Lịfqjl ch-sửslrb tiểmsqz u thuyếfrov t
Yêggcm n-tửslrb cưfseu -sĩboix Trầynja n Đwgjz ạbrub i-Sỹlhca
3 quyểmsqz n - 30 hồenbh i -1120 trang
ANH HÙotea NG TIÊbzkg U SƠlnal N
Lịfqjl ch sửslrb tiểmsqz u thuyếfrov t
Yêggcm n-tửslrb cưfseu -sĩboix Trầynja n Đwgjz ạbrub i-Sỹlhca
Chúboix thíyyyl ch củasiv a Thưfseu Việosbq n
Hưfseu ớggcm ng dẫdjsc n đlnxd ộlbqx c giảcorm đlnxd ọcabq c cádjsc c tádjsc c phẩezxp m củasiv a Yêggcm n-tửslrb cưfseu -sĩboix Trầynja n Đwgjz ạbrub i-Sỹlhca
Cádjsc c bộlbqx lịfqjl ch sửslrb tiểmsqz u thuyếfrov t củasiv a Yêggcm n-tửslrb cưfseu sĩboix đlnxd ưfseu ợroph c chia ra làfseu m năcorm m thờnnaj i đlnxd ạbrub i:
1. Thờnnaj i đlnxd ạbrub i Lĩboix nh-Nam (39-43 sau Tâzabo y-lịfqjl ch)
Thuậaght t cuộlbqx c khởrbsd i nghĩboix a củasiv a vua Trưfseu ng cùbzkg ng 162 anh hùbzkg ng, lậaght p thàfseu nh triềtgim u đlnxd ạbrub i Lĩboix nh-Nam. Thờnnaj i đlnxd ạbrub i nàfseu y chia làfseu m ba giai đlnxd oạbrub n.
Giai đlnxd oạbrub n 1. Anh-hùbzkg ng Lĩboix nh-Nam
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n sửslrb
Hìfrov nh thàfseu nh tinh thầynja n, tứlnal c chủasiv đlnxd ạbrub o củasiv a ngưfseu ờnnaj i Việosbq t sau mộlbqx t thờnnaj i gian dàfseu i bịfqjl Bắyluf c thuộlbqx c, hai bàfseu Trưfseu ng cùbzkg ng cádjsc c anh hùbzkg ng chuẩezxp n bịfqjl cuộlbqx c khởrbsd i nghĩboix a, 4 quyểmsqz n, mang têggcm n Anh-hùbzkg ng Lĩboix nh-Nam. Gồenbh m 40 hồenbh i, mỗqzfs i quyểmsqz n 10 hồenbh i. Ôpzfu n lạbrub i tíyyyl ch xưfseu a: Thuậaght t lạbrub i sựlbqx tíyyyl ch thádjsc nh Giókncf ng. Cuộlbqx c chiếfrov n giữioee a vua An-Dưfseu ơlbqx ng vàfseu Triệosbq u Đwgjz àfseu , tíyyyl ch nẫdjsc y nỏzxnp thầynja n. Sựlbqx tíyyyl ch thádjsc nh Tảcorm n, thádjsc nh Chèhsmi m
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n văcorm n hoádjsc
Cádjsc ch làfseu m ádjsc m cádjsc , luộlbqx c gàfseu . Sựlbqx nghiệosbq p âzabo m nhạbrub c củasiv a Trưfseu ơlbqx ng Chi. Cádjsc ch chữioee a bệosbq nh suyễotea n, cảcorm m, cúboix m bằlkrw ng dưfseu ợroph c họcabq c.
Giai đlnxd oạbrub n 2. Đwgjz ộlbqx ng-đlnxd ìfrov nh hồenbh ngoạbrub i sửslrb
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n sửslrb
Nốlxib i tiếfrov p giai đlnxd oạbrub n 1, Anh-hùbzkg ng Lĩboix nh-Nam cókncf hai khuynh hưfseu ớggcm ng. Mộlbqx t khuynh hưfseu ớggcm ng chủasiv chiếfrov n, muốlxib n khởrbsd i nghĩboix a quéucyq t giặpcqu c Hádjsc n khỏzxnp i đlnxd ấzabo t nưfseu ớggcm c gồenbh m hai bàfseu Trưfseu ng vàfseu ôwgjz ng Đwgjz ặpcqu ng Thi Sádjsc ch. Mộlbqx t khuynh hưfseu ơlbqx ng muốlxib n hòwdqo a giảcorm i, hợroph p tádjsc c vớggcm i Hádjsc n, gồenbh m Trầynja n Tựlbqx Sơlbqx n, Đwgjz àfseu o Kỳygcd , Hoàfseu ng Thiềtgim u Hoa, giúboix p Hádjsc n đlnxd ádjsc nh Thụmjdr c, rồenbh i xin đlnxd ưfseu ợroph c trảcorm đlnxd ộlbqx c lậaght p. Khuynh hưfseu ớggcm ng chủasiv hòwdqo a thắyluf ng thếfrov . Anh-hùbzkg ng Lĩboix nh-Nam kéucyq o quâzabo n giúboix p Hádjsc n diệosbq t Thụmjdr c. Thụmjdr c sắyluf p bịfqjl diệosbq t thìfrov Hádjsc n trởrbsd mặpcqu t bắyluf t giam thủasiv lĩboix nh ngưfseu ờnnaj i Việosbq t. Anh-hùbzkg ng Lĩboix nh-Nam bèhsmi n hợroph p tádjsc c vớggcm i Thụmjdr c, đlnxd ádjsc nh chiếfrov m Trung-quốlxib c, chia ba thiêggcm n hạbrub thàfseu nh thếfrov châzabo n vạbrub c Hádjsc n, Thụmjdr c, Lĩboix nh-Nam. Lãfios nh thổfark Lĩboix nh-Nam Bắyluf c tớggcm i hồenbh Đwgjz ộlbqx ng-đlnxd ìfrov nh. Giai đlnxd oạbrub n nàfseu y gồenbh m 3 quyểmsqz n, 30 hồenbh i từngqe hồenbh i 41 tớggcm i hồenbh i 70, mang têggcm n Đwgjz ộlbqx ng-đlnxd ìfrov nh hồenbh ngoạbrub i sửslrb .
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n văcorm n hoádjsc
Nghệosbq thuậaght t làfseu m chảcorm cádjsc , nghệosbq thuậaght t làfseu m thuốlxib c Làfseu o.
Giai đlnxd oạbrub n 3. Cẩezxp m-khêggcm di hậaght n
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n sửslrb
Anh-hùbzkg ng Lĩboix nh-Nam khởrbsd i nghĩboix a thàfseu nh côwgjz ng, tôwgjz n Trưfseu ng Trắyluf c lêggcm n làfseu m vua. Vua Trưfseu ng cùbzkg ng chưfseu vịfqjl anh hùbzkg ng kiếfrov n tạbrub o thàfseu nh triềtgim u đlnxd ạbrub i Lĩboix nh-Nam. Triềtgim u đlnxd ìfrov nh Đwgjz ôwgjz ng Hádjsc n Mãfios Việosbq n, Lưfseu u Long, Đwgjz oàfseu n Chíyyyl thốlxib ng lĩboix nh 14 đlnxd ạbrub i tưfseu ớggcm ng, đlnxd em quâzabo n nghiêggcm ng nưfseu ớggcm c quyếfrov t diệosbq t Lĩboix nh-Nam. Cuộlbqx c ra quâzabo n từngqe thádjsc ng 7 năcorm m 39 sau Tâzabo y-lịfqjl ch. Cuộlbqx c khádjsc ng chiếfrov n vĩboix đlnxd ạbrub i kéucyq o dàfseu i đlnxd ếfrov n thádjsc ng 2 năcorm m 43. Tổfark ng cộlbqx ng 43 thádjsc ng. Cuốlxib i cùbzkg ng vìfrov dâzabo n Lĩboix nh-Nam íyyyl t, bịfqjl Hádjsc n dùbzkg ng sốlxib đlnxd ôwgjz ng đlnxd èhsmi bẹlkrw p, vua Trưfseu ng bịfqjl nộlbqx i phảcorm n, tuẫdjsc n quốlxib c tạbrub i Cẩezxp m-khêggcm . Giai đlnxd oạbrub n nàfseu y gồenbh m 4 quyểmsqz n, 40 hồenbh i từngqe hồenbh i 61 tớggcm i hồenbh i 100, mang têggcm n Cẩezxp m-khêggcm di hậaght n.
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n văcorm n hoádjsc
Rấzabo t phong phúboix : ngưfseu ờnnaj i Việosbq t cókncf văcorm n tựlbqx làfseu chữioee Khoa-đlnxd ẩezxp u. Biếfrov t đlnxd úboix c trốlxib ng đlnxd ồenbh ng. Biếfrov t làfseu m lịfqjl ch khôwgjz ng khádjsc c vớggcm i lịfqjl ch hiệosbq n đlnxd ạbrub i (2001) làfseu m bao. Triềtgim u đlnxd ìfrov nh soạbrub n luậaght t, soạbrub n cádjsc c sádjsc ch sửslrb .
Lờnnaj i khuyêggcm n củasiv a việosbq n Phádjsc p-Ábrub :
Quýenbh đlnxd ộlbqx c giảcorm nêggcm n đlnxd ọcabq c theo thứlnal tựlbqx :
Anh-hùbzkg ng Lĩboix nh-Nam, Đwgjz ộlbqx ng-đlnxd ìfrov nh hồenbh ngoạbrub i sửslrb , Cẩezxp m-khêggcm di hậaght n. Cókncf nhưfseu vậaght y mớggcm i thấzabo u hiểmsqz u hếfrov t chi tiếfrov t vềtgim thờnnaj i đlnxd ạbrub i nàfseu y.
