c, tôyjec i dáyjec m tựfjge hàzlsk o làzlsk mộqcck t trong nhữtrle ng ngưduwg ờfjge i Việozpz t từkvuw ng đjwdl i khắrtxw p lãjnii nh thổrdke rộqcck ng lớqkrk n nàzlsk y, kểyjyy cảvhva Nộqcck i-Môyjec ng, Thanh-hảvhva i, Tâduwg n-cưduwg ơrtxw ng, Tâduwg y-tạelpi ng, dĩyjec chíkkep Môyjec ng-cổrdke , Nam-Bắrtxw c Hàzlsk n. Suốyilg t 25 nătnrx m qua, khi thìeqkd tôyjec i côyjec ng táyjec c cho Institut Franco-Asiatique (IFA) (Việozpz n Pháyjec p-áyjec ), khi thìeqkd tôyjec i đjwdl i cho CMFC, khi thìeqkd tôyjec i đjwdl i cho Coopélfkf rative Europélfkf nne Pharmaçeutique (CEP) ( Liêjnii n hiệozpz p cáyjec c việozpz n bàzlsk o chếygrv dưduwg ợqacp c phẩieaj m châduwg u Âygrv u). Nhờfjge phưduwg ơrtxw ng tiệozpz n tàzlsk i cháyjec nh rộqcck ng rãjnii i, nhờfjge hiểyjyy u biếygrv t tìeqkd nh hìeqkd nh Trung-quốyilg c từkvuw trung ưduwg ơrtxw ng đjwdl ếygrv n đjwdl ịzwnh a phưduwg ơrtxw ng... tôyjec i thàzlsk nh côyjec ng trong mọppme i nhiệozpz m vụfjge . Cópqyk thểyjyy nópqyk i, tôyjec i từkvuw ng tiếygrv p xúduzr c, mạelpi n đjwdl àzlsk m, đjwdl ốyilg i ẩieaj m vớqkrk i hầozpz u hếygrv t nhữtrle ng ngưduwg ờfjge i cao cấkhwf p nhấkhwf t củyhfh a Trung-quốyilg c (1977-2001), tôyjec i thấkhwf y rấkhwf t íkkep t ngưduwg ờfjge i cópqyk tưduwg tưduwg ởazsg ng bàzlsk nh trưduwg ớqkrk ng nhưduwg ngưduwg ờfjge i ta chụfjge p mũyhfh . Trung-quốyilg c khôyjec ng phảvhva i làzlsk mộqcck t thếygrv giớqkrk i huyềdckm n bíkkep . Chỉehci cầozpz n đjwdl ọppme c thựfjge c kỹviak Tứvhva -thưduwg , Ngũyhfh -kinh, Nhịzwnh thậelpi p tứvhva sửyssb (24 bộqcck chíkkep nh sửyssb ), cùviak ng theo dõtkmg i nhữtrle ng biếygrv n cốyilg gầozpz n đjwdl âduwg y, rồvwsc i suy nghĩyjec nhưduwg ngưduwg ờfjge i Hoa, thìeqkd lậelpi p tứvhva c cópqyk cáyjec i chìeqkd a khópqyk a mởazsg đjwdl ưduwg ợqacp c mọppme i cáyjec nh cửyssb a Trung-quốyilg c.
Khi biếygrv t tôyjec i làzlsk ngưduwg ờfjge i Pháyjec p gốyilg c Việozpz t, mộqcck t vịzwnh (bậelpi c nhìeqkd trong quyềdckm n lựfjge c Trung-quốyilg c 1990) hỏmwtj i tôyjec i rằduzr ng:
" Nếygrv u anh cầozpz m quyềdckm n ởazsg Việozpz t-Nam, thìeqkd anh sẽcdae đjwdl ốyilg i xửyssb vớqkrk i Trung-quốyilg c nhưduwg thếygrv nàzlsk o?"
