Lịwnrj ch-sửlqaf tiểmomc u thuyếyexn t
Yêgzgg n-tửlqaf cưxryj -sĩpnsr Trầnekm n Đscec ạwhxp i-Sỹwfdb
3 quyểmomc n - 30 hồmamt i -1120 trang
ANH HÙnorq NG TIÊmadr U SƠlqaf N
Lịwnrj ch sửlqaf tiểmomc u thuyếyexn t
Yêgzgg n-tửlqaf cưxryj -sĩpnsr Trầnekm n Đscec ạwhxp i-Sỹwfdb
Chúytsx thíbfey ch củyknv a Thưxryj Việxlai n
Hưxryj ớdjbk ng dẫdakw n đbrbk ộjkep c giảnozr đbrbk ọyikd c cáfrhk c táfrhk c phẩmamt m củyknv a Yêgzgg n-tửlqaf cưxryj -sĩpnsr Trầnekm n Đscec ạwhxp i-Sỹwfdb
Cáfrhk c bộjkep lịwnrj ch sửlqaf tiểmomc u thuyếyexn t củyknv a Yêgzgg n-tửlqaf cưxryj sĩpnsr đbrbk ưxryj ợmieg c chia ra làzyfx m năxyoq m thờyqsq i đbrbk ạwhxp i:
1. Thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Lĩpnsr nh-Nam (39-43 sau Tâlxev y-lịwnrj ch)
Thuậnloo t cuộjkep c khởjkep i nghĩpnsr a củyknv a vua Trưxryj ng cùmbjh ng 162 anh hùmbjh ng, lậnloo p thàzyfx nh triềqret u đbrbk ạwhxp i Lĩpnsr nh-Nam. Thờyqsq i đbrbk ạwhxp i nàzyfx y chia làzyfx m ba giai đbrbk oạwhxp n.
Giai đbrbk oạwhxp n 1. Anh-hùmbjh ng Lĩpnsr nh-Nam
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n sửlqaf
Hìyikd nh thàzyfx nh tinh thầnekm n, tứyikd c chủyknv đbrbk ạwhxp o củyknv a ngưxryj ờyqsq i Việxlai t sau mộjkep t thờyqsq i gian dàzyfx i bịwnrj Bắwcte c thuộjkep c, hai bàzyfx Trưxryj ng cùmbjh ng cáfrhk c anh hùmbjh ng chuẩmamt n bịwnrj cuộjkep c khởjkep i nghĩpnsr a, 4 quyểmomc n, mang têgzgg n Anh-hùmbjh ng Lĩpnsr nh-Nam. Gồmamt m 40 hồmamt i, mỗgyfq i quyểmomc n 10 hồmamt i. Ôpnsr n lạwhxp i tíbfey ch xưxryj a: Thuậnloo t lạwhxp i sựuroi tíbfey ch tháfrhk nh Gióalqk ng. Cuộjkep c chiếyexn n giữbmaa a vua An-Dưxryj ơifhb ng vàzyfx Triệxlai u Đscec àzyfx , tíbfey ch nẫdakw y nỏwnrj thầnekm n. Sựuroi tíbfey ch tháfrhk nh Tảnozr n, tháfrhk nh Chèdjbk m
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n văxyoq n hoáfrhk
Cáfrhk ch làzyfx m áfrhk m cáfrhk , luộjkep c gàzyfx . Sựuroi nghiệxlai p âlxev m nhạwhxp c củyknv a Trưxryj ơifhb ng Chi. Cáfrhk ch chữbmaa a bệxlai nh suyễshlf n, cảnozr m, cúytsx m bằscec ng dưxryj ợmieg c họyikd c.
Giai đbrbk oạwhxp n 2. Đscec ộjkep ng-đbrbk ìyikd nh hồmamt ngoạwhxp i sửlqaf
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n sửlqaf
Nốfrhk i tiếyexn p giai đbrbk oạwhxp n 1, Anh-hùmbjh ng Lĩpnsr nh-Nam cóalqk hai khuynh hưxryj ớdjbk ng. Mộjkep t khuynh hưxryj ớdjbk ng chủyknv chiếyexn n, muốfrhk n khởjkep i nghĩpnsr a quéshjb t giặqhzf c Háfrhk n khỏwnrj i đbrbk ấgcxh t nưxryj ớdjbk c gồmamt m hai bàzyfx Trưxryj ng vàzyfx ômamt ng Đscec ặqhzf ng Thi Sáfrhk ch. Mộjkep t khuynh hưxryj ơifhb ng muốfrhk n hògcxh a giảnozr i, hợmieg p táfrhk c vớdjbk i Háfrhk n, gồmamt m Trầnekm n Tựuroi Sơifhb n, Đscec àzyfx o Kỳxlai , Hoàzyfx ng Thiềqret u Hoa, giúytsx p Háfrhk n đbrbk áfrhk nh Thụbfey c, rồmamt i xin đbrbk ưxryj ợmieg c trảnozr đbrbk ộjkep c lậnloo p. Khuynh hưxryj ớdjbk ng chủyknv hògcxh a thắwcte ng thếyexn . Anh-hùmbjh ng Lĩpnsr nh-Nam késhjb o quâlxev n giúytsx p Háfrhk n diệxlai t Thụbfey c. Thụbfey c sắwcte p bịwnrj diệxlai t thìyikd Háfrhk n trởjkep mặqhzf t bắwcte t giam thủyknv lĩpnsr nh ngưxryj ờyqsq i Việxlai t. Anh-hùmbjh ng Lĩpnsr nh-Nam bèdjbk n hợmieg p táfrhk c vớdjbk i Thụbfey c, đbrbk áfrhk nh chiếyexn m Trung-quốfrhk c, chia ba thiêgzgg n hạwhxp thàzyfx nh thếyexn châlxev n vạwhxp c Háfrhk n, Thụbfey c, Lĩpnsr nh-Nam. Lãbrbk nh thổyexn Lĩpnsr nh-Nam Bắwcte c tớdjbk i hồmamt Đscec ộjkep ng-đbrbk ìyikd nh. Giai đbrbk oạwhxp n nàzyfx y gồmamt m 3 quyểmomc n, 30 hồmamt i từifhb hồmamt i 41 tớdjbk i hồmamt i 70, mang têgzgg n Đscec ộjkep ng-đbrbk ìyikd nh hồmamt ngoạwhxp i sửlqaf .
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n văxyoq n hoáfrhk
Nghệxlai thuậnloo t làzyfx m chảnozr cáfrhk , nghệxlai thuậnloo t làzyfx m thuốfrhk c Làzyfx o.
Giai đbrbk oạwhxp n 3. Cẩmamt m-khêgzgg di hậnloo n
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n sửlqaf
Anh-hùmbjh ng Lĩpnsr nh-Nam khởjkep i nghĩpnsr a thàzyfx nh cômamt ng, tômamt n Trưxryj ng Trắwcte c lêgzgg n làzyfx m vua. Vua Trưxryj ng cùmbjh ng chưxryj vịwnrj anh hùmbjh ng kiếyexn n tạwhxp o thàzyfx nh triềqret u đbrbk ạwhxp i Lĩpnsr nh-Nam. Triềqret u đbrbk ìyikd nh Đscec ômamt ng Háfrhk n Mãbrbk Việxlai n, Lưxryj u Long, Đscec oàzyfx n Chíbfey thốfrhk ng lĩpnsr nh 14 đbrbk ạwhxp i tưxryj ớdjbk ng, đbrbk em quâlxev n nghiêgzgg ng nưxryj ớdjbk c quyếyexn t diệxlai t Lĩpnsr nh-Nam. Cuộjkep c ra quâlxev n từifhb tháfrhk ng 7 năxyoq m 39 sau Tâlxev y-lịwnrj ch. Cuộjkep c kháfrhk ng chiếyexn n vĩpnsr đbrbk ạwhxp i késhjb o dàzyfx i đbrbk ếyexn n tháfrhk ng 2 năxyoq m 43. Tổyexn ng cộjkep ng 43 tháfrhk ng. Cuốfrhk i cùmbjh ng vìyikd dâlxev n Lĩpnsr nh-Nam íbfey t, bịwnrj Háfrhk n dùmbjh ng sốfrhk đbrbk ômamt ng đbrbk èdjbk bẹyqsq p, vua Trưxryj ng bịwnrj nộjkep i phảnozr n, tuẫdakw n quốfrhk c tạwhxp i Cẩmamt m-khêgzgg . Giai đbrbk oạwhxp n nàzyfx y gồmamt m 4 quyểmomc n, 40 hồmamt i từifhb hồmamt i 61 tớdjbk i hồmamt i 100, mang têgzgg n Cẩmamt m-khêgzgg di hậnloo n.
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n văxyoq n hoáfrhk
Rấgcxh t phong phúytsx : ngưxryj ờyqsq i Việxlai t cóalqk văxyoq n tựuroi làzyfx chữbmaa Khoa-đbrbk ẩmamt u. Biếyexn t đbrbk úytsx c trốfrhk ng đbrbk ồmamt ng. Biếyexn t làzyfx m lịwnrj ch khômamt ng kháfrhk c vớdjbk i lịwnrj ch hiệxlai n đbrbk ạwhxp i (2001) làzyfx m bao. Triềqret u đbrbk ìyikd nh soạwhxp n luậnloo t, soạwhxp n cáfrhk c sáfrhk ch sửlqaf .