2.Thờnnaj i đlnxd ạbrub i Tiêggcm u-sơlbqx n (1010-1225)
Thuậaght t giai đlnxd oạbrub n thịfqjl nh trịfqjl bậaght c nhấzabo t củasiv a tộlbqx c Việosbq t. Tiêggcm u-sơlbqx n làfseu têggcm n ngọcabq n núboix i nhỏzxnp , nơlbqx i kếfrov t phádjsc t ngôwgjz i mộlbqx củasiv a tổfark tiêggcm n họcabq Lýenbh , do đlnxd ókncf Lýenbh Côwgjz ng-Uẩezxp n đlnxd ưfseu ợroph c lêggcm n ngôwgjz i vua. Tiêggcm u-sơlbqx n cũmmnr ng làfseu têggcm n ngôwgjz i chùbzkg a màfseu thủasiv a thơlbqx ấzabo u, vua Lýenbh Thádjsc i-tổfark đlnxd ãfios tu họcabq c. Vìfrov vậaght y cổfark văcorm n họcabq c còwdqo n gọcabq i thờnnaj i gian triềtgim u Lýenbh cai trịfqjl làfseu thờnnaj i đlnxd ạbrub i Tiêggcm u-sơlbqx n. Thờnnaj i đlnxd ạbrub i Tiêggcm u-sơlbqx n làfseu thờnnaj i đlnxd ạbrub i thịfqjl nh trịfqjl củasiv a tộlbqx c Việosbq t: Nam bìfrov nh Chiêggcm m mởrbsd mang bờnnaj cõcorm i. Bắyluf c đlnxd ádjsc nh Tốlxib ng.
Thờnnaj i đlnxd ạbrub i nàfseu y chia làfseu m 5 giai đlnxd oạbrub n chíyyyl nh:
Giai đlnxd oạbrub n 1. Anh hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n sửslrb
Thuậaght t, bằlkrw ng cádjsc ch nàfseu o màfseu cádjsc c Thiềtgim n-sưfseu đlnxd ãfios giádjsc o huấzabo n, rồenbh i đlnxd ưfseu a mộlbqx t đlnxd ệosbq tửslrb têggcm n Lýenbh Côwgjz ng-Uẩezxp n lêggcm n làfseu m vua, tứlnal c vua Lýenbh Thádjsc i-tổfark . Hàfseu o kiệosbq t hồenbh i đlnxd ókncf làfseu m cádjsc ch nàfseu o đlnxd ểmsqz cókncf thểmsqz giảcorm ng hòwdqo a nhữioee ng tranh chấzabo p quyềtgim n lựlbqx c trong nưfseu ớggcm c. Nhữioee ng ngưfseu ờnnaj i nàfseu y làfseu Anh-hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n. Mặpcqu c dùbzkg phíyyyl a Bắyluf c, Tốlxib ng luôwgjz n tìfrov m cádjsc ch tạbrub o ra nhửslrb ng mâzabo u thuẫdjsc n trong nộlbqx i bộlbqx Đwgjz ạbrub i-Việosbq t. Giai đlnxd oạbrub n nàfseu y gồenbh m 3 quyểmsqz n, 30 hồenbh i, từngqe hồenbh i 1 đlnxd ếfrov n hồenbh i 30, mang têggcm n Anh-hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n. Anh-hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n thiếfrov t lậaght p kếfrov hoạbrub ch đlnxd òwdqo i lạbrub i lãfios nh thổfark tộlbqx c Việosbq t cũmmnr lêggcm n tớggcm i hồenbh Đwgjz ộlbqx ng-đlnxd ìfrov nh. Quâzabo n Việosbq t vưfseu ợroph t biêggcm n đlnxd ádjsc nh Tốlxib ng lầynja n thứlnal nhấzabo t, nhưfseu ng cókncf tíyyyl nh cádjsc ch cụmjdr c bộlbqx . Đwgjz ádjsc nh Chiêggcm m lầynja n thứlnal nhấzabo t (1020). Mưfseu ợroph n lờnnaj i cádjsc c nhâzabo n vậaght t, tádjsc c giảcorm thuậaght t lạbrub i cuộlbqx c khởrbsd i binh củasiv a bàfseu Triệosbq u, củasiv a Bốlxib -cádjsc i đlnxd ạbrub i vưfseu ơlbqx ng.
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n văcorm n hoádjsc
Lịfqjl ch sửslrb Thiềtgim n-tôwgjz ng Đwgjz ạbrub i-Việosbq t. Biệosbq n biệosbq t sựlbqx khádjsc c nhau củasiv a Thiềtgim n-Hoa, Thiềtgim nViệosbq t. Thuậaght t xuấzabo t hồenbh n. Hàfseu nh trạbrub ng cádjsc c Thiềtgim n-sưfseu đlnxd ắyluf c phádjsc p thàfseu nh Bồenbh -tádjsc t yêggcm u nưfseu ớggcm c chủasiv trưfseu ơlbqx ng đlnxd em đlnxd ạbrub o phádjsc p giúboix p dâzabo n tộlbqx c nhưfseu La Quýenbh -An, Vôwgjz -Ngạbrub i, Bốlxib -Đwgjz ạbrub i, Sùbzkg ng-Phạbrub m, Vạbrub n-Hạbrub nh, Minh-Khôwgjz ng. Giảcorm i thíyyyl ch vềtgim Sấzabo m kýenbh . Giảcorm i thíyyyl ch thuậaght t đlnxd oádjsc n giảcorm i mộlbqx ng. Phưfseu ơlbqx ng cádjsc ch tếfrov thờnnaj i Lýenbh . Thậaght p đlnxd ạbrub i danh hoa, thậaght p đlnxd ạbrub i danh hồenbh ng. Thuậaght t nấzabo u búboix n riêggcm u. Phưfseu ơlbqx ng thuốlxib c kịfqjl ch đlnxd ộlbqx c dùbzkg ng luyệosbq n Chu-sa ngũmmnr đlnxd ộlbqx c chưfseu ởrbsd ng.
Giai đlnxd oạbrub n 2. Thuậaght n-thiêggcm n di sửslrb .
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n sửslrb
Nốlxib i tiếfrov p giai đlnxd oạbrub n 1. Lýenbh Côwgjz ng-Uẩezxp n lêggcm n làfseu m vua lấzabo y hiệosbq u làfseu Thuậaght n-thiêggcm n. Thuậaght n-thiêggcm n hoàfseu ng đlnxd ếfrov (sau khi băcorm ng đlnxd ưfseu ợroph c tôwgjz n làfseu Thádjsc i-tổfark , sửslrb gọcabq i làfseu vua Lýenbh Thádjsc i-tổfark ). Bộlbqx thứlnal nhìfrov củasiv a thờnnaj i đlnxd ạbrub i Tiêggcm u-sơlbqx n nàfseu y mang têggcm n Thuậaght n-thiêggcm n di sửslrb , gồenbh m 3 quyểmsqz n, 30 hồenbh i, từngqe hồenbh i thứlnal 31 đlnxd ếfrov n hồenbh i thứlnal 60. Cádjsc c Anh-hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n giúboix p Thuậaght n-thiêggcm n hoàfseu ng đlnxd ếfrov chốlxib ng vớggcm i cuộlbqx c chiếfrov n tranh lạbrub nh củasiv a Tốlxib ng, tiêggcm u diệosbq t mộlbqx t tôwgjz n giádjsc o ngoạbrub i nhậaght p, đlnxd ãfios gâzabo y ra nhữioee ng cuộlbqx c chéucyq m giếfrov t khủasiv ng khiếfrov p, nhấzabo t làfseu mưfseu u dâzabo ng nưfseu ớggcm c cho Tốlxib ng. Quâzabo n Việosbq t vưfseu ợroph t biêggcm n đlnxd ádjsc nh Tốlxib ng lầynja n thứlnal nhìfrov . Anh-hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n liêggcm n kếfrov t vớggcm i nhữioee ng nưfseu ớggcm c thuộlbqx c tộlbqx c Việosbq t cũmmnr : Xiêggcm m, Đwgjz ạbrub i-lýenbh , Lưfseu ỡzrlo ng-quảcorm ng... trong mưfseu u đlnxd ồenbh đlnxd òwdqo i lạbrub i cốlxib thổfark .
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n văcorm n hoádjsc
Ýfqjl nghĩboix a thậaght p đlnxd ạbrub i phong lan. Phong thủasiv y Thăcorm ng-long. Cádjsc ch làfseu m chảcorm cádjsc . Giảcorm i thíyyyl ch Thậaght p mụmjdr c ngưfseu u đlnxd ồenbh trong Thiềtgim n-tôwgjz ng. Lịfqjl ch sửslrb Sex, Nga-sơlbqx n khoádjsc i lạbrub c. Dùbzkg ng phụmjdr nữioee trẻqwbg làfseu m Câzabo y-thuốlxib c đlnxd ểmsqz trưfseu ờnnaj ng thọcabq . Hàfseu nh trạbrub ng Đwgjz àfseu o Hàfseu -Thanh, tổfark sưfseu Hádjsc t-nókncf i hay Ca-trùbzkg hay hádjsc t Ảrgih -đlnxd àfseu o.