Tôyjec i trảvhva lờfjge i:
" Giốyilg ng nhưduwg anh vàzlsk tôyjec i hiệozpz n thờfjge i. Chúduzr ng ta ngồvwsc i ngoàzlsk i vưduwg ờfjge n màzlsk hoa đjwdl àzlsk o, hoa mậelpi n đjwdl ang nởazsg . Chúduzr ng ta uốyilg ng rưduwg ợqacp u Ngũyhfh -gia bìeqkd , Thiệozpz u-hưduwg ng vàzlsk ătnrx n xoàzlsk i nhậelpi p cảvhva ng từkvuw Láyjec i-thiêjnii u. Khi đjwdl àzlsk m đjwdl ạelpi o, chúduzr ng ta luôyjec n nhắrtxw c tớqkrk i nhữtrle ng danh ngôyjec n củyhfh a Khổrdke ng, củyhfh a Mạelpi nh. Hơrtxw n nữtrle a bàzlsk mẹviak anh, tôyjec i khôyjec ng thấkhwf y kháyjec c bàzlsk mẹviak tôyjec i làzlsk m bao. Cung cáyjec ch củyhfh a cáyjec c con anh đjwdl ốyilg i vớqkrk i anh khôyjec ng kháyjec c cung cáyjec ch cáyjec c con tôyjec i đjwdl ốyilg i vớqkrk i tôyjec i. Nhấkhwf t làzlsk gưduwg ơrtxw ng mặtzcy t anh vớqkrk i tôyjec i càzlsk ng giốyilg ng nhau. Chúduzr ng ta kíkkep nh yêjnii u nhau, tin tưduwg ởazsg ng nhau, thôyjec ng cảvhva m nhau. Tôyjec i nghĩyjec làzlsk nếygrv u tấkhwf t cảvhva ngưduwg ờfjge i Hoa, ngưduwg ờfjge i Việozpz t cópqyk dịzwnh p gặtzcy p nhau, họppme cũyhfh ng sẽcdae đjwdl ốyilg i xửyssb vớqkrk i nhau nhưduwg anh vàzlsk tôyjec i."
Tôyjec i nhấkhwf n mạelpi nh:
"Khổrdke ng-tửyssb nópqyk i: Ta hồvwsc binh đjwdl ao chi sựfjge , tháyjec nh nhâduwg n bấkhwf t đjwdl ắrtxw c dĩyjec dụfjge ng chi. Trung-quốyilg c coi Việozpz t-Nam nhưduwg anh em, thìeqkd Trung-quốyilg c cópqyk ngưduwg ờfjge i bạelpi n tốyilg t ởazsg Nam-thùviak y. Còduzr n nhưduwg Trung-quốyilg c cứvhva gâduwg y hấkhwf n, thìeqkd Trung-quốyilg c cópqyk mộqcck t kẻyhdw thùviak ởazsg sau lưduwg ng".
Cáyjec c bạelpi n trẻyhdw thâduwg n,
Nhữtrle ng gìeqkd màzlsk ngưduwg ờfjge i bạelpi n Trung-quốyilg c vớqkrk i tôyjec i đjwdl àzlsk m đjwdl ạelpi o khôyjec ng cópqyk tíkkep nh chấkhwf t ýcdae tạelpi i ngôyjec n ngoạelpi i. Câduwg u nópqyk i trêjnii n đjwdl âduwg y củyhfh a tôyjec i, tôyjec i xin lấkhwf y bộqcck Anh-linh thầozpz n võtkmg tộqcck c Việozpz t đjwdl ểyjyy dẫzzaf n chứvhva ng.
Thâduwg n chàzlsk o cáyjec c bạelpi n.
Paris ngàzlsk y 15 tháyjec ng 4 nătnrx m 2001.
Yêjnii n-tửyssb cưduwg -sĩyjec Trầozpz n Đvcge ạelpi i-Sỹviak .
Trong Anh Linh Thầ
AHBC
Anh-hù
AHLN
Anh-hù
AHĐ
Anh-hù
AHTS
Anh-hù
ALTVTV
Anh linh thầ
ANCL
An Nam chí
CEP
Coopé
(Liê
CKDH
Cẩ
CMFC
Commité
DTLSVH
Di tí
IFA
Institut Franco-Asiatique (Việ
KĐ
Khâ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
Đ
MCMS
Mô
NS
Nguyê
TS
Tố
TTDS
Thuậ
Thay lờ
Thư
Đ
Xin cá
Cá
Tô
Tô
Ư
1. Thờ
Chắ
2. Thờ
3. Thờ
4. Thờ
5. Thờ
Khi tô
Về
Giai đ
Giai đ
Giai đ
Bộ
Cá
Tô
Riê
Khi biế
" Nế
Tô
" Giố
Tô
"Khổ
Cá
Nhữ
Thâ
Paris ngà
Yê
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