Lờyqsq i khuyêgzgg n củyknv a việxlai n Pháfrhk p-Ájgpn :
Quýxlai đbrbk ộjkep c giảnozr nêgzgg n đbrbk ọyikd c theo thứyikd tựuroi :
Anh-hùmbjh ng Lĩpnsr nh-Nam, Đscec ộjkep ng-đbrbk ìyikd nh hồmamt ngoạwhxp i sửlqaf , Cẩmamt m-khêgzgg di hậnloo n. Cóalqk nhưxryj vậnloo y mớdjbk i thấgcxh u hiểmomc u hếyexn t chi tiếyexn t vềqret thờyqsq i đbrbk ạwhxp i nàzyfx y.
2.Thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Tiêgzgg u-sơifhb n (1010-1225)
Thuậnloo t giai đbrbk oạwhxp n thịwnrj nh trịwnrj bậnloo c nhấgcxh t củyknv a tộjkep c Việxlai t. Tiêgzgg u-sơifhb n làzyfx têgzgg n ngọyikd n núytsx i nhỏwnrj , nơifhb i kếyexn t pháfrhk t ngômamt i mộjkep củyknv a tổyexn tiêgzgg n họyikd Lýxlai , do đbrbk óalqk Lýxlai Cômamt ng-Uẩmamt n đbrbk ưxryj ợmieg c lêgzgg n ngômamt i vua. Tiêgzgg u-sơifhb n cũsatd ng làzyfx têgzgg n ngômamt i chùmbjh a màzyfx thủyknv a thơifhb ấgcxh u, vua Lýxlai Tháfrhk i-tổyexn đbrbk ãbrbk tu họyikd c. Vìyikd vậnloo y cổyexn văxyoq n họyikd c cògcxh n gọyikd i thờyqsq i gian triềqret u Lýxlai cai trịwnrj làzyfx thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Tiêgzgg u-sơifhb n. Thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Tiêgzgg u-sơifhb n làzyfx thờyqsq i đbrbk ạwhxp i thịwnrj nh trịwnrj củyknv a tộjkep c Việxlai t: Nam bìyikd nh Chiêgzgg m mởjkep mang bờyqsq cõuufo i. Bắwcte c đbrbk áfrhk nh Tốfrhk ng.
Thờyqsq i đbrbk ạwhxp i nàzyfx y chia làzyfx m 5 giai đbrbk oạwhxp n chíbfey nh:
Giai đbrbk oạwhxp n 1. Anh hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n sửlqaf
Thuậnloo t, bằscec ng cáfrhk ch nàzyfx o màzyfx cáfrhk c Thiềqret n-sưxryj đbrbk ãbrbk giáfrhk o huấgcxh n, rồmamt i đbrbk ưxryj a mộjkep t đbrbk ệxlai tửlqaf têgzgg n Lýxlai Cômamt ng-Uẩmamt n lêgzgg n làzyfx m vua, tứyikd c vua Lýxlai Tháfrhk i-tổyexn . Hàzyfx o kiệxlai t hồmamt i đbrbk óalqk làzyfx m cáfrhk ch nàzyfx o đbrbk ểmomc cóalqk thểmomc giảnozr ng hògcxh a nhữbmaa ng tranh chấgcxh p quyềqret n lựuroi c trong nưxryj ớdjbk c. Nhữbmaa ng ngưxryj ờyqsq i nàzyfx y làzyfx Anh-hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n. Mặqhzf c dùmbjh phíbfey a Bắwcte c, Tốfrhk ng luômamt n tìyikd m cáfrhk ch tạwhxp o ra nhửlqaf ng mâlxev u thuẫdakw n trong nộjkep i bộjkep Đscec ạwhxp i-Việxlai t. Giai đbrbk oạwhxp n nàzyfx y gồmamt m 3 quyểmomc n, 30 hồmamt i, từifhb hồmamt i 1 đbrbk ếyexn n hồmamt i 30, mang têgzgg n Anh-hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n. Anh-hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n thiếyexn t lậnloo p kếyexn hoạwhxp ch đbrbk ògcxh i lạwhxp i lãbrbk nh thổyexn tộjkep c Việxlai t cũsatd lêgzgg n tớdjbk i hồmamt Đscec ộjkep ng-đbrbk ìyikd nh. Quâlxev n Việxlai t vưxryj ợmieg t biêgzgg n đbrbk áfrhk nh Tốfrhk ng lầnekm n thứyikd nhấgcxh t, nhưxryj ng cóalqk tíbfey nh cáfrhk ch cụbfey c bộjkep . Đscec áfrhk nh Chiêgzgg m lầnekm n thứyikd nhấgcxh t (1020). Mưxryj ợmieg n lờyqsq i cáfrhk c nhâlxev n vậnloo t, táfrhk c giảnozr thuậnloo t lạwhxp i cuộjkep c khởjkep i binh củyknv a bàzyfx Triệxlai u, củyknv a Bốfrhk -cáfrhk i đbrbk ạwhxp i vưxryj ơifhb ng.
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n văxyoq n hoáfrhk
Lịwnrj ch sửlqaf Thiềqret n-tômamt ng Đscec ạwhxp i-Việxlai t. Biệxlai n biệxlai t sựuroi kháfrhk c nhau củyknv a Thiềqret n-Hoa, Thiềqret nViệxlai t. Thuậnloo t xuấgcxh t hồmamt n. Hàzyfx nh trạwhxp ng cáfrhk c Thiềqret n-sưxryj đbrbk ắwcte c pháfrhk p thàzyfx nh Bồmamt -táfrhk t yêgzgg u nưxryj ớdjbk c chủyknv trưxryj ơifhb ng đbrbk em đbrbk ạwhxp o pháfrhk p giúytsx p dâlxev n tộjkep c nhưxryj La Quýxlai -An, Vômamt -Ngạwhxp i, Bốfrhk -Đscec ạwhxp i, Sùmbjh ng-Phạwhxp m, Vạwhxp n-Hạwhxp nh, Minh-Khômamt ng. Giảnozr i thíbfey ch vềqret Sấgcxh m kýxlai . Giảnozr i thíbfey ch thuậnloo t đbrbk oáfrhk n giảnozr i mộjkep ng. Phưxryj ơifhb ng cáfrhk ch tếyexn thờyqsq i Lýxlai . Thậnloo p đbrbk ạwhxp i danh hoa, thậnloo p đbrbk ạwhxp i danh hồmamt ng. Thuậnloo t nấgcxh u búytsx n riêgzgg u. Phưxryj ơifhb ng thuốfrhk c kịwnrj ch đbrbk ộjkep c dùmbjh ng luyệxlai n Chu-sa ngũsatd đbrbk ộjkep c chưxryj ởjkep ng.
Giai đbrbk oạwhxp n 2. Thuậnloo n-thiêgzgg n di sửlqaf .
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n sửlqaf
Nốfrhk i tiếyexn p giai đbrbk oạwhxp n 1. Lýxlai Cômamt ng-Uẩmamt n lêgzgg n làzyfx m vua lấgcxh y hiệxlai u làzyfx Thuậnloo n-thiêgzgg n. Thuậnloo n-thiêgzgg n hoàzyfx ng đbrbk ếyexn (sau khi băxyoq ng đbrbk ưxryj ợmieg c tômamt n làzyfx Tháfrhk i-tổyexn , sửlqaf gọyikd i làzyfx vua Lýxlai Tháfrhk i-tổyexn ). Bộjkep thứyikd nhìyikd củyknv a thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Tiêgzgg u-sơifhb n nàzyfx y mang têgzgg n Thuậnloo n-thiêgzgg n di sửlqaf , gồmamt m 3 quyểmomc n, 30 hồmamt i, từifhb hồmamt i thứyikd 31 đbrbk ếyexn n hồmamt i thứyikd 60. Cáfrhk c Anh-hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n giúytsx p Thuậnloo n-thiêgzgg n hoàzyfx ng đbrbk ếyexn chốfrhk ng vớdjbk i cuộjkep c chiếyexn n tranh lạwhxp nh củyknv a Tốfrhk ng, tiêgzgg u diệxlai t mộjkep t tômamt n giáfrhk o ngoạwhxp i nhậnloo p, đbrbk ãbrbk gâlxev y ra nhữbmaa ng cuộjkep c chéshjb m giếyexn t khủyknv ng khiếyexn p, nhấgcxh t làzyfx mưxryj u dâlxev ng nưxryj ớdjbk c cho Tốfrhk ng. Quâlxev n Việxlai t vưxryj ợmieg t biêgzgg n đbrbk áfrhk nh Tốfrhk ng lầnekm n thứyikd nhìyikd . Anh-hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n liêgzgg n kếyexn t vớdjbk i nhữbmaa ng nưxryj ớdjbk c thuộjkep c tộjkep c Việxlai t cũsatd : Xiêgzgg m, Đscec ạwhxp i-lýxlai , Lưxryj ỡvvot ng-quảnozr ng... trong mưxryj u đbrbk ồmamt đbrbk ògcxh i lạwhxp i cốfrhk thổyexn .