Giai đlnxd oạbrub n 3. Anh hùbzkg ng Bắyluf c-cưfseu ơlbqx ng
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n sửslrb
Nốlxib i tiếfrov p giai đlnxd oạbrub n 2, gồenbh m 4 quyểmsqz n, 40 hồenbh i từngqe hồenbh i thứlnal 61 đlnxd ếfrov n hồenbh i thứlnal 100, mang têggcm n Anh-hùbzkg ng Bắyluf c-cưfseu ơlbqx ng. Bắyluf t đlnxd ầynja u đlnxd i vàfseu o giai đlnxd oạbrub n hùbzkg ng trádjsc ng. Nguyêggcm n giữioee a biêggcm n giớggcm i Hoa-Việosbq t cókncf 207 bộlbqx tộlbqx c íyyyl t ngưfseu ờnnaj i, gồenbh m cádjsc c giốlxib ng Thádjsc i, Nùbzkg ng, Mèhsmi o, Lôwgjz -lôwgjz v.v. đlnxd ókncf làfseu di tíyyyl ch củasiv a chếfrov đlnxd ộlbqx Lạbrub c-hầynja u, Lạbrub c-tưfseu ớggcm ng thờnnaj i vua Hùbzkg ng, vua An-Dưfseu ơlbqx ng, vua Trưfseu ng còwdqo n sókncf t lạbrub i, sửslrb gọcabq i họcabq làfseu Anh-hùbzkg ng Bắyluf c-cưfseu ơlbqx ng. Vìfrov theo chếfrov đlnxd ộlbqx cha truyềtgim n con nốlxib i, nêggcm n cádjsc c đlnxd ộlbqx ng trưfseu ởrbsd ng, trang trưfseu ởrbsd ng cókncf nhiềtgim u quyềtgim n hàfseu nh. Cádjsc c trang đlnxd ộlbqx ng nàfseu y nhưfseu hàfseu ng ràfseu o bảcorm o vệosbq Đwgjz ạbrub i-Việosbq t. Khi quâzabo n Trung-quốlxib c muốlxib n đlnxd ádjsc nh Đwgjz ạbrub i-Việosbq t, thìfrov phảcorm i chiếfrov m đlnxd ưfseu ợroph c cádjsc c trang đlnxd ộlbqx ng nàfseu y trưfseu ớggcm c. Khi chiếfrov m đlnxd ưfseu ợroph c cádjsc c trang đlnxd ộlbqx ng nàfseu y, thìfrov dễotea dàfseu ng chiếfrov m vùbzkg ng đlnxd ồenbh ng bằlkrw ng, đlnxd e dọcabq a thủasiv đlnxd ôwgjz Thăcorm ng-long. Vìfrov triềtgim u Tốlxib ng, khi thìfrov đlnxd e dọcabq a, khi thìfrov lôwgjz i kéucyq o, đlnxd em chứlnal c tưfseu ớggcm c ra dụmjdr dỗqzfs cádjsc c đlnxd ộlbqx ng trưfseu ởrbsd ng, châzabo u trưfseu ởrbsd ng vềtgim vớggcm i họcabq . Nhưfseu ng cádjsc c trang đlnxd ộlbqx ng nàfseu y cùbzkg ng Anh-hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n liêggcm n kếfrov t, lúboix c nàfseu o cũmmnr ng trung thàfseu nh vớggcm i Đwgjz ạbrub i-Việosbq t. Cuộlbqx c chiếfrov n tranh lạbrub nh diễotea n ra nhưfseu thếfrov nàfseu o?
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n văcorm n hoádjsc
Phưfseu ơlbqx ng phádjsc p nấzabo u rưfseu ợroph u cúboix c, rưfseu ợroph u tăcorm m, rưfseu ợroph u tắyluf c kèhsmi .
Giai đlnxd oạbrub n 4. Anh linh thầynja n võcorm tộlbqx c Việosbq t
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n sửslrb
Nốlxib i tiếfrov p giai đlnxd oạbrub n 3, gồenbh m 4 quyểmsqz n, 40 hồenbh i từngqe hồenbh i 101 đlnxd ếfrov n hồenbh i 140, mang têggcm n Anh-linh thầynja n võcorm tộlbqx c Việosbq t. Đwgjz âzabo y làfseu giai đlnxd oạbrub n hùbzkg ng trádjsc ng củasiv a tộlbqx c Việosbq t. Tádjsc m vùbzkg ng tộlbqx c Việosbq t liêggcm n kếfrov t nhau đlnxd ádjsc nh Tốlxib ng lầynja n thứlnal 3, giúboix p Nùbzkg ng Tríyyyl Cao khởrbsd i binh, chiếfrov m lạbrub i vùbzkg ng Lưfseu ỡzrlo ng-Quảcorm ng, lêggcm n tớggcm i Trưfseu ờnnaj ng-sa, hồenbh Đwgjz ộlbqx ng-đlnxd ìfrov nh. Nùbzkg ng Tríyyyl Cao xưfseu ng làfseu Nhâzabo n-huệosbq hoàfseu ng đlnxd ếfrov , lậaght p ra nưfseu ớggcm c Đwgjz ai-Nam.
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n văcorm n hoádjsc
Tổfark chứlnal c binh bịfqjl hồenbh i đlnxd ókncf khiếfrov n Tốlxib ng phảcorm i họcabq c theo. Y họcabq c tiếfrov n tớggcm i chỗqzfs cựlbqx c thịfqjl nh.
Lờnnaj i khuyêggcm n củasiv a việosbq n Phádjsc p-Ábrub :
Quýenbh đlnxd ộlbqx c giảcorm nêggcm n đlnxd ọcabq c theo thứlnal tựlbqx từngqe hồenbh i thứlnal 1 đlnxd ếfrov n hồenbh i thứlnal 140, tứlnal c đlnxd ọcabq c Anh-hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n rồenbh i tớggcm i Thuậaght n-thiêggcm n di sửslrb , Anh-hùbzkg ng Bắyluf c-cưfseu ơlbqx ng. Cuốlxib i cùbzkg ng làfseu Anh-linh thầynja n võcorm tộlbqx c Việosbq t.
Giai đlnxd oạbrub n 5: Nam-quốlxib c sơlbqx n hàfseu
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n sửslrb
Đwgjz âzabo y làfseu giai đlnxd oạbrub n cựlbqx c kỳygcd hùbzkg ng trádjsc ng củasiv a tộlbqx c Việosbq t. Bấzabo y giờnnaj vua Tốlxib ng Thầynja n-tôwgjz ng dùbzkg ng nhữioee ng cảcorm i cádjsc ch vềtgim thuếfrov khókncf a, canh nôwgjz ng, binh bịfqjl củasiv a Vưfseu ơlbqx ng An-Thạbrub ch. Trung-quốlxib c trởrbsd thàfseu nh giầynja u cókncf súboix c tíyyyl ch. Vua Tốlxib ng chuẩezxp n bịfqjl đlnxd em quâzabo n đlnxd ádjsc nh chiếfrov m Đwgjz ạbrub i-Việosbq t, đlnxd ặpcqu t thàfseu nh quậaght n, huyệosbq n. Bêggcm n Việosbq t bấzabo y giờnnaj vua Lýenbh Nhâzabo n-tôwgjz ng mớggcm i 9 tuổfark i, Linh-Nhâzabo n hoàfseu ng thádjsc i hậaght u phụmjdr chíyyyl nh. Ngàfseu i thấzabo y rằlkrw ng ngồenbh i yêggcm n đlnxd ợroph i giặpcqu c sao bằlkrw ng tìfrov m giặpcqu c màfseu đlnxd ádjsc nh. Ngàfseu i sai Trung-thàfseu nh vưfseu ơlbqx ng Lýenbh Hoằlkrw ng-Châzabo n, Tíyyyl n-nghĩboix a vưfseu ơlbqx ng Lýenbh Chiêggcm u-Văcorm n, cùbzkg ng Lýenbh Thưfseu ờnnaj ng-Kiệosbq t, Tôwgjz n Đwgjz ảcorm n đlnxd em quâzabo n đlnxd ádjsc nh phádjsc cádjsc c kho tàfseu ng củasiv a Tốlxib ng ởrbsd Hoa-Nam vàfseu chiếfrov m cádjsc c châzabo u Khâzabo m, Liêggcm m, Dung, Nghi, Bạbrub ch rồenbh i rúboix t vềtgim . Tốlxib ng đlnxd em quâzabo n nghiêggcm nh nưfseu ớggcm c sang trảcorm thùbzkg , nhưfseu ng bịfqjl quâzabo n Việosbq t đlnxd ádjsc nh bạbrub i. Bộlbqx nàfseu y mang têggcm n Nam-quốlxib c sơlbqx n hàfseu , dàfseu i 50 hồenbh i, 5 quyểmsqz n, 2260 trang. Bộlbqx nàfseu y cókncf thểmsqz đlnxd ọcabq c đlnxd ộlbqx c lậaght p, khôwgjz ng cầynja n phảcorm i đlnxd ọcabq c trưfseu ớggcm c 4 bộlbqx trêggcm n.
- Vềtgim phưfseu ơlbqx ng diệosbq n văcorm n hoádjsc
Rấzabo t đlnxd a dạbrub ng.
Trong trậaght n đlnxd ádjsc nh Ung-châzabo u cádjsc c anh hùbzkg ng đlnxd ãfios biếfrov n chếfrov nỏzxnp thầynja n, phádjsc o thăcorm ng thiêggcm n thàfseu nh Lôwgjz i-tiễotea n, giốlxib ng nhưfseu đlnxd ạbrub i bádjsc c ngàfseu y nay. Đwgjz âzabo y làfseu tiềtgim n thâzabo n củasiv a thầynja n côwgjz ng. Sau nàfseu y ngưfseu ờnnaj i Trung-quốlxib c họcabq c đlnxd ưfseu ợroph c củasiv a ngưfseu ờnnaj i Việosbq t, rồenbh i chếfrov thàfseu nh phádjsc o binh cho Môwgjz ng-cổfark . Môwgjz ng-cổfark đlnxd ádjsc nh châzabo u Âlnxd u mang Lôwgjz i-tiễotea n sang, sau nàfseu y ngưfseu ờnnaj i Đwgjz ứlnal c chếfrov thàfseu nh hỏzxnp a tiễotea n V1-V2, vàfseu ngàfseu y nay thàfseu nh phi đlnxd ạbrub n, thàfseu nh phi thuyềtgim n.
Cảcorm i cádjsc ch vềtgim nôwgjz ng nghiệosbq p, thuếfrov khókncf a, y họcabq c rựlbqx c rỡzrlo vôwgjz cùbzkg ng.
3. Thờnnaj i đlnxd ạbrub i Đwgjz ôwgjz ng-A.
Trong Hádjsc n tựlbqx , chữioee Đwgjz ôwgjz ng vớggcm i chữioee A ghéucyq p lạbrub i thàfseu nh chữioee Trầynja n. Vìfrov vậaght y sửslrb gọcabq i thờnnaj i gian Trầynja n triềtgim u cai trịfqjl làfseu thờnnaj i kỳygcd Đwgjz ôwgjz ng-A. Thờnnaj i đlnxd ạbrub i Đwgjz ôwgjz ng-a chia làfseu m 2 giai đlnxd oạbrub n.
Giai đlnxd oạbrub n 1. Anh hùbzkg ng Đwgjz ôwgjz ng-A dựlbqx ng cờnnaj bìfrov nh Môwgjz ng
Việosbq c thàfseu nh lậaght p Triềtgim u Trầynja n, đlnxd ádjsc nh Môwgjz ng-cổfark lầynja n thứlnal nhấzabo t, mang têggcm n Anh-hùbzkg ng Đwgjz ôwgjz ng-A dựlbqx ng cờnnaj bìfrov nh Môwgjz ng. Gồenbh m 5 quyểmsqz n, 50 hồenbh i, 2566 trang.
Giai đlnxd oạbrub n 2. Anh hùbzkg ng Đwgjz ôwgjz ng-A gưfseu ơlbqx m thiêggcm ng Hàfseu m-tửslrb
Đwgjz ádjsc nh Môwgjz ng-cổfark lầynja n thứlnal 2 vàfseu 3. Mang têggcm n Anh-hùbzkg ng Đwgjz ôwgjz ng-A gưfseu ơlbqx m thiêggcm ng Hàfseu m-tửslrb , gồenbh m 5 quyểmsqz n, khoảcorm ng 2500 trang, chưfseu a xuấzabo t bảcorm n.
Nhữioee ng nguồenbh n tàfseu i liệosbq u thờnnaj i đlnxd ạbrub i Tiêggcm u-sơlbqx n
Đwgjz ộlbqx c giảcorm đlnxd ãfios đlnxd ọcabq c trêggcm n chíyyyl n trăcorm m trang phầynja n đlnxd ầynja u bộlbqx Anh hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n, mang têggcm n Thầynja y tăcorm ng mởrbsd nưfseu ớggcm c. Đwgjz ốlxib i vớggcm i cádjsc c đlnxd ộlbqx c giảcorm cao minh, bàfseu i viếfrov t dưfseu ớggcm i đlnxd âzabo y dưfseu ờnnaj ng nhưfseu vôwgjz íyyyl ch. Tuy vậaght y tôwgjz i thấzabo y cầynja n phảcorm i viếfrov t, đlnxd ểmsqz đlnxd ộlbqx c giảcorm trẻqwbg tuổfark i, thờnnaj i thơlbqx ấzabo u ởrbsd ngoàfseu i lãfios nh thổfark Việosbq t-nam hiểmsqz u rõcorm hơlbqx n nhữioee ng vấzabo n đlnxd ềtgim trong sádjsc ch. Ba vấzabo n đlnxd ềtgim cầynja n phảcorm i nókncf i rõcorm hơlbqx n.
- Mộlbqx t làfseu nhữioee ng nguồenbh n tàfseu i liệosbq u màfseu tôwgjz i dùbzkg ng đlnxd ểmsqz sưfseu u khảcorm o, lấzabo y làfseu m chíyyyl nh yếfrov u, rồenbh i dựlbqx a vàfseu o đlnxd ókncf , xâzabo y dựlbqx ng tádjsc c phẩezxp m.
- Hai làfseu nhữioee ng ngưfseu ờnnaj i âzabo m thầynja m cộlbqx ng tádjsc c vớggcm i tôwgjz i trong côwgjz ng cuộlbqx c biêggcm n tậaght p nàfseu y, dùbzkg nhữioee ng ngưfseu ờnnaj i đlnxd ókncf khôwgjz ng muốlxib n nêggcm u danh ra. Nhưfseu ng bổfark n phậaght n tôwgjz i phảcorm i trìfrov nh bầynja y.
- Ba làfseu phâzabo n giảcorm i đlnxd ôwgjz i đlnxd iềtgim u vớggcm i đlnxd ộlbqx c giảcorm , chưfseu a cókncf duyêggcm n hiểmsqz u vềtgim nhữioee ng huyềtgim n bíyyyl trong Phậaght t-giádjsc o.
v Nguồenbh n tàfseu i liệosbq u
Trưfseu ớggcm c hãfios y nókncf i vềtgim nguồenbh n tàfseu i liệosbq u.
Chia làfseu m hai rõcorm rệosbq t.
I. Tàfseu i liệosbq u Việosbq t-nam.
Tàfseu i liệosbq u nàfseu y gồenbh m ba nguồenbh n. Thứlnal nhấzabo t, do tiềtgim n nhâzabo n tôwgjz i đlnxd ểmsqz lạbrub i. Hầynja u hếfrov t chéucyq p tay, hoặpcqu c in mộlbqx c bảcorm n. Nguồenbh n thứlnal nhìfrov do ngưfseu ờnnaj i Phádjsc p sưfseu u tầynja m, cấzabo t tạbrub i thưfseu việosbq n Paris. Nguồenbh n thứlnal ba, ngưfseu ờnnaj i Trung-quốlxib c cấzabo t giữioee tạbrub i thưfseu việosbq n Thưfseu ợroph ng-hảcorm i, Bắyluf c-kinh, Quảcorm ng-đlnxd ôwgjz ng, Quảcorm ng-tâzabo y, Vâzabo n-nam, Quýenbh -châzabo u vàfseu Hồenbh -nam.
Đwgjz ãfios cókncf vịfqjl , sau khi đlnxd ọcabq c bộlbqx Anh hùbzkg ng Lĩboix nh-Nam, Đwgjz ộlbqx ng-đlnxd ìfrov nh hồenbh ngoạbrub i sửslrb , Cẩezxp m-khêggcm di hậaght n phádjsc t biểmsqz u rằlkrw ng: Tádjsc c giảcorm chẳrgih ng cókncf tàfseu i cádjsc n gìfrov . May nhờnnaj di sảcorm n ôwgjz ng cha đlnxd ểmsqz lạbrub i cho mộlbqx t kho tàfseu ng màfseu thôwgjz i . Tuy lờnnaj i phádjsc t biểmsqz u củasiv a vịfqjl nàfseu y đlnxd ưfseu a ra trong lúboix c thiếfrov u bìfrov nh tĩboix nh. Nhưfseu ng nókncf lạbrub i rấzabo t châzabo n thựlbqx c. Tôwgjz i đlnxd ãfios trảcorm lờnnaj i : Đwgjz úboix ng thếfrov . Bấzabo t cứlnal ai đlnxd ầynja u thai làfseu m chádjsc u củasiv a ôwgjz ng tôwgjz i, cũmmnr ng cókncf thểmsqz đlnxd ưfseu ợroph c giádjsc o huấzabo n nhưfseu tôwgjz i. Cũmmnr ng thụmjdr lĩboix nh di sảcorm n khổfark ng lồenbh củasiv a tiềtgim n nhâzabo n tôwgjz i đlnxd ểmsqz lạbrub i. Khôwgjz ng chừngqe ng viếfrov t còwdqo n hay hơlbqx n tôwgjz i nhiềtgim u. Rấzabo t tiếfrov c tàfseu i tôwgjz i hèhsmi n, sứlnal c tôwgjz i mọcabq n, khôwgjz ng xứlnal ng đlnxd ádjsc ng vớggcm i hoàfseu i vọcabq ng củasiv a ộlbqx ng cha, nêggcm n chỉwdqo làfseu m đlnxd ưfseu ợroph c cókncf thếfrov . Cho nêggcm n tôwgjz i luôwgjz n nhậaght n mìfrov nh làfseu đlnxd ứlnal a con bấzabo t hiếfrov u Âlnxd ».
Đwgjz ấzabo y làfseu nókncf i vềtgim thờnnaj i đlnxd ạbrub i Lĩboix nh-nam. Còwdqo n nókncf i vềtgim thờnnaj i đlnxd ạbrub i Tiêggcm u-sơlbqx n, tôwgjz i cầynja n chỉwdqo rõcorm :Bấzabo t cứlnal ai đlnxd ầynja u thai làfseu m con củasiv a thâzabo n phụmjdr tôwgjz i cũmmnr ng đlnxd ưfseu ợroph c bảcorm n sưfseu Nam-hảcorm i Diệosbq u-Quang, Thíyyyl ch Thanh-Yếfrov n, Thíyyyl ch Thanh-Lạbrub p, Thíyyyl ch Châzabo n-Thưfseu ờnnaj ng phádjsc t tâzabo m giảcorm ng vềtgim Thiềtgim n-sửslrb Việosbq t-Hoa kỹlhca càfseu ng. Khôwgjz ng chừngqe ng ngộlbqx tíyyyl nh cao, tưfseu ờnnaj ng thuậaght t hay hơlbqx n tôwgjz i gấzabo p bộlbqx i.
Vậaght y nhữioee ng tàfseu i liệosbq u nàfseu o tôwgjz i căcorm n cứlnal vàfseu o đlnxd ókncf , viếfrov t bộlbqx Anh hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n? Dưfseu ớggcm i đlnxd âzabo y tôwgjz i xin liệosbq t kêggcm . Nhữioee ng bộlbqx nàfseu o tôwgjz i kêggcm trưfseu ớggcm c, thìfrov chíyyyl nh yếfrov u hơlbqx n cádjsc c bộlbqx liệosbq t kêggcm sau.