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n văxyoq n hoáfrhk
Ýswve nghĩpnsr a thậnloo p đbrbk ạwhxp i phong lan. Phong thủyknv y Thăxyoq ng-long. Cáfrhk ch làzyfx m chảnozr cáfrhk . Giảnozr i thíbfey ch Thậnloo p mụbfey c ngưxryj u đbrbk ồmamt trong Thiềqret n-tômamt ng. Lịwnrj ch sửlqaf Sex, Nga-sơifhb n khoáfrhk i lạwhxp c. Dùmbjh ng phụbfey nữbmaa trẻmbjh làzyfx m Câlxev y-thuốfrhk c đbrbk ểmomc trưxryj ờyqsq ng thọyikd . Hàzyfx nh trạwhxp ng Đscec àzyfx o Hàzyfx -Thanh, tổyexn sưxryj Háfrhk t-nóalqk i hay Ca-trùmbjh hay háfrhk t Ảodgj -đbrbk àzyfx o.
Giai đbrbk oạwhxp n 3. Anh hùmbjh ng Bắwcte c-cưxryj ơifhb ng
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n sửlqaf
Nốfrhk i tiếyexn p giai đbrbk oạwhxp n 2, gồmamt m 4 quyểmomc n, 40 hồmamt i từifhb hồmamt i thứyikd 61 đbrbk ếyexn n hồmamt i thứyikd 100, mang têgzgg n Anh-hùmbjh ng Bắwcte c-cưxryj ơifhb ng. Bắwcte t đbrbk ầnekm u đbrbk i vàzyfx o giai đbrbk oạwhxp n hùmbjh ng tráfrhk ng. Nguyêgzgg n giữbmaa a biêgzgg n giớdjbk i Hoa-Việxlai t cóalqk 207 bộjkep tộjkep c íbfey t ngưxryj ờyqsq i, gồmamt m cáfrhk c giốfrhk ng Tháfrhk i, Nùmbjh ng, Mèdjbk o, Lômamt -lômamt v.v. đbrbk óalqk làzyfx di tíbfey ch củyknv a chếyexn đbrbk ộjkep Lạwhxp c-hầnekm u, Lạwhxp c-tưxryj ớdjbk ng thờyqsq i vua Hùmbjh ng, vua An-Dưxryj ơifhb ng, vua Trưxryj ng cògcxh n sóalqk t lạwhxp i, sửlqaf gọyikd i họyikd làzyfx Anh-hùmbjh ng Bắwcte c-cưxryj ơifhb ng. Vìyikd theo chếyexn đbrbk ộjkep cha truyềqret n con nốfrhk i, nêgzgg n cáfrhk c đbrbk ộjkep ng trưxryj ởjkep ng, trang trưxryj ởjkep ng cóalqk nhiềqret u quyềqret n hàzyfx nh. Cáfrhk c trang đbrbk ộjkep ng nàzyfx y nhưxryj hàzyfx ng ràzyfx o bảnozr o vệxlai Đscec ạwhxp i-Việxlai t. Khi quâlxev n Trung-quốfrhk c muốfrhk n đbrbk áfrhk nh Đscec ạwhxp i-Việxlai t, thìyikd phảnozr i chiếyexn m đbrbk ưxryj ợmieg c cáfrhk c trang đbrbk ộjkep ng nàzyfx y trưxryj ớdjbk c. Khi chiếyexn m đbrbk ưxryj ợmieg c cáfrhk c trang đbrbk ộjkep ng nàzyfx y, thìyikd dễshlf dàzyfx ng chiếyexn m vùmbjh ng đbrbk ồmamt ng bằscec ng, đbrbk e dọyikd a thủyknv đbrbk ômamt Thăxyoq ng-long. Vìyikd triềqret u Tốfrhk ng, khi thìyikd đbrbk e dọyikd a, khi thìyikd lômamt i késhjb o, đbrbk em chứyikd c tưxryj ớdjbk c ra dụbfey dỗgyfq cáfrhk c đbrbk ộjkep ng trưxryj ởjkep ng, châlxev u trưxryj ởjkep ng vềqret vớdjbk i họyikd . Nhưxryj ng cáfrhk c trang đbrbk ộjkep ng nàzyfx y cùmbjh ng Anh-hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n liêgzgg n kếyexn t, lúytsx c nàzyfx o cũsatd ng trung thàzyfx nh vớdjbk i Đscec ạwhxp i-Việxlai t. Cuộjkep c chiếyexn n tranh lạwhxp nh diễshlf n ra nhưxryj thếyexn nàzyfx o?
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n văxyoq n hoáfrhk
Phưxryj ơifhb ng pháfrhk p nấgcxh u rưxryj ợmieg u cúytsx c, rưxryj ợmieg u tăxyoq m, rưxryj ợmieg u tắwcte c kèdjbk .
Giai đbrbk oạwhxp n 4. Anh linh thầnekm n võuufo tộjkep c Việxlai t
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n sửlqaf
Nốfrhk i tiếyexn p giai đbrbk oạwhxp n 3, gồmamt m 4 quyểmomc n, 40 hồmamt i từifhb hồmamt i 101 đbrbk ếyexn n hồmamt i 140, mang têgzgg n Anh-linh thầnekm n võuufo tộjkep c Việxlai t. Đscec âlxev y làzyfx giai đbrbk oạwhxp n hùmbjh ng tráfrhk ng củyknv a tộjkep c Việxlai t. Táfrhk m vùmbjh ng tộjkep c Việxlai t liêgzgg n kếyexn t nhau đbrbk áfrhk nh Tốfrhk ng lầnekm n thứyikd 3, giúytsx p Nùmbjh ng Tríbfey Cao khởjkep i binh, chiếyexn m lạwhxp i vùmbjh ng Lưxryj ỡvvot ng-Quảnozr ng, lêgzgg n tớdjbk i Trưxryj ờyqsq ng-sa, hồmamt Đscec ộjkep ng-đbrbk ìyikd nh. Nùmbjh ng Tríbfey Cao xưxryj ng làzyfx Nhâlxev n-huệxlai hoàzyfx ng đbrbk ếyexn , lậnloo p ra nưxryj ớdjbk c Đscec ai-Nam.
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n văxyoq n hoáfrhk
Tổyexn chứyikd c binh bịwnrj hồmamt i đbrbk óalqk khiếyexn n Tốfrhk ng phảnozr i họyikd c theo. Y họyikd c tiếyexn n tớdjbk i chỗgyfq cựuroi c thịwnrj nh.
Lờyqsq i khuyêgzgg n củyknv a việxlai n Pháfrhk p-Ájgpn :
Quýxlai đbrbk ộjkep c giảnozr nêgzgg n đbrbk ọyikd c theo thứyikd tựuroi từifhb hồmamt i thứyikd 1 đbrbk ếyexn n hồmamt i thứyikd 140, tứyikd c đbrbk ọyikd c Anh-hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n rồmamt i tớdjbk i Thuậnloo n-thiêgzgg n di sửlqaf , Anh-hùmbjh ng Bắwcte c-cưxryj ơifhb ng. Cuốfrhk i cùmbjh ng làzyfx Anh-linh thầnekm n võuufo tộjkep c Việxlai t.
Giai đbrbk oạwhxp n 5: Nam-quốfrhk c sơifhb n hàzyfx
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n sửlqaf
Đscec âlxev y làzyfx giai đbrbk oạwhxp n cựuroi c kỳxlai hùmbjh ng tráfrhk ng củyknv a tộjkep c Việxlai t. Bấgcxh y giờyqsq vua Tốfrhk ng Thầnekm n-tômamt ng dùmbjh ng nhữbmaa ng cảnozr i cáfrhk ch vềqret thuếyexn khóalqk a, canh nômamt ng, binh bịwnrj củyknv a Vưxryj ơifhb ng An-Thạwhxp ch. Trung-quốfrhk c trởjkep thàzyfx nh giầnekm u cóalqk súytsx c tíbfey ch. Vua Tốfrhk ng chuẩmamt n bịwnrj đbrbk em quâlxev n đbrbk áfrhk nh chiếyexn m Đscec ạwhxp i-Việxlai t, đbrbk ặqhzf t thàzyfx nh quậnloo n, huyệxlai n. Bêgzgg n Việxlai t bấgcxh y giờyqsq vua Lýxlai Nhâlxev n-tômamt ng mớdjbk i 9 tuổyexn i, Linh-Nhâlxev n hoàzyfx ng tháfrhk i hậnloo u phụbfey chíbfey nh. Ngàzyfx i thấgcxh y rằscec ng ngồmamt i yêgzgg n đbrbk ợmieg i giặqhzf c sao bằscec ng tìyikd m giặqhzf c màzyfx đbrbk áfrhk nh. Ngàzyfx i sai Trung-thàzyfx nh vưxryj ơifhb ng Lýxlai Hoằscec ng-Châlxev n, Tíbfey n-nghĩpnsr a vưxryj ơifhb ng Lýxlai Chiêgzgg u-Văxyoq n, cùmbjh ng Lýxlai Thưxryj ờyqsq ng-Kiệxlai t, Tômamt n Đscec ảnozr n đbrbk em quâlxev n đbrbk áfrhk nh pháfrhk cáfrhk c kho tàzyfx ng củyknv a Tốfrhk ng ởjkep Hoa-Nam vàzyfx chiếyexn m cáfrhk c châlxev u Khâlxev m, Liêgzgg m, Dung, Nghi, Bạwhxp ch rồmamt i rúytsx t vềqret . Tốfrhk ng đbrbk em quâlxev n nghiêgzgg nh nưxryj ớdjbk c sang trảnozr thùmbjh , nhưxryj ng bịwnrj quâlxev n Việxlai t đbrbk áfrhk nh bạwhxp i. Bộjkep nàzyfx y mang têgzgg n Nam-quốfrhk c sơifhb n hàzyfx , dàzyfx i 50 hồmamt i, 5 quyểmomc n, 2260 trang. Bộjkep nàzyfx y cóalqk thểmomc đbrbk ọyikd c đbrbk ộjkep c lậnloo p, khômamt ng cầnekm n phảnozr i đbrbk ọyikd c trưxryj ớdjbk c 4 bộjkep trêgzgg n.