1. Trưfseu ớggcm c hếfrov t bộlbqx Khâzabo m-đlnxd ịfqjl nh Việosbq t sửslrb thôwgjz ng giádjsc m cưfseu ơlbqx ng mụmjdr c,do cụmjdr Phan Thanh-Giảcorm n làfseu m tổfark ng tàfseu i. Nhókncf m sửslrb thầynja n bắyluf t đlnxd ầynja u biêggcm n tậaght p niêggcm n hiệosbq u Tựlbqx -Đwgjz ứlnal c thứlnal 9 (Bíyyyl nh-thâzabo n, 1956). Hoàfseu n thàfseu nh niêggcm n hiệosbq u Kiếfrov n-Phúboix c nguyêggcm n niêggcm n (Giádjsc p-thâzabo n, 1884). Nộlbqx i dung chia ra:
Âlnxd ° Quyểmsqz n đlnxd ầynja u, chéucyq p cádjsc c sắyluf c chỉwdqo , tấzabo u chưfseu ơlbqx ng, thểmsqz lệosbq , danh tíyyyl nh ban biêggcm n tậaght p
Âlnxd ° Tiềtgim n biêggcm n 5 quyểmsqz n, chéucyq p từngqe Hồenbh ng-bàfseu ng đlnxd ếfrov n Thậaght p-nhịfqjl sứlnal quâzabo n.
Âlnxd ° Chíyyyl nh biêggcm n, 47 quyểmsqz n, chéucyq p từngqe Đwgjz inh Tiêggcm n-Hoàfseu ng đlnxd ếfrov n Lêggcm Mẫdjsc n-đlnxd ếfrov .
Trong đlnxd ókncf búboix t tíyyyl ch ngoạbrub i tổfark cùbzkg ng phụmjdr thâzabo n phádjsc t biểmsqz u ýenbh kiếfrov n, phêggcm chằlkrw ng chịfqjl t khắyluf p mọcabq i trang. Năcorm m 1973, sợroph đlnxd ểmsqz trong nhàfseu , cókncf khi bịfqjl mấzabo t, bịfqjl chádjsc y. Tôwgjz i tặpcqu ng cho phủasiv Quốlxib c vụmjdr khanh đlnxd ặpcqu c trádjsc ch văcorm n hoádjsc . Đwgjz ầynja u quyểmsqz n nhấzabo t, tôwgjz i dàfseu nh ra mưfseu ờnnaj i lắyluf m trang đlnxd ádjsc nh mádjsc y, chỉwdqo rõcorm cho đlnxd ộlbqx c giảcorm biềtgim t nguồenbh n gốlxib c bảcorm n nàfseu y củasiv a gia đlnxd ìfrov nh tôwgjz i đlnxd ưfseu ợroph c lưfseu u truyềtgim n nhưfseu thếfrov nàfseu o. Sau đlnxd ókncf mỗqzfs i khi cầynja n dùbzkg ng, tôwgjz i lạbrub i tớggcm i mưfseu ợroph n vềtgim sưfseu u khảcorm o. Từngqe năcorm m 1975, tôwgjz i dùbzkg ng bảcorm n củasiv a thưfseu việosbq n Paris. Trong bảcorm n nàfseu y khôwgjz ng thấzabo y cókncf nhữioee ng búboix t phêggcm bêggcm n cạbrub nh.
2. Bộlbqx thứlnal nhìfrov làfseu Đwgjz ạbrub i-Việosbq t sửslrb kýenbh . Hàfseu n lâzabo m việosbq n họcabq c sĩboix , kiêggcm m Quốlxib c-sửslrb việosbq n giádjsc m tu, Bảcorm ng-nhãfios n đlnxd ạbrub i khoa niêggcm n hiệosbq u Thiêggcm n-ứlnal ng chíyyyl nh bìfrov nh thứlnal 16 đlnxd ờnnaj i vua Trầynja n Thádjsc i-tôwgjz ng (Đwgjz inh-mùbzkg i, 1247) Lêggcm Văcorm n-Hưfseu u soạbrub n, chéucyq p từngqe Triệosbq u Đwgjz àfseu đlnxd ếfrov n Lýenbh Chiêggcm u-Hoàfseu ng. Bộlbqx nàfseu y hoàfseu n tấzabo t vàfseu o thádjsc ng 6 niêggcm n hiệosbq u Thiệosbq u-long nguyêggcm n niêggcm n (Nhâzabo m-thâzabo n, 1272), đlnxd ờnnaj i vua Trầynja n Nhâzabo n-tôwgjz ng.
Niêggcm n hiệosbq u Diêggcm n-ninh thứlnal nhìfrov đlnxd ờnnaj i Lêggcm Nhâzabo n-tôwgjz ng (Ấmxdh t-hợroph i, 1455). Vua sai Quốlxib c-sửslrb bádjsc c-sĩboix Phan Phu-Tiêggcm n chéucyq p sửslrb . Phan Phu-Tiêggcm n chéucyq p nốlxib i tiếfrov p bộlbqx Đwgjz ạbrub i-Việosbq t sửslrb kýenbh củasiv a Lêggcm Văcorm n-Hưfseu u, tứlnal c từngqe niêggcm n hiệosbq u Kiếfrov n-trung nguyêggcm n niêggcm n đlnxd ờnnaj i Trầynja n Thádjsc i-tôwgjz ng (Ấmxdh t-dậaght u 1225) đlnxd ếfrov n khi quâzabo n Minh bịfqjl đlnxd uổfark i vềtgim nưfseu ớggcm c (1428). Vìfrov vậaght y bộlbqx sau nàfseu y đlnxd ưfseu ợroph c mang têggcm n làfseu Đwgjz ạbrub i-Việosbq t sửslrb kýenbh tụmjdr c biêggcm n.
Niêggcm n hiệosbq u Hồenbh ng-đlnxd ứlnal c thứlnal mưfseu ờnnaj i (Kỷpuht -hợroph i, 1479), vua Lêggcm Thádjsc nh-tôwgjz ng sai sửslrb thầynja n Ngôwgjz Sĩboix -Liêggcm n biêggcm n soạbrub n mộlbqx t bộlbqx chíyyyl nh sửslrb . Ôpzfu ng Ngôwgjz Sĩboix -Liêggcm n tu bổfark bộlbqx Đwgjz ạbrub i-Việosbq t sửslrb kýenbh củasiv a Lêggcm Văcorm n-Hưfseu u, Đwgjz ạbrub i-Việosbq t sửslrb kýenbh tụmjdr c biêggcm n củasiv a Phan Phu-Tiêggcm n, rồenbh i chéucyq p thêggcm m. Vìfrov vậaght y bộlbqx sửslrb mớggcm i mang têggcm n Đwgjz ạbrub i-Việosbq t sửslrb kýenbh toàfseu n thưfseu , chia làfseu m 15 quyểmsqz n. Từngqe Hồenbh ng-bàfseu ng đlnxd ếfrov n Ngôwgjz sứlnal quâzabo n 5 quyểmsqz n, gọcabq i làfseu Ngoạbrub i-kỷpuht . Từngqe Đwgjz inh Tiêggcm n-Hoàfseu ng đlnxd ếfrov n Lêggcm Thádjsc i-tổfark 10 quyểmsqz n, gọcabq i làfseu Bảcorm n-kỷpuht .
Bảcorm n củasiv a tiềtgim n nhâzabo n tôwgjz i đlnxd ểmsqz lạbrub i làfseu bảcorm n do triềtgim u Tâzabo y-sơlbqx n in vàfseu o thádjsc ng chạbrub p năcorm m Canh-thâzabo n (đlnxd ầynja u 1801).
Xéucyq t nộlbqx i dung hai bộlbqx củasiv a Lêggcm , Ngôwgjz , tôwgjz i thấzabo y:
Âlnxd ° Ngôwgjz Sĩboix -Liêggcm n hầynja u nhưfseu chéucyq p lạbrub i bộlbqx Đwgjz ạbrub i-Việosbq t sửslrb kýenbh củasiv a Lêggcm Văcorm n-Hưfseu u từngqe Triệosbq u Đwgjz àfseu đlnxd ếfrov n Lýenbh Chiêggcm u-Hoàfseu ng.
Âlnxd ° Ngôwgjz Sĩboix -Liêggcm n thêggcm m vàfseu o bộlbqx củasiv a Lêggcm Văcorm n-Hưfseu u hai thiêggcm n Hồenbh ng-bàfseu ng ngoạbrub i kỷpuht vàfseu Thụmjdr c kỷpuht . Đwgjz ểmsqz viếfrov t hai thiêggcm n nàfseu y, Ngôwgjz đlnxd ãfios mưfseu ợroph n cádjsc c truyệosbq n thầynja n thoạbrub i trong Việosbq t đlnxd iệosbq n u linh tậaght p củasiv a Lýenbh Tếfrov -Xuyêggcm n vàfseu Lĩboix nh-Nam tríyyyl ch quádjsc i củasiv a Trầynja n Thếfrov -Phádjsc p.
Bảcorm n củasiv a tiềtgim n nhâzabo n tôwgjz i cókncf rấzabo t nhiềtgim u ngưfseu ờnnaj i phêggcm bêggcm n cạbrub nh. Phầynja n châzabo u phêggcm , ôwgjz ng tôwgjz i bảcorm o đlnxd ókncf làfseu củasiv a Dựlbqx c-Tôwgjz ng Anh-hoàfseu ng đlnxd ếfrov (Tựlbqx -Đwgjz ứlnal c). Lờnnaj i châzabo u phêggcm Hồenbh ng-bàfseu ng thịfqjl kỷpuht nhưfseu sau Âlnxd « Ngưfseu u quỷpuht , xàfseu thầynja n. Bấzabo t nghi tíyyyl n dãfios Âlnxd ». Nghĩboix a làfseu Ma trâzabo u, đlnxd ầynja u rắyluf n, khôwgjz ng nêggcm n tin.
Âlnxd ° Ngôwgjz Sĩboix -Liêggcm n chéucyq p tiếfrov p tụmjdr c từngqe Lýenbh Chiêggcm u-Hoàfseu ng đlnxd ếfrov n Lêggcm Thádjsc nh-tôwgjz ng.
Hồenbh i 1962, trong khi tôwgjz i đlnxd i du họcabq c chưfseu a vềtgim . Phụmjdr thâzabo n tôwgjz i trao cho việosbq n Khảcorm o-cổfark , rồenbh i cụmjdr phókncf bảcorm ng Nguyễotea n Sĩboix -Giádjsc c mưfseu ợroph n, đlnxd ểmsqz dịfqjl ch thuậaght t. Khi tôwgjz i trởrbsd vềtgim nưfseu ớggcm c, thìfrov khôwgjz ng tìfrov m lạbrub i đlnxd ưfseu ợroph c. Tôwgjz i đlnxd àfseu nh cho chụmjdr p microfilm bảcorm n củasiv a thưfseu việosbq n Paris, vàfseu dùbzkg ng bảcorm n nàfseu y. Sau năcorm m 1975, tôwgjz i lạbrub i dùbzkg ng bảcorm n chíyyyl nh củasiv a thưfseu việosbq n Paris.
3. Bộlbqx thứlnal ba mang têggcm n Việosbq t sửslrb lưfseu ợroph c, củasiv a mộlbqx t tádjsc c giảcorm vôwgjz danh. Căcorm n cứlnal vàfseu o câzabo u Kim vưfseu ơlbqx ng Xưfseu ơlbqx ng-phùbzkg nghĩboix a làfseu đlnxd ứlnal c vua hiệosbq n tạbrub i Xưfseu ơlbqx ng-Phùbzkg . Tra trong sửslrb , Xưfseu ơlbqx ng-Phùbzkg làfseu niêggcm n hiệosbq u vua Trầynja n Đwgjz ếfrov -Nghiệosbq n (Đwgjz inh-tỵygcd , 1377). Bộlbqx nàfseu y chéucyq p trong Tứlnal -khốlxib toàfseu n thưfseu .
Tiềtgim n nhâzabo n tôwgjz i cókncf bảcorm n nàfseu y, nhưfseu ng khuyếfrov t mấzabo t mấzabo y trang. Từngqe năcorm m 1965, tôwgjz i dùbzkg ng bảcorm n củasiv a Cẩezxp m-chưfseu ớggcm ng thưfseu cụmjdr c, do chíyyyl nh phủasiv Trung-hoa dâzabo n quốlxib c tặpcqu ng Đwgjz ạbrub i-họcabq c văcorm n khoa Sàfseu i-gòwdqo n. Sau năcorm m 1975, tôwgjz i dùbzkg ng bảcorm n củasiv a Trung-hoa thưfseu cụmjdr c Thưfseu ợroph ng-hảcorm i.
4. Bộlbqx thứlnal tưfseu , tôwgjz i dùbzkg ng đlnxd ếfrov n làfseu bộlbqx Việosbq t-đlnxd iệosbq n u linh vàfseu Lĩboix nh-Nam chíyyyl ch quádjsc i. Việosbq t-Đwgjz iệosbq n u linh, Lýenbh Tếfrov -Xuyêggcm n thưfseu ờnnaj ng đlnxd ưfseu ợroph c coi làfseu tádjsc c giảcorm đlnxd ầynja u tiêggcm n. Lĩboix nh-Nam chíyyyl ch quádjsc i, Trầynja n Thếfrov -Phádjsc p cũmmnr ng đlnxd ưfseu ợroph c coi nhưfseu làfseu tádjsc c giảcorm biêggcm n tậaght p đlnxd ầynja u tiêggcm n vàfseu o niêggcm n hiệosbq u Khai-hựlbqx u nguyêggcm n niêggcm n đlnxd ờnnaj i vua Trầynja n Minh-tôwgjz ng (Kỷpuht -tỵygcd 1329).
5. Thứlnal năcorm m, phảcorm i kểmsqz tớggcm i bộlbqx Thiềtgim n-uyểmsqz n tậaght p anh, củasiv a mộlbqx t tádjsc c giảcorm dấzabo u têggcm n, biêggcm n soạbrub n năcorm m Vĩboix nh-thịfqjl nh thứlnal mưfseu ờnnaj i mộlbqx t đlnxd ờnnaj i vua Lêggcm Dụmjdr -tôwgjz ng (Ấmxdh t-mùbzkg i, 1715). Bảcorm n củasiv a tiềtgim n nhâzabo n tôwgjz i đlnxd ểmsqz lạbrub i làfseu bảcorm n in vàfseu o thờnnaj i vua Tựlbqx -Đwgjz ứlnal c. Nộlbqx i dung chéucyq p 62 tiểmsqz u truyệosbq n cádjsc c thiềtgim n sưfseu , cùbzkg ng ghi lạbrub i 67 bàfseu i thơlbqx , 98 đlnxd oạbrub n thơlbqx củasiv a cádjsc c ngàfseu i. Bảcorm n củasiv a bổfark n sưfseu Nam-Hảcorm i Diệosbq u-Quang làfseu bảcorm n chéucyq p tay. Tuy cókncf đlnxd ôwgjz i chúboix t khádjsc c biệosbq t. Nhưfseu ng đlnxd ạbrub i thểmsqz vẫdjsc n giốlxib ng nhau.
6. Tàfseu i liệosbq u thứlnal sádjsc u, làfseu cádjsc c văcorm n bia thờnnaj i Lýenbh còwdqo n lạbrub i. Đwgjz a sốlxib nhữioee ng văcorm n bia nàfseu y, do họcabq c giảcorm Hoàfseu ng Xuâzabo n-Hãfios n phádjsc t hiệosbq n, sao, dịfqjl ch, chúboix giảcorm i. Tổfark ng sốlxib dùbzkg ng tớggcm i cókncf sádjsc u văcorm n bia:
- Bia chùbzkg a Bádjsc o-âzabo n.
- Bia chùbzkg a Sùbzkg ng-nghiêggcm m diêggcm n khádjsc nh.
- Bia Thậaght p Sùbzkg ng-thiệosbq n-diêggcm n-linh.
- Bia chùbzkg a Hưfseu ơlbqx ng-nghiêggcm m.
- Bia chùbzkg a Linh-xứlnal ng.
- Bia đlnxd ềtgim n Ngọcabq -xádjsc .
7. Tàfseu i liệosbq u thứlnal bẩezxp y làfseu nhữioee ng tậaght p Ngọcabq c-phảcorm tạbrub i đlnxd ềtgim n thờnnaj anh hùbzkg ng dâzabo n tộlbqx c, đlnxd ưfseu ợroph c chéucyq p, gửslrb i vềtgim bộlbqx Lễotea triềtgim u Nguyễotea n xin phong thầynja n. Tàfseu i liệosbq u nàfseu y, tiềtgim n nhâzabo n tôwgjz i khi làfseu m việosbq c tạbrub i Quốlxib c-sửslrb quádjsc n triềtgim u Nguyễotea n đlnxd ãfios sưfseu u tầynja m đlnxd ểmsqz lạbrub i. Thưfseu việosbq n trung ưfseu ơlbqx ng Paris cũmmnr ng cókncf mộlbqx t sốlxib bảcorm n khádjsc c nhau. Tôwgjz i dùbzkg ng đlnxd ếfrov n 101 bảcorm n Ngọcabq c-phảcorm .
8. Tàfseu i liệosbq u thứlnal tádjsc m màfseu tôwgjz i dùbzkg ng làfseu bộlbqx Yêggcm n-tửslrb di sựlbqx lụmjdr c. Gồenbh m ba mưfseu ơlbqx i sádjsc u quyểmsqz n. Sádjsc ch chéucyq p tay, bảcorm n sưfseu Diệosbq u-Quang dùbzkg ng đlnxd ểmsqz dạbrub y tôwgjz i từngqe khi qui y (Ấmxdh t-dậaght u, 1945) cho đlnxd ếfrov n ngàfseu y tôwgjz i phảcorm i xa ngưfseu ờnnaj i (Giádjsc p-Ngọcabq , 19-8-1945). Năcorm m đlnxd ókncf , khi nghỉwdqo hèhsmi (7-6-1954) tôwgjz i lêggcm n chùbzkg a ởrbsd nghe ngưfseu ờnnaj i giảcorm ng dậaght y. Ngàfseu y 20 thádjsc ng 7 đlnxd ưfseu ợroph c tin Việosbq t-Nam chia đlnxd ôwgjz i. Ngàfseu y 29 thádjsc ng bẩezxp y phụmjdr thâzabo n cho gọcabq i tôwgjz i vềtgim đlnxd ểmsqz theo gia đlnxd ìfrov nh di cưfseu vàfseu o Nam. Bổfark n sưfseu sai cádjsc c sưfseu côwgjz Diệosbq u-Hoàfseu , Diệosbq u-Đwgjz ứlnal c, Diệosbq u-Tịfqjl nh, Diệosbq u-Minh ngàfseu y đlnxd êggcm m sao cho tôwgjz i mộlbqx t bảcorm n.