- Vềqret phưxryj ơifhb ng diệxlai n văxyoq n hoáfrhk
Rấgcxh t đbrbk a dạwhxp ng.
Trong trậnloo n đbrbk áfrhk nh Ung-châlxev u cáfrhk c anh hùmbjh ng đbrbk ãbrbk biếyexn n chếyexn nỏwnrj thầnekm n, pháfrhk o thăxyoq ng thiêgzgg n thàzyfx nh Lômamt i-tiễshlf n, giốfrhk ng nhưxryj đbrbk ạwhxp i báfrhk c ngàzyfx y nay. Đscec âlxev y làzyfx tiềqret n thâlxev n củyknv a thầnekm n cômamt ng. Sau nàzyfx y ngưxryj ờyqsq i Trung-quốfrhk c họyikd c đbrbk ưxryj ợmieg c củyknv a ngưxryj ờyqsq i Việxlai t, rồmamt i chếyexn thàzyfx nh pháfrhk o binh cho Mômamt ng-cổyexn . Mômamt ng-cổyexn đbrbk áfrhk nh châlxev u Âgyfq u mang Lômamt i-tiễshlf n sang, sau nàzyfx y ngưxryj ờyqsq i Đscec ứyikd c chếyexn thàzyfx nh hỏwnrj a tiễshlf n V1-V2, vàzyfx ngàzyfx y nay thàzyfx nh phi đbrbk ạwhxp n, thàzyfx nh phi thuyềqret n.
Cảnozr i cáfrhk ch vềqret nômamt ng nghiệxlai p, thuếyexn khóalqk a, y họyikd c rựuroi c rỡvvot vômamt cùmbjh ng.
3. Thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Đscec ômamt ng-A.
Trong Háfrhk n tựuroi , chữbmaa Đscec ômamt ng vớdjbk i chữbmaa A ghéshjb p lạwhxp i thàzyfx nh chữbmaa Trầnekm n. Vìyikd vậnloo y sửlqaf gọyikd i thờyqsq i gian Trầnekm n triềqret u cai trịwnrj làzyfx thờyqsq i kỳxlai Đscec ômamt ng-A. Thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Đscec ômamt ng-a chia làzyfx m 2 giai đbrbk oạwhxp n.
Giai đbrbk oạwhxp n 1. Anh hùmbjh ng Đscec ômamt ng-A dựuroi ng cờyqsq bìyikd nh Mômamt ng
Việxlai c thàzyfx nh lậnloo p Triềqret u Trầnekm n, đbrbk áfrhk nh Mômamt ng-cổyexn lầnekm n thứyikd nhấgcxh t, mang têgzgg n Anh-hùmbjh ng Đscec ômamt ng-A dựuroi ng cờyqsq bìyikd nh Mômamt ng. Gồmamt m 5 quyểmomc n, 50 hồmamt i, 2566 trang.
Giai đbrbk oạwhxp n 2. Anh hùmbjh ng Đscec ômamt ng-A gưxryj ơifhb m thiêgzgg ng Hàzyfx m-tửlqaf
Đscec áfrhk nh Mômamt ng-cổyexn lầnekm n thứyikd 2 vàzyfx 3. Mang têgzgg n Anh-hùmbjh ng Đscec ômamt ng-A gưxryj ơifhb m thiêgzgg ng Hàzyfx m-tửlqaf , gồmamt m 5 quyểmomc n, khoảnozr ng 2500 trang, chưxryj a xuấgcxh t bảnozr n.
Nhữbmaa ng nguồmamt n tàzyfx i liệxlai u thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Tiêgzgg u-sơifhb n
Đscec ộjkep c giảnozr đbrbk ãbrbk đbrbk ọyikd c trêgzgg n chíbfey n trăxyoq m trang phầnekm n đbrbk ầnekm u bộjkep Anh hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n, mang têgzgg n Thầnekm y tăxyoq ng mởjkep nưxryj ớdjbk c. Đscec ốfrhk i vớdjbk i cáfrhk c đbrbk ộjkep c giảnozr cao minh, bàzyfx i viếyexn t dưxryj ớdjbk i đbrbk âlxev y dưxryj ờyqsq ng nhưxryj vômamt íbfey ch. Tuy vậnloo y tômamt i thấgcxh y cầnekm n phảnozr i viếyexn t, đbrbk ểmomc đbrbk ộjkep c giảnozr trẻmbjh tuổyexn i, thờyqsq i thơifhb ấgcxh u ởjkep ngoàzyfx i lãbrbk nh thổyexn Việxlai t-nam hiểmomc u rõuufo hơifhb n nhữbmaa ng vấgcxh n đbrbk ềqret trong sáfrhk ch. Ba vấgcxh n đbrbk ềqret cầnekm n phảnozr i nóalqk i rõuufo hơifhb n.
- Mộjkep t làzyfx nhữbmaa ng nguồmamt n tàzyfx i liệxlai u màzyfx tômamt i dùmbjh ng đbrbk ểmomc sưxryj u khảnozr o, lấgcxh y làzyfx m chíbfey nh yếyexn u, rồmamt i dựuroi a vàzyfx o đbrbk óalqk , xâlxev y dựuroi ng táfrhk c phẩmamt m.
- Hai làzyfx nhữbmaa ng ngưxryj ờyqsq i âlxev m thầnekm m cộjkep ng táfrhk c vớdjbk i tômamt i trong cômamt ng cuộjkep c biêgzgg n tậnloo p nàzyfx y, dùmbjh nhữbmaa ng ngưxryj ờyqsq i đbrbk óalqk khômamt ng muốfrhk n nêgzgg u danh ra. Nhưxryj ng bổyexn n phậnloo n tômamt i phảnozr i trìyikd nh bầnekm y.
- Ba làzyfx phâlxev n giảnozr i đbrbk ômamt i đbrbk iềqret u vớdjbk i đbrbk ộjkep c giảnozr , chưxryj a cóalqk duyêgzgg n hiểmomc u vềqret nhữbmaa ng huyềqret n bíbfey trong Phậnloo t-giáfrhk o.
v Nguồmamt n tàzyfx i liệxlai u
Trưxryj ớdjbk c hãbrbk y nóalqk i vềqret nguồmamt n tàzyfx i liệxlai u.
Chia làzyfx m hai rõuufo rệxlai t.
I. Tàzyfx i liệxlai u Việxlai t-nam.
Tàzyfx i liệxlai u nàzyfx y gồmamt m ba nguồmamt n. Thứyikd nhấgcxh t, do tiềqret n nhâlxev n tômamt i đbrbk ểmomc lạwhxp i. Hầnekm u hếyexn t chéshjb p tay, hoặqhzf c in mộjkep c bảnozr n. Nguồmamt n thứyikd nhìyikd do ngưxryj ờyqsq i Pháfrhk p sưxryj u tầnekm m, cấgcxh t tạwhxp i thưxryj việxlai n Paris. Nguồmamt n thứyikd ba, ngưxryj ờyqsq i Trung-quốfrhk c cấgcxh t giữbmaa tạwhxp i thưxryj việxlai n Thưxryj ợmieg ng-hảnozr i, Bắwcte c-kinh, Quảnozr ng-đbrbk ômamt ng, Quảnozr ng-tâlxev y, Vâlxev n-nam, Quýxlai -châlxev u vàzyfx Hồmamt -nam.
Đscec ãbrbk cóalqk vịwnrj , sau khi đbrbk ọyikd c bộjkep Anh hùmbjh ng Lĩpnsr nh-Nam, Đscec ộjkep ng-đbrbk ìyikd nh hồmamt ngoạwhxp i sửlqaf , Cẩmamt m-khêgzgg di hậnloo n pháfrhk t biểmomc u rằscec ng: Táfrhk c giảnozr chẳgzgg ng cóalqk tàzyfx i cáfrhk n gìyikd . May nhờyqsq di sảnozr n ômamt ng cha đbrbk ểmomc lạwhxp i cho mộjkep t kho tàzyfx ng màzyfx thômamt i . Tuy lờyqsq i pháfrhk t biểmomc u củyknv a vịwnrj nàzyfx y đbrbk ưxryj a ra trong lúytsx c thiếyexn u bìyikd nh tĩpnsr nh. Nhưxryj ng nóalqk lạwhxp i rấgcxh t châlxev n thựuroi c. Tômamt i đbrbk ãbrbk trảnozr lờyqsq i : Đscec úytsx ng thếyexn . Bấgcxh t cứyikd ai đbrbk ầnekm u thai làzyfx m cháfrhk u củyknv a ômamt ng tômamt i, cũsatd ng cóalqk thểmomc đbrbk ưxryj ợmieg c giáfrhk o huấgcxh n nhưxryj tômamt i. Cũsatd ng thụbfey lĩpnsr nh di sảnozr n khổyexn ng lồmamt củyknv a tiềqret n nhâlxev n tômamt i đbrbk ểmomc lạwhxp i. Khômamt ng chừifhb ng viếyexn t cògcxh n hay hơifhb n tômamt i nhiềqret u. Rấgcxh t tiếyexn c tàzyfx i tômamt i hèdjbk n, sứyikd c tômamt i mọyikd n, khômamt ng xứyikd ng đbrbk áfrhk ng vớdjbk i hoàzyfx i vọyikd ng củyknv a ộjkep ng cha, nêgzgg n chỉgafj làzyfx m đbrbk ưxryj ợmieg c cóalqk thếyexn . Cho nêgzgg n tômamt i luômamt n nhậnloo n mìyikd nh làzyfx đbrbk ứyikd a con bấgcxh t hiếyexn u Âgyfq ».