Nộlbqx i dung bộlbqx sádjsc ch gồenbh m 36 quyểmsqz n. Trong đlnxd ókncf :
Âlnxd ° Quyểmsqz n 1 : chéucyq p tâzabo m-ấzabo n truyềtgim n phảcorm . Tứlnal c biểmsqz u đlnxd ồenbh thầynja y truyềtgim n cho tròwdqo . Truyềtgim n phádjsc p tạbrub i Ấmxdh n-đlnxd ộlbqx khởrbsd i từngqe đlnxd ứlnal c Thíyyyl ch-Ca Mâzabo u-Ni cho ngàfseu i Ma-ha Ca-Diếfrov p, tớggcm i ngàfseu i Bồenbh -Đwgjz ềtgim Đwgjz ạbrub t-Ma 28 đlnxd ờnnaj i. Truyềtgim n phádjsc p tạbrub i Trung-quốlxib c từngqe Bồenbh -Đwgjz ềtgim Đwgjz ạbrub t-Ma tớggcm i Tăcorm ng-Sádjsc n 3 đlnxd ờnnaj i. Tổfark Tăcorm ng-Sádjsc n truyềtgim n cho ngàfseu i Tỳygcd -ni Đwgjz a-lưfseu u-chi. Cộlbqx ng bốlxib n đlnxd ờnnaj i. Truyềtgim n phádjsc p từngqe tổfark Tỳygcd -Ni Đwgjz a-lưfseu u-chi cho đlnxd ếfrov n ngàfseu i Tiêggcm u-Dao tạbrub i Đwgjz ạbrub i-Việosbq t trảcorm i 18 đlnxd ờnnaj i. Từngqe ngàfseu i Tiêggcm u-Dao lậaght p ra phádjsc i Yêggcm n-tửslrb , truyềtgim n đlnxd ếfrov n bảcorm n sưfseu gồenbh m 25 đlnxd ờnnaj i. tớggcm i tôwgjz i làfseu đlnxd ờnnaj i thứlnal 26. Từngqe :
Thíyyyl ch-ca Mâzabo u-Ni 1
Ấmxdh n-đlnxd ộlbqx 28
Trung-quốlxib c 3
Tiêggcm u-sơlbqx n 18
Yêggcm n-tửslrb 25
Cộlbqx ng chung 75
Âlnxd ° Quyểmsqz n 2 đlnxd ếfrov n quyểmsqz n 10, chéucyq p hàfseu nh trạbrub ng cádjsc c tổfark từngqe khi ngàfseu i Tỳygcd -Ni Đwgjz a-lưfseu u-chi đlnxd ếfrov n Đwgjz ạbrub i-Việosbq t, cho tớggcm i Vạbrub n-Hạbrub nh thiềtgim n sưfseu (1018). Cộlbqx ng 45 truyệosbq n.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 11 đlnxd ếfrov n quyểmsqz n 20, chéucyq p hàfseu nh trạbrub ng cádjsc c tổfark từngqe sau Vạbrub n-Hạbrub nh cho đlnxd ếfrov n ngàfseu i Huyềtgim n-Quang. Cộlbqx ng 54 truyệosbq n.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 20 tớggcm i 36, chéucyq p hàfseu nh trạbrub ng cádjsc c tổfark từngqe sau Tam-tổfark tớggcm i ngàfseu i Nam-Hảcorm i Diệosbq u-Quang. Cộlbqx ng 72 truyệosbq n.
Tổfark ng cộlbqx ng 171 truyệosbq n.
Bộlbqx sádjsc ch do nhiềtgim u ngưfseu ờnnaj i chéucyq p. Thưfseu ờnnaj ng sau khi bảcorm n sưfseu viêggcm n tịfqjl ch, đlnxd ệosbq tửslrb sẽwgjz chéucyq p hàfseu nh trạbrub ng lạbrub i cho đlnxd ờnnaj i sau biếfrov t. Vìfrov vậaght y sốlxib tádjsc c giảcorm cókncf lẽwgjz tớggcm i 30 vịfqjl . Khi du họcabq c trởrbsd vềtgim Việosbq t-nam (1966), tôwgjz i cókncf ýenbh dịfqjl ch sang Việosbq t-ngữioee . Song vìfrov bậaght n rộlbqx n sinh nhai, lầynja n lữioee a mãfios i tớggcm i năcorm m 1970 vẫdjsc n chưfseu a dịfqjl ch xong phầynja n đlnxd ầynja u. Cưfseu -sĩboix Chádjsc nh-Tríyyyl Mai Thọcabq -Truyềtgim n mưfseu ợroph n vềtgim đlnxd ọcabq c. Ôpzfu ng trao cho ba chuyêggcm n viêggcm n phủasiv Quốlxib c-vụmjdr khanh đlnxd ặpcqu c trádjsc ch văcorm n hoádjsc dịfqjl ch. Sau biếfrov n cốlxib 1975, tôwgjz i khôwgjz ng rõcorm bộlbqx nàfseu y lưfseu u lạbrub c đlnxd âzabo u? Tôwgjz i ngờnnaj rằlkrw ng nókncf vẫdjsc n còwdqo n ởrbsd Sàfseu i-gòwdqo n. Tuy vậaght y, trong thờnnaj i gian viếfrov t Anh-hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n, Anh-hùbzkg ng Đwgjz ôwgjz ng-a (1968-1975) tôwgjz i đlnxd ãfios dùbzkg ng bộlbqx nàfseu y đlnxd ểmsqz thuậaght t vềtgim cádjsc c Bồenbh -tádjsc t đlnxd ắyluf c phádjsc p.
II. Tàfseu i liệosbq u Trung-quốlxib c.
Tôwgjz i dùbzkg ng rấzabo t nhiềtgim u. Chỉwdqo đlnxd ơlbqx n cửslrb ra mộlbqx t vàfseu i bộlbqx chíyyyl nh.
1. Tốlxib ng-sửslrb
Do Thừngqe a tưfseu ớggcm ng Thoádjsc t-Thoádjsc t vàfseu A-lỗqzfs -Đwgjz ồenbh làfseu m tổfark ng tàfseu i. Cùbzkg ng vớggcm i bẩezxp y ngưfseu ờnnaj i biêggcm n tậaght p. Gồenbh m 496 quyểmsqz n. Đwgjz âzabo y làfseu mộlbqx t trong 24 bộlbqx chíyyyl nh sửslrb Trung-quốlxib c. Tiềtgim n nhâzabo n dùbzkg ng cổfark bảcorm n dạbrub y tôwgjz i họcabq c. Khi rờnnaj i Bắyluf c vàfseu o Nam, tôwgjz i khôwgjz ng mang theo đlnxd ưfseu ợroph c. Cho đlnxd ếfrov n nay, tôwgjz i cũmmnr ng khôwgjz ng biếfrov t bảcorm n đlnxd ókncf làfseu bảcorm n in năcorm m nàfseu o? Ai in? In ởrbsd đlnxd âzabo u?. Từngqe năcorm m 1965, tôwgjz i dùbzkg ng bảcorm n trong Tứlnal -bộlbqx bịfqjl yếfrov u củasiv a Trung-hoa dâzabo n quốlxib c tặpcqu ng đlnxd ạbrub i họcabq c Văcorm n-khoa Sàfseu i-gòwdqo n. Sau 1975, tôwgjz i dùbzkg ng bảcorm n củasiv a Trung-hoa thưfseu cụmjdr c Thưfseu ợroph ng-hảcorm i. Bộlbqx nàfseu y in chữioee nhỏzxnp , nêggcm n sốlxib trang chỉwdqo bằlkrw ng mộlbqx t phầynja n ba sốlxib trang cổfark bảcorm n màfseu tiềtgim n nhâzabo n dạbrub y tôwgjz i. Tổfark ng cộlbqx ng cókncf 14.238 trang. Nhữioee ng quyểmsqz n quan trọcabq ng nhấzabo t làfseu :
Âlnxd ° Quyểmsqz n 1-2-3, Thádjsc i-tổfark bảcorm n kỷpuht . Trang 1 - 52.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 4-5, Thádjsc i-tôwgjz ng bảcorm n kỷpuht . Trang 53 - 120.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 6-7-8, Châzabo n-tôwgjz ng bảcorm n kỷpuht . Trang 121 - 174.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 9-10-11-12, Nhâzabo n-tôwgjz ng bảcorm n kỷpuht . Trang 175 - 252.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 13, Anh-tôwgjz ng bảcorm n kýenbh . Trang 253 - 262.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 14-15-16 , Thầynja n-tôwgjz ng bảcorm n kỷpuht . Trang 263 - 316.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 290, Đwgjz ịfqjl ch Thanh, Quádjsc ch Quỳygcd liệosbq t truyệosbq n. Trang 9.705 - 9.727.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 318, Trưfseu ơlbqx ng Phưfseu ơlbqx ng-Bìfrov nh liệosbq t truyệosbq n. Trang 10.353 - 10.371.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 320, Dưfseu Tĩboix nh liệosbq t truyệosbq n. Trang 10.397 - 10.413.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 324, Phạbrub m Trọcabq ng-Yêggcm m liệosbq t truyệosbq n. Trang 10.257 - 10.293.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 327, Vưfseu ơlbqx ng An-Thạbrub ch liệosbq t truyệosbq n. Trang 10.541 - 10.560.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 332, Lýenbh Sưfseu -Trung, Lụmjdr c Sằlkrw n, Triệosbq u Tiếfrov t liệosbq t truyệosbq n. Trang 10.673 - 10.695.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 334, Thẩezxp m Khởrbsd i, Lưfseu u Di, Hùbzkg ng Bảcorm n, Tiêggcm u Chúboix , Đwgjz àfseu o Bậaght t liệosbq t truyệosbq n. Trang 10.721 - 10.741.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 336, Tưfseu -mãfios Quang liệosbq t truyệosbq n. Trang 10.757 - 10. 779
Âlnxd ° Quyểmsqz n 349, Yêggcm n Đwgjz ạbrub t, Diêggcm u Tựlbqx liệosbq t truyệosbq n. Trang 11.049 - 11.064
Âlnxd ° Quyểmsqz n 350, Vưfseu ơlbqx ng Quâzabo n-Vạbrub n, Hòwdqo a Mâzabo n, Lưfseu u Trọcabq ng-Võcorm , Khúboix c Chẩezxp n liệosbq t truyệosbq n. Trang 11.067 - 11.090.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 446, Tôwgjz Giádjsc m liệosbq t truyệosbq n. Trang 13.149 - 13.172.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 480, Ngôwgjz -Việosbq t Tiềtgim n-thịfqjl thếfrov -gia. Trang 13.897 - 13.917.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 481, Nam-hádjsc n Lưfseu u-thịfqjl thếfrov -gia. Trang 13.919 - 13.951.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 485, Ngoạbrub i quốlxib c truyệosbq n ,Hạbrub -quốlxib c thưfseu ợroph ng. Trang 13.991 - 14.006.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 486, Ngoạbrub i quốlxib c truyệosbq n, Hạbrub -quốlxib c hạbrub . Trang 14.007 - 14.034.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 488, Ngoạbrub i quốlxib c truyệosbq n, Giao-chỉwdqo , Đwgjz ạbrub i-lýenbh . Trang 14.057 - 14.076.