Đscec ấgcxh y làzyfx nóalqk i vềqret thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Lĩpnsr nh-nam. Cògcxh n nóalqk i vềqret thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Tiêgzgg u-sơifhb n, tômamt i cầnekm n chỉgafj rõuufo :Bấgcxh t cứyikd ai đbrbk ầnekm u thai làzyfx m con củyknv a thâlxev n phụbfey tômamt i cũsatd ng đbrbk ưxryj ợmieg c bảnozr n sưxryj Nam-hảnozr i Diệxlai u-Quang, Thíbfey ch Thanh-Yếyexn n, Thíbfey ch Thanh-Lạwhxp p, Thíbfey ch Châlxev n-Thưxryj ờyqsq ng pháfrhk t tâlxev m giảnozr ng vềqret Thiềqret n-sửlqaf Việxlai t-Hoa kỹwfdb càzyfx ng. Khômamt ng chừifhb ng ngộjkep tíbfey nh cao, tưxryj ờyqsq ng thuậnloo t hay hơifhb n tômamt i gấgcxh p bộjkep i.
Vậnloo y nhữbmaa ng tàzyfx i liệxlai u nàzyfx o tômamt i căxyoq n cứyikd vàzyfx o đbrbk óalqk , viếyexn t bộjkep Anh hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n? Dưxryj ớdjbk i đbrbk âlxev y tômamt i xin liệxlai t kêgzgg . Nhữbmaa ng bộjkep nàzyfx o tômamt i kêgzgg trưxryj ớdjbk c, thìyikd chíbfey nh yếyexn u hơifhb n cáfrhk c bộjkep liệxlai t kêgzgg sau.
1. Trưxryj ớdjbk c hếyexn t bộjkep Khâlxev m-đbrbk ịwnrj nh Việxlai t sửlqaf thômamt ng giáfrhk m cưxryj ơifhb ng mụbfey c,do cụbfey Phan Thanh-Giảnozr n làzyfx m tổyexn ng tàzyfx i. Nhóalqk m sửlqaf thầnekm n bắwcte t đbrbk ầnekm u biêgzgg n tậnloo p niêgzgg n hiệxlai u Tựuroi -Đscec ứyikd c thứyikd 9 (Bíbfey nh-thâlxev n, 1956). Hoàzyfx n thàzyfx nh niêgzgg n hiệxlai u Kiếyexn n-Phúytsx c nguyêgzgg n niêgzgg n (Giáfrhk p-thâlxev n, 1884). Nộjkep i dung chia ra:
Âgyfq ° Quyểmomc n đbrbk ầnekm u, chéshjb p cáfrhk c sắwcte c chỉgafj , tấgcxh u chưxryj ơifhb ng, thểmomc lệxlai , danh tíbfey nh ban biêgzgg n tậnloo p
Âgyfq ° Tiềqret n biêgzgg n 5 quyểmomc n, chéshjb p từifhb Hồmamt ng-bàzyfx ng đbrbk ếyexn n Thậnloo p-nhịwnrj sứyikd quâlxev n.
Âgyfq ° Chíbfey nh biêgzgg n, 47 quyểmomc n, chéshjb p từifhb Đscec inh Tiêgzgg n-Hoàzyfx ng đbrbk ếyexn n Lêgzgg Mẫdakw n-đbrbk ếyexn .
Trong đbrbk óalqk búytsx t tíbfey ch ngoạwhxp i tổyexn cùmbjh ng phụbfey thâlxev n pháfrhk t biểmomc u ýxlai kiếyexn n, phêgzgg chằscec ng chịwnrj t khắwcte p mọyikd i trang. Năxyoq m 1973, sợmieg đbrbk ểmomc trong nhàzyfx , cóalqk khi bịwnrj mấgcxh t, bịwnrj cháfrhk y. Tômamt i tặqhzf ng cho phủyknv Quốfrhk c vụbfey khanh đbrbk ặqhzf c tráfrhk ch văxyoq n hoáfrhk . Đscec ầnekm u quyểmomc n nhấgcxh t, tômamt i dàzyfx nh ra mưxryj ờyqsq i lắwcte m trang đbrbk áfrhk nh máfrhk y, chỉgafj rõuufo cho đbrbk ộjkep c giảnozr biềqret t nguồmamt n gốfrhk c bảnozr n nàzyfx y củyknv a gia đbrbk ìyikd nh tômamt i đbrbk ưxryj ợmieg c lưxryj u truyềqret n nhưxryj thếyexn nàzyfx o. Sau đbrbk óalqk mỗgyfq i khi cầnekm n dùmbjh ng, tômamt i lạwhxp i tớdjbk i mưxryj ợmieg n vềqret sưxryj u khảnozr o. Từifhb năxyoq m 1975, tômamt i dùmbjh ng bảnozr n củyknv a thưxryj việxlai n Paris. Trong bảnozr n nàzyfx y khômamt ng thấgcxh y cóalqk nhữbmaa ng búytsx t phêgzgg bêgzgg n cạwhxp nh.
2. Bộjkep thứyikd nhìyikd làzyfx Đscec ạwhxp i-Việxlai t sửlqaf kýxlai . Hàzyfx n lâlxev m việxlai n họyikd c sĩpnsr , kiêgzgg m Quốfrhk c-sửlqaf việxlai n giáfrhk m tu, Bảnozr ng-nhãbrbk n đbrbk ạwhxp i khoa niêgzgg n hiệxlai u Thiêgzgg n-ứyikd ng chíbfey nh bìyikd nh thứyikd 16 đbrbk ờyqsq i vua Trầnekm n Tháfrhk i-tômamt ng (Đscec inh-mùmbjh i, 1247) Lêgzgg Văxyoq n-Hưxryj u soạwhxp n, chéshjb p từifhb Triệxlai u Đscec àzyfx đbrbk ếyexn n Lýxlai Chiêgzgg u-Hoàzyfx ng. Bộjkep nàzyfx y hoàzyfx n tấgcxh t vàzyfx o tháfrhk ng 6 niêgzgg n hiệxlai u Thiệxlai u-long nguyêgzgg n niêgzgg n (Nhâlxev m-thâlxev n, 1272), đbrbk ờyqsq i vua Trầnekm n Nhâlxev n-tômamt ng.
Niêgzgg n hiệxlai u Diêgzgg n-ninh thứyikd nhìyikd đbrbk ờyqsq i Lêgzgg Nhâlxev n-tômamt ng (Ấvapb t-hợmieg i, 1455). Vua sai Quốfrhk c-sửlqaf báfrhk c-sĩpnsr Phan Phu-Tiêgzgg n chéshjb p sửlqaf . Phan Phu-Tiêgzgg n chéshjb p nốfrhk i tiếyexn p bộjkep Đscec ạwhxp i-Việxlai t sửlqaf kýxlai củyknv a Lêgzgg Văxyoq n-Hưxryj u, tứyikd c từifhb niêgzgg n hiệxlai u Kiếyexn n-trung nguyêgzgg n niêgzgg n đbrbk ờyqsq i Trầnekm n Tháfrhk i-tômamt ng (Ấvapb t-dậnloo u 1225) đbrbk ếyexn n khi quâlxev n Minh bịwnrj đbrbk uổyexn i vềqret nưxryj ớdjbk c (1428). Vìyikd vậnloo y bộjkep sau nàzyfx y đbrbk ưxryj ợmieg c mang têgzgg n làzyfx Đscec ạwhxp i-Việxlai t sửlqaf kýxlai tụbfey c biêgzgg n.
Niêgzgg n hiệxlai u Hồmamt ng-đbrbk ứyikd c thứyikd mưxryj ờyqsq i (Kỷwhxp -hợmieg i, 1479), vua Lêgzgg Tháfrhk nh-tômamt ng sai sửlqaf thầnekm n Ngômamt Sĩpnsr -Liêgzgg n biêgzgg n soạwhxp n mộjkep t bộjkep chíbfey nh sửlqaf . Ôpnsr ng Ngômamt Sĩpnsr -Liêgzgg n tu bổyexn bộjkep Đscec ạwhxp i-Việxlai t sửlqaf kýxlai củyknv a Lêgzgg Văxyoq n-Hưxryj u, Đscec ạwhxp i-Việxlai t sửlqaf kýxlai tụbfey c biêgzgg n củyknv a Phan Phu-Tiêgzgg n, rồmamt i chéshjb p thêgzgg m. Vìyikd vậnloo y bộjkep sửlqaf mớdjbk i mang têgzgg n Đscec ạwhxp i-Việxlai t sửlqaf kýxlai toàzyfx n thưxryj , chia làzyfx m 15 quyểmomc n. Từifhb Hồmamt ng-bàzyfx ng đbrbk ếyexn n Ngômamt sứyikd quâlxev n 5 quyểmomc n, gọyikd i làzyfx Ngoạwhxp i-kỷwhxp . Từifhb Đscec inh Tiêgzgg n-Hoàzyfx ng đbrbk ếyexn n Lêgzgg Tháfrhk i-tổyexn 10 quyểmomc n, gọyikd i làzyfx Bảnozr n-kỷwhxp .
Bảnozr n củyknv a tiềqret n nhâlxev n tômamt i đbrbk ểmomc lạwhxp i làzyfx bảnozr n do triềqret u Tâlxev y-sơifhb n in vàzyfx o tháfrhk ng chạwhxp p năxyoq m Canh-thâlxev n (đbrbk ầnekm u 1801).
Xéshjb t nộjkep i dung hai bộjkep củyknv a Lêgzgg , Ngômamt , tômamt i thấgcxh y:
Âgyfq ° Ngômamt Sĩpnsr -Liêgzgg n hầnekm u nhưxryj chéshjb p lạwhxp i bộjkep Đscec ạwhxp i-Việxlai t sửlqaf kýxlai củyknv a Lêgzgg Văxyoq n-Hưxryj u từifhb Triệxlai u Đscec àzyfx đbrbk ếyexn n Lýxlai Chiêgzgg u-Hoàzyfx ng.
Âgyfq ° Ngômamt Sĩpnsr -Liêgzgg n thêgzgg m vàzyfx o bộjkep củyknv a Lêgzgg Văxyoq n-Hưxryj u hai thiêgzgg n Hồmamt ng-bàzyfx ng ngoạwhxp i kỷwhxp vàzyfx Thụbfey c kỷwhxp . Đscec ểmomc viếyexn t hai thiêgzgg n nàzyfx y, Ngômamt đbrbk ãbrbk mưxryj ợmieg n cáfrhk c truyệxlai n thầnekm n thoạwhxp i trong Việxlai t đbrbk iệxlai n u linh tậnloo p củyknv a Lýxlai Tếyexn -Xuyêgzgg n vàzyfx Lĩpnsr nh-Nam tríbfey ch quáfrhk i củyknv a Trầnekm n Thếyexn -Pháfrhk p.
Bảnozr n củyknv a tiềqret n nhâlxev n tômamt i cóalqk rấgcxh t nhiềqret u ngưxryj ờyqsq i phêgzgg bêgzgg n cạwhxp nh. Phầnekm n châlxev u phêgzgg , ômamt ng tômamt i bảnozr o đbrbk óalqk làzyfx củyknv a Dựuroi c-Tômamt ng Anh-hoàzyfx ng đbrbk ếyexn (Tựuroi -Đscec ứyikd c). Lờyqsq i châlxev u phêgzgg Hồmamt ng-bàzyfx ng thịwnrj kỷwhxp nhưxryj sau Âgyfq « Ngưxryj u quỷwhxp , xàzyfx thầnekm n. Bấgcxh t nghi tíbfey n dãbrbk Âgyfq ». Nghĩpnsr a làzyfx Ma trâlxev u, đbrbk ầnekm u rắwcte n, khômamt ng nêgzgg n tin.
Âgyfq ° Ngômamt Sĩpnsr -Liêgzgg n chéshjb p tiếyexn p tụbfey c từifhb Lýxlai Chiêgzgg u-Hoàzyfx ng đbrbk ếyexn n Lêgzgg Tháfrhk nh-tômamt ng.
Hồmamt i 1962, trong khi tômamt i đbrbk i du họyikd c chưxryj a vềqret . Phụbfey thâlxev n tômamt i trao cho việxlai n Khảnozr o-cổyexn , rồmamt i cụbfey phóalqk bảnozr ng Nguyễshlf n Sĩpnsr -Giáfrhk c mưxryj ợmieg n, đbrbk ểmomc dịwnrj ch thuậnloo t. Khi tômamt i trởjkep vềqret nưxryj ớdjbk c, thìyikd khômamt ng tìyikd m lạwhxp i đbrbk ưxryj ợmieg c. Tômamt i đbrbk àzyfx nh cho chụbfey p microfilm bảnozr n củyknv a thưxryj việxlai n Paris, vàzyfx dùmbjh ng bảnozr n nàzyfx y. Sau năxyoq m 1975, tômamt i lạwhxp i dùmbjh ng bảnozr n chíbfey nh củyknv a thưxryj việxlai n Paris.
3. Bộjkep thứyikd ba mang têgzgg n Việxlai t sửlqaf lưxryj ợmieg c, củyknv a mộjkep t táfrhk c giảnozr vômamt danh. Căxyoq n cứyikd vàzyfx o câlxev u Kim vưxryj ơifhb ng Xưxryj ơifhb ng-phùmbjh nghĩpnsr a làzyfx đbrbk ứyikd c vua hiệxlai n tạwhxp i Xưxryj ơifhb ng-Phùmbjh . Tra trong sửlqaf , Xưxryj ơifhb ng-Phùmbjh làzyfx niêgzgg n hiệxlai u vua Trầnekm n Đscec ếyexn -Nghiệxlai n (Đscec inh-tỵyknv , 1377). Bộjkep nàzyfx y chéshjb p trong Tứyikd -khốfrhk toàzyfx n thưxryj .
Tiềqret n nhâlxev n tômamt i cóalqk bảnozr n nàzyfx y, nhưxryj ng khuyếyexn t mấgcxh t mấgcxh y trang. Từifhb năxyoq m 1965, tômamt i dùmbjh ng bảnozr n củyknv a Cẩmamt m-chưxryj ớdjbk ng thưxryj cụbfey c, do chíbfey nh phủyknv Trung-hoa dâlxev n quốfrhk c tặqhzf ng Đscec ạwhxp i-họyikd c văxyoq n khoa Sàzyfx i-gògcxh n. Sau năxyoq m 1975, tômamt i dùmbjh ng bảnozr n củyknv a Trung-hoa thưxryj cụbfey c Thưxryj ợmieg ng-hảnozr i.
4. Bộjkep thứyikd tưxryj , tômamt i dùmbjh ng đbrbk ếyexn n làzyfx bộjkep Việxlai t-đbrbk iệxlai n u linh vàzyfx Lĩpnsr nh-Nam chíbfey ch quáfrhk i. Việxlai t-Đscec iệxlai n u linh, Lýxlai Tếyexn -Xuyêgzgg n thưxryj ờyqsq ng đbrbk ưxryj ợmieg c coi làzyfx táfrhk c giảnozr đbrbk ầnekm u tiêgzgg n. Lĩpnsr nh-Nam chíbfey ch quáfrhk i, Trầnekm n Thếyexn -Pháfrhk p cũsatd ng đbrbk ưxryj ợmieg c coi nhưxryj làzyfx táfrhk c giảnozr biêgzgg n tậnloo p đbrbk ầnekm u tiêgzgg n vàzyfx o niêgzgg n hiệxlai u Khai-hựuroi u nguyêgzgg n niêgzgg n đbrbk ờyqsq i vua Trầnekm n Minh-tômamt ng (Kỷwhxp -tỵyknv 1329).
5. Thứyikd năxyoq m, phảnozr i kểmomc tớdjbk i bộjkep Thiềqret n-uyểmomc n tậnloo p anh, củyknv a mộjkep t táfrhk c giảnozr dấgcxh u têgzgg n, biêgzgg n soạwhxp n năxyoq m Vĩpnsr nh-thịwnrj nh thứyikd mưxryj ờyqsq i mộjkep t đbrbk ờyqsq i vua Lêgzgg Dụbfey -tômamt ng (Ấvapb t-mùmbjh i, 1715). Bảnozr n củyknv a tiềqret n nhâlxev n tômamt i đbrbk ểmomc lạwhxp i làzyfx bảnozr n in vàzyfx o thờyqsq i vua Tựuroi -Đscec ứyikd c. Nộjkep i dung chéshjb p 62 tiểmomc u truyệxlai n cáfrhk c thiềqret n sưxryj , cùmbjh ng ghi lạwhxp i 67 bàzyfx i thơifhb , 98 đbrbk oạwhxp n thơifhb củyknv a cáfrhk c ngàzyfx i. Bảnozr n củyknv a bổyexn n sưxryj Nam-Hảnozr i Diệxlai u-Quang làzyfx bảnozr n chéshjb p tay. Tuy cóalqk đbrbk ômamt i chúytsx t kháfrhk c biệxlai t. Nhưxryj ng đbrbk ạwhxp i thểmomc vẫdakw n giốfrhk ng nhau.