Âlnxd ° Quyểmsqz n 489, Ngoạbrub i quốlxib c truyệosbq n, Chiêggcm m-thàfseu nh, Châzabo n-lạbrub p, Bồenbh -cam. Trang14.077 -
Âlnxd ° Quyểmsqz n 495, Man-di truyệosbq n, Quảcorm ng-nguyêggcm n châzabo u. Trang 14.214 - 14.220.
2. Tưfseu -trịfqjl thôwgjz ng giádjsc m cưfseu ơlbqx ng mụmjdr c củasiv a Tưfseu -mãfios Quang chéucyq p theo lốlxib i biêggcm n niêggcm n. Bộlbqx nàfseu y gồenbh m 294 quyểmsqz n. Mụmjdr c lụmjdr c 30 quyểmsqz n, khảcorm o dịfqjl 30 quyểmsqz n. Khởrbsd i từngqe Chiếfrov n-quốlxib c, Ngũmmnr -đlnxd ạbrub i, trảcorm i 1362 năcorm m. Hồenbh i nhỏzxnp tiềtgim n nhâzabo n chưfseu a giảcorm ng cho tôwgjz i bộlbqx nàfseu y. Hồenbh i 1963, nhâzabo n giúboix p cho ngưfseu ờnnaj i bạbrub n Hòwdqo a-lan soạbrub n luậaght n ádjsc n tiếfrov n sĩboix văcorm n chưfseu ơlbqx ng Phưfseu ơlbqx ng phádjsc p chéucyq p sửslrb củasiv a ngưfseu ờnnaj i Trung-quốlxib c. Tôwgjz i mớggcm i đlnxd ểmsqz ra hơlbqx n thádjsc ng nghiêggcm n cứlnal u. Bảcorm n tôwgjz i nghiêggcm n cứlnal u củasiv a Cẩezxp m-chưfseu ơlbqx ng thưfseu cụmjdr c Thưfseu ợroph ng-hảcorm i. Năcorm m 1975 vềtgim sau, tôwgjz i dùbzkg ng bảcorm n củasiv a Trung-hoa thưfseu cụmjdr c Thưfseu ợroph ng-hảcorm i.
3. Tụmjdr c tưfseu trịfqjl thôwgjz ng giádjsc m trưfseu ờnnaj ng biêggcm n củasiv a Lýenbh Đwgjz àfseu o.
Chéucyq p theo lốlxib i biêggcm n niêggcm n. Khádjsc c vớggcm i chíyyyl nh sửslrb . Ởzabo chíyyyl nh sửslrb ; cádjsc c sửslrb thầynja n triềtgim u đlnxd ạbrub i sau chéucyq p triềtgim u đlnxd ạbrub i trưfseu ớggcm c, nêggcm n cókncf nhiềtgim u đlnxd iểmsqz m khôwgjz ng đlnxd úboix ng sựlbqx thựlbqx c. Lýenbh Đwgjz àfseu o chéucyq p ngay sựlbqx kiệosbq n đlnxd ang diễotea n ra.
Bộlbqx Tụmjdr c tưfseu trịfqjl thôwgjz ng giádjsc m trưfseu ờnnaj ng biêggcm n chéucyq p từngqe Tốlxib ng Thádjsc i-tổfark lêggcm n ngôwgjz i vua, cho đlnxd ếfrov n lúboix c nhàfseu Tốlxib ng phảcorm i dờnnaj i đlnxd ôwgjz xuốlxib ng Lâzabo m-an, trảcorm i 166 năcorm m (960-1126). Tưfseu ơlbqx ng đlnxd ưfseu ơlbqx ng vớggcm i bêggcm n Đwgjz ạbrub i-Việosbq t, niêggcm n hiệosbq u Ngôwgjz Xưfseu ơlbqx ng-Văcorm n (Canh-thâzabo n, 960), đlnxd ếfrov n niêggcm n hiệosbq u Xưfseu ơlbqx ng-phùbzkg Duệosbq -vũmmnr thứlnal bẩezxp y đlnxd ờnnaj i Lýenbh Nhâzabo n-tôwgjz ng ( Bíyyyl nh-ngọcabq , 1126). Thờnnaj i gian nàfseu y bao gồenbh m tấzabo t cảcorm bộlbqx Anh hùbzkg ng Tiêggcm u-sơlbqx n. Tổfark ng cộlbqx ng cókncf 4.400 sựlbqx việosbq c củasiv a 9 đlnxd ờnnaj i vua Tốlxib ng. Sádjsc ch chia làfseu m 520 quyểmsqz n.
Khi ôwgjz ng tôwgjz i qua đlnxd ờnnaj i, tôwgjz i tiếfrov p nhậaght n sốlxib sádjsc ch củasiv a ngưfseu ờnnaj i đlnxd ểmsqz lạbrub i cókncf bộlbqx nàfseu y. Bấzabo y giờnnaj tôwgjz i mớggcm i mưfseu ờnnaj i lăcorm m tuổfark i, chưfseu a đlnxd ủasiv kiếfrov n thứlnal c khảcorm o cứlnal u, thàfseu nh ra chỉwdqo đlnxd ọcabq c qua, thấzabo y đlnxd ókncf làfseu mộlbqx c bảcorm n, chữioee lớggcm n. Khi di cưfseu vàfseu o Nam, tôwgjz i khôwgjz ng mang theo đlnxd ưfseu ợroph c. Đwgjz âzabo y làfseu mốlxib i âzabo n hậaght n đlnxd eo đlnxd ẳrgih ng suốlxib t đlnxd ờnnaj i tôwgjz i. Vìfrov trong đlnxd ókncf ôwgjz ng tôwgjz i phêggcm chằlkrw ng chịfqjl t khắyluf p mọcabq i trang.
Năcorm m 1968, khởrbsd i sựlbqx viếfrov t lịfqjl ch sửslrb tiểmsqz u thuyếfrov t, tôwgjz i dùbzkg ng bảcorm n củasiv a Trung-hoa dâzabo n quốlxib c tặpcqu ng đlnxd ạbrub i họcabq c văcorm n khoa. Từngqe sau năcorm m 1975 tôwgjz i dùbzkg ng bảcorm n củasiv a Trung-hoa thưfseu cựlbqx c Thưfseu ợroph ng-hảcorm i.
4. Ngoàfseu i ra tôwgjz i dùbzkg ng rấzabo t nhiềtgim u sádjsc ch khádjsc c, nhưfseu :
Âlnxd ° Đwgjz ôwgjz ng-đlnxd ôwgjz sựlbqx lưfseu ợroph c củasiv a Vưfseu ơlbqx ng Xung.
Âlnxd ° Lĩboix nh ngoạbrub i đlnxd ai đlnxd ádjsc p củasiv a Chu Khứlnal -Phi.
5. Nhữioee ng năcorm m 1976-1990, trong khi du hàfseu nh sang Trung-quốlxib c côwgjz ng tádjsc c y khoa cho nưfseu ớggcm c Phádjsc p, tôwgjz i sưfseu u tầynja m đlnxd ưfseu ợroph c rấzabo t nhiềtgim u tàfseu i liệosbq u chéucyq p trong đlnxd iạbrub phưfseu ơlbqx ng chíyyyl , mộlbqx bia, củasiv a nhữioee ng vùbzkg ng biêggcm n giớggcm i Hoa-Việosbq t, màfseu trưfseu ớggcm c đlnxd âzabo y thuộlbqx c Việosbq t. Nhữioee ng tàfseu i liệosbq u nàfseu y tôwgjz i sao chụmjdr p bằlkrw ng scaner mang vềtgim .
Tạbrub i thưfseu việosbq n Thưfseu ợroph ng-hảcorm i, Bắyluf c-kinh, Quảcorm ng-đlnxd ôwgjz ng, Quảcorm ng-tâzabo y, Vâzabo n-nam, Quýenbh -châzabo u, Hồenbh -nam, tôwgjz i tìfrov m đlnxd ưfseu ợroph c khôwgjz ng biếfrov t bao nhiêggcm u tàfseu i liệosbq u liêggcm n hệosbq đlnxd ếfrov n lịfqjl ch sửslrb Hoa-Việosbq t giai đlnxd oạbrub n 1010-1225 tứlnal c thờnnaj i đlnxd ạbrub i Tiêggcm u-sơlbqx n.
Yê
3 quyể
ANH HÙ
Lị
Yê
Chú
Hư
Cá
1. Thờ
Thuậ
Giai đ
- Về
Hì
- Về
Cá
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Nghệ
Giai đ
- Về
Anh-hù
- Về
Rấ
Lờ
Quý
Anh-hù
2.Thờ
Thuậ
Thờ
Giai đ
- Về
Thuậ
- Về
Lị
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Ý
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Phư
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Tổ
Lờ
Quý
Giai đ
- Về
Đ
- Về
Rấ
Trong trậ
Cả
3. Thờ
Trong Há
Giai đ
Việ
Giai đ
Đ
Nhữ
Đ
- Mộ
- Hai là
- Ba là
v Nguồ
Trư
Chia là
I. Tà
Tà
Đ
Đ
Vậ
1. Trư
Â
Â
Â
Trong đ
2. Bộ
Niê
Niê
Bả
Xé
Â
Â
Bả
Â
Hồ
3. Bộ
Tiề
4. Bộ
5. Thứ
6. Tà
- Bia chù
- Bia chù
- Bia Thậ
- Bia chù
- Bia chù
- Bia đ
7. Tà
8. Tà
Nộ
Â
Thí
Ấ
Trung-quố
Tiê
Yê
Cộ
Â
Â
Â
Tổ
Bộ
II. Tà
Tô
1. Tố
Do Thừ
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
2. Tư
3. Tụ
Ché
Bộ
Khi ô
Nă
4. Ngoà
Â
Â
5. Nhữ
Tạ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