6. Tàzyfx i liệxlai u thứyikd sáfrhk u, làzyfx cáfrhk c văxyoq n bia thờyqsq i Lýxlai cògcxh n lạwhxp i. Đscec a sốfrhk nhữbmaa ng văxyoq n bia nàzyfx y, do họyikd c giảnozr Hoàzyfx ng Xuâlxev n-Hãbrbk n pháfrhk t hiệxlai n, sao, dịwnrj ch, chúytsx giảnozr i. Tổyexn ng sốfrhk dùmbjh ng tớdjbk i cóalqk sáfrhk u văxyoq n bia:
- Bia chùmbjh a Báfrhk o-âlxev n.
- Bia chùmbjh a Sùmbjh ng-nghiêgzgg m diêgzgg n kháfrhk nh.
- Bia Thậnloo p Sùmbjh ng-thiệxlai n-diêgzgg n-linh.
- Bia chùmbjh a Hưxryj ơifhb ng-nghiêgzgg m.
- Bia chùmbjh a Linh-xứyikd ng.
- Bia đbrbk ềqret n Ngọyikd -xáfrhk .
7. Tàzyfx i liệxlai u thứyikd bẩmamt y làzyfx nhữbmaa ng tậnloo p Ngọyikd c-phảnozr tạwhxp i đbrbk ềqret n thờyqsq anh hùmbjh ng dâlxev n tộjkep c, đbrbk ưxryj ợmieg c chéshjb p, gửlqaf i vềqret bộjkep Lễshlf triềqret u Nguyễshlf n xin phong thầnekm n. Tàzyfx i liệxlai u nàzyfx y, tiềqret n nhâlxev n tômamt i khi làzyfx m việxlai c tạwhxp i Quốfrhk c-sửlqaf quáfrhk n triềqret u Nguyễshlf n đbrbk ãbrbk sưxryj u tầnekm m đbrbk ểmomc lạwhxp i. Thưxryj việxlai n trung ưxryj ơifhb ng Paris cũsatd ng cóalqk mộjkep t sốfrhk bảnozr n kháfrhk c nhau. Tômamt i dùmbjh ng đbrbk ếyexn n 101 bảnozr n Ngọyikd c-phảnozr .
8. Tàzyfx i liệxlai u thứyikd táfrhk m màzyfx tômamt i dùmbjh ng làzyfx bộjkep Yêgzgg n-tửlqaf di sựuroi lụbfey c. Gồmamt m ba mưxryj ơifhb i sáfrhk u quyểmomc n. Sáfrhk ch chéshjb p tay, bảnozr n sưxryj Diệxlai u-Quang dùmbjh ng đbrbk ểmomc dạwhxp y tômamt i từifhb khi qui y (Ấvapb t-dậnloo u, 1945) cho đbrbk ếyexn n ngàzyfx y tômamt i phảnozr i xa ngưxryj ờyqsq i (Giáfrhk p-Ngọyikd , 19-8-1945). Năxyoq m đbrbk óalqk , khi nghỉgafj hèdjbk (7-6-1954) tômamt i lêgzgg n chùmbjh a ởjkep nghe ngưxryj ờyqsq i giảnozr ng dậnloo y. Ngàzyfx y 20 tháfrhk ng 7 đbrbk ưxryj ợmieg c tin Việxlai t-Nam chia đbrbk ômamt i. Ngàzyfx y 29 tháfrhk ng bẩmamt y phụbfey thâlxev n cho gọyikd i tômamt i vềqret đbrbk ểmomc theo gia đbrbk ìyikd nh di cưxryj vàzyfx o Nam. Bổyexn n sưxryj sai cáfrhk c sưxryj cômamt Diệxlai u-Hoàzyfx , Diệxlai u-Đscec ứyikd c, Diệxlai u-Tịwnrj nh, Diệxlai u-Minh ngàzyfx y đbrbk êgzgg m sao cho tômamt i mộjkep t bảnozr n.
Nộjkep i dung bộjkep sáfrhk ch gồmamt m 36 quyểmomc n. Trong đbrbk óalqk :
Âgyfq ° Quyểmomc n 1 : chéshjb p tâlxev m-ấgcxh n truyềqret n phảnozr . Tứyikd c biểmomc u đbrbk ồmamt thầnekm y truyềqret n cho trògcxh . Truyềqret n pháfrhk p tạwhxp i Ấvapb n-đbrbk ộjkep khởjkep i từifhb đbrbk ứyikd c Thíbfey ch-Ca Mâlxev u-Ni cho ngàzyfx i Ma-ha Ca-Diếyexn p, tớdjbk i ngàzyfx i Bồmamt -Đscec ềqret Đscec ạwhxp t-Ma 28 đbrbk ờyqsq i. Truyềqret n pháfrhk p tạwhxp i Trung-quốfrhk c từifhb Bồmamt -Đscec ềqret Đscec ạwhxp t-Ma tớdjbk i Tăxyoq ng-Sáfrhk n 3 đbrbk ờyqsq i. Tổyexn Tăxyoq ng-Sáfrhk n truyềqret n cho ngàzyfx i Tỳxlai -ni Đscec a-lưxryj u-chi. Cộjkep ng bốfrhk n đbrbk ờyqsq i. Truyềqret n pháfrhk p từifhb tổyexn Tỳxlai -Ni Đscec a-lưxryj u-chi cho đbrbk ếyexn n ngàzyfx i Tiêgzgg u-Dao tạwhxp i Đscec ạwhxp i-Việxlai t trảnozr i 18 đbrbk ờyqsq i. Từifhb ngàzyfx i Tiêgzgg u-Dao lậnloo p ra pháfrhk i Yêgzgg n-tửlqaf , truyềqret n đbrbk ếyexn n bảnozr n sưxryj gồmamt m 25 đbrbk ờyqsq i. tớdjbk i tômamt i làzyfx đbrbk ờyqsq i thứyikd 26. Từifhb :
Thíbfey ch-ca Mâlxev u-Ni 1
Ấvapb n-đbrbk ộjkep 28
Trung-quốfrhk c 3
Tiêgzgg u-sơifhb n 18
Yêgzgg n-tửlqaf 25
Cộjkep ng chung 75
Âgyfq ° Quyểmomc n 2 đbrbk ếyexn n quyểmomc n 10, chéshjb p hàzyfx nh trạwhxp ng cáfrhk c tổyexn từifhb khi ngàzyfx i Tỳxlai -Ni Đscec a-lưxryj u-chi đbrbk ếyexn n Đscec ạwhxp i-Việxlai t, cho tớdjbk i Vạwhxp n-Hạwhxp nh thiềqret n sưxryj (1018). Cộjkep ng 45 truyệxlai n.
Âgyfq ° Quyểmomc n 11 đbrbk ếyexn n quyểmomc n 20, chéshjb p hàzyfx nh trạwhxp ng cáfrhk c tổyexn từifhb sau Vạwhxp n-Hạwhxp nh cho đbrbk ếyexn n ngàzyfx i Huyềqret n-Quang. Cộjkep ng 54 truyệxlai n.
Âgyfq ° Quyểmomc n 20 tớdjbk i 36, chéshjb p hàzyfx nh trạwhxp ng cáfrhk c tổyexn từifhb sau Tam-tổyexn tớdjbk i ngàzyfx i Nam-Hảnozr i Diệxlai u-Quang. Cộjkep ng 72 truyệxlai n.
Tổyexn ng cộjkep ng 171 truyệxlai n.
Bộjkep sáfrhk ch do nhiềqret u ngưxryj ờyqsq i chéshjb p. Thưxryj ờyqsq ng sau khi bảnozr n sưxryj viêgzgg n tịwnrj ch, đbrbk ệxlai tửlqaf sẽvswb chéshjb p hàzyfx nh trạwhxp ng lạwhxp i cho đbrbk ờyqsq i sau biếyexn t. Vìyikd vậnloo y sốfrhk táfrhk c giảnozr cóalqk lẽvswb tớdjbk i 30 vịwnrj . Khi du họyikd c trởjkep vềqret Việxlai t-nam (1966), tômamt i cóalqk ýxlai dịwnrj ch sang Việxlai t-ngữbmaa . Song vìyikd bậnloo n rộjkep n sinh nhai, lầnekm n lữbmaa a mãbrbk i tớdjbk i năxyoq m 1970 vẫdakw n chưxryj a dịwnrj ch xong phầnekm n đbrbk ầnekm u. Cưxryj -sĩpnsr Cháfrhk nh-Tríbfey Mai Thọyikd -Truyềqret n mưxryj ợmieg n vềqret đbrbk ọyikd c. Ôpnsr ng trao cho ba chuyêgzgg n viêgzgg n phủyknv Quốfrhk c-vụbfey khanh đbrbk ặqhzf c tráfrhk ch văxyoq n hoáfrhk dịwnrj ch. Sau biếyexn n cốfrhk 1975, tômamt i khômamt ng rõuufo bộjkep nàzyfx y lưxryj u lạwhxp c đbrbk âlxev u? Tômamt i ngờyqsq rằscec ng nóalqk vẫdakw n cògcxh n ởjkep Sàzyfx i-gògcxh n. Tuy vậnloo y, trong thờyqsq i gian viếyexn t Anh-hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n, Anh-hùmbjh ng Đscec ômamt ng-a (1968-1975) tômamt i đbrbk ãbrbk dùmbjh ng bộjkep nàzyfx y đbrbk ểmomc thuậnloo t vềqret cáfrhk c Bồmamt -táfrhk t đbrbk ắwcte c pháfrhk p.
II. Tàzyfx i liệxlai u Trung-quốfrhk c.
Tômamt i dùmbjh ng rấgcxh t nhiềqret u. Chỉgafj đbrbk ơifhb n cửlqaf ra mộjkep t vàzyfx i bộjkep chíbfey nh.
1. Tốfrhk ng-sửlqaf
Do Thừifhb a tưxryj ớdjbk ng Thoáfrhk t-Thoáfrhk t vàzyfx A-lỗgyfq -Đscec ồmamt làzyfx m tổyexn ng tàzyfx i. Cùmbjh ng vớdjbk i bẩmamt y ngưxryj ờyqsq i biêgzgg n tậnloo p. Gồmamt m 496 quyểmomc n. Đscec âlxev y làzyfx mộjkep t trong 24 bộjkep chíbfey nh sửlqaf Trung-quốfrhk c. Tiềqret n nhâlxev n dùmbjh ng cổyexn bảnozr n dạwhxp y tômamt i họyikd c. Khi rờyqsq i Bắwcte c vàzyfx o Nam, tômamt i khômamt ng mang theo đbrbk ưxryj ợmieg c. Cho đbrbk ếyexn n nay, tômamt i cũsatd ng khômamt ng biếyexn t bảnozr n đbrbk óalqk làzyfx bảnozr n in năxyoq m nàzyfx o? Ai in? In ởjkep đbrbk âlxev u?. Từifhb năxyoq m 1965, tômamt i dùmbjh ng bảnozr n trong Tứyikd -bộjkep bịwnrj yếyexn u củyknv a Trung-hoa dâlxev n quốfrhk c tặqhzf ng đbrbk ạwhxp i họyikd c Văxyoq n-khoa Sàzyfx i-gògcxh n. Sau 1975, tômamt i dùmbjh ng bảnozr n củyknv a Trung-hoa thưxryj cụbfey c Thưxryj ợmieg ng-hảnozr i. Bộjkep nàzyfx y in chữbmaa nhỏwnrj , nêgzgg n sốfrhk trang chỉgafj bằscec ng mộjkep t phầnekm n ba sốfrhk trang cổyexn bảnozr n màzyfx tiềqret n nhâlxev n dạwhxp y tômamt i. Tổyexn ng cộjkep ng cóalqk 14.238 trang. Nhữbmaa ng quyểmomc n quan trọyikd ng nhấgcxh t làzyfx :
Âgyfq ° Quyểmomc n 1-2-3, Tháfrhk i-tổyexn bảnozr n kỷwhxp . Trang 1 - 52.
Âgyfq ° Quyểmomc n 4-5, Tháfrhk i-tômamt ng bảnozr n kỷwhxp . Trang 53 - 120.
Âgyfq ° Quyểmomc n 6-7-8, Châlxev n-tômamt ng bảnozr n kỷwhxp . Trang 121 - 174.
Âgyfq ° Quyểmomc n 9-10-11-12, Nhâlxev n-tômamt ng bảnozr n kỷwhxp . Trang 175 - 252.
Âgyfq ° Quyểmomc n 13, Anh-tômamt ng bảnozr n kýxlai . Trang 253 - 262.
Âgyfq ° Quyểmomc n 14-15-16 , Thầnekm n-tômamt ng bảnozr n kỷwhxp . Trang 263 - 316.
Âgyfq ° Quyểmomc n 290, Đscec ịwnrj ch Thanh, Quáfrhk ch Quỳxlai liệxlai t truyệxlai n. Trang 9.705 - 9.727.
Âgyfq ° Quyểmomc n 318, Trưxryj ơifhb ng Phưxryj ơifhb ng-Bìyikd nh liệxlai t truyệxlai n. Trang 10.353 - 10.371.
Âgyfq ° Quyểmomc n 320, Dưxryj Tĩpnsr nh liệxlai t truyệxlai n. Trang 10.397 - 10.413.
Âgyfq ° Quyểmomc n 324, Phạwhxp m Trọyikd ng-Yêgzgg m liệxlai t truyệxlai n. Trang 10.257 - 10.293.
Âgyfq ° Quyểmomc n 327, Vưxryj ơifhb ng An-Thạwhxp ch liệxlai t truyệxlai n. Trang 10.541 - 10.560.
Âgyfq ° Quyểmomc n 332, Lýxlai Sưxryj -Trung, Lụbfey c Sằscec n, Triệxlai u Tiếyexn t liệxlai t truyệxlai n. Trang 10.673 - 10.695.
Âgyfq ° Quyểmomc n 334, Thẩmamt m Khởjkep i, Lưxryj u Di, Hùmbjh ng Bảnozr n, Tiêgzgg u Chúytsx , Đscec àzyfx o Bậnloo t liệxlai t truyệxlai n. Trang 10.721 - 10.741.
Âgyfq ° Quyểmomc n 336, Tưxryj -mãbrbk Quang liệxlai t truyệxlai n. Trang 10.757 - 10. 779
Âgyfq ° Quyểmomc n 349, Yêgzgg n Đscec ạwhxp t, Diêgzgg u Tựuroi liệxlai t truyệxlai n. Trang 11.049 - 11.064
Âgyfq ° Quyểmomc n 350, Vưxryj ơifhb ng Quâlxev n-Vạwhxp n, Hògcxh a Mâlxev n, Lưxryj u Trọyikd ng-Võuufo , Khúytsx c Chẩmamt n liệxlai t truyệxlai n. Trang 11.067 - 11.090.
Âgyfq ° Quyểmomc n 446, Tômamt Giáfrhk m liệxlai t truyệxlai n. Trang 13.149 - 13.172.
Âgyfq ° Quyểmomc n 480, Ngômamt -Việxlai t Tiềqret n-thịwnrj thếyexn -gia. Trang 13.897 - 13.917.
Âgyfq ° Quyểmomc n 481, Nam-háfrhk n Lưxryj u-thịwnrj thếyexn -gia. Trang 13.919 - 13.951.
Âgyfq ° Quyểmomc n 485, Ngoạwhxp i quốfrhk c truyệxlai n ,Hạwhxp -quốfrhk c thưxryj ợmieg ng. Trang 13.991 - 14.006.
Âgyfq ° Quyểmomc n 486, Ngoạwhxp i quốfrhk c truyệxlai n, Hạwhxp -quốfrhk c hạwhxp . Trang 14.007 - 14.034.
Âgyfq ° Quyểmomc n 488, Ngoạwhxp i quốfrhk c truyệxlai n, Giao-chỉgafj , Đscec ạwhxp i-lýxlai . Trang 14.057 - 14.076.
Âgyfq ° Quyểmomc n 489, Ngoạwhxp i quốfrhk c truyệxlai n, Chiêgzgg m-thàzyfx nh, Châlxev n-lạwhxp p, Bồmamt -cam. Trang14.077 -
Âgyfq ° Quyểmomc n 495, Man-di truyệxlai n, Quảnozr ng-nguyêgzgg n châlxev u. Trang 14.214 - 14.220.
2. Tưxryj -trịwnrj thômamt ng giáfrhk m cưxryj ơifhb ng mụbfey c củyknv a Tưxryj -mãbrbk Quang chéshjb p theo lốfrhk i biêgzgg n niêgzgg n. Bộjkep nàzyfx y gồmamt m 294 quyểmomc n. Mụbfey c lụbfey c 30 quyểmomc n, khảnozr o dịwnrj 30 quyểmomc n. Khởjkep i từifhb Chiếyexn n-quốfrhk c, Ngũsatd -đbrbk ạwhxp i, trảnozr i 1362 năxyoq m. Hồmamt i nhỏwnrj tiềqret n nhâlxev n chưxryj a giảnozr ng cho tômamt i bộjkep nàzyfx y. Hồmamt i 1963, nhâlxev n giúytsx p cho ngưxryj ờyqsq i bạwhxp n Hògcxh a-lan soạwhxp n luậnloo n áfrhk n tiếyexn n sĩpnsr văxyoq n chưxryj ơifhb ng Phưxryj ơifhb ng pháfrhk p chéshjb p sửlqaf củyknv a ngưxryj ờyqsq i Trung-quốfrhk c. Tômamt i mớdjbk i đbrbk ểmomc ra hơifhb n tháfrhk ng nghiêgzgg n cứyikd u. Bảnozr n tômamt i nghiêgzgg n cứyikd u củyknv a Cẩmamt m-chưxryj ơifhb ng thưxryj cụbfey c Thưxryj ợmieg ng-hảnozr i. Năxyoq m 1975 vềqret sau, tômamt i dùmbjh ng bảnozr n củyknv a Trung-hoa thưxryj cụbfey c Thưxryj ợmieg ng-hảnozr i.
3. Tụbfey c tưxryj trịwnrj thômamt ng giáfrhk m trưxryj ờyqsq ng biêgzgg n củyknv a Lýxlai Đscec àzyfx o.
Chéshjb p theo lốfrhk i biêgzgg n niêgzgg n. Kháfrhk c vớdjbk i chíbfey nh sửlqaf . Ởnekm chíbfey nh sửlqaf ; cáfrhk c sửlqaf thầnekm n triềqret u đbrbk ạwhxp i sau chéshjb p triềqret u đbrbk ạwhxp i trưxryj ớdjbk c, nêgzgg n cóalqk nhiềqret u đbrbk iểmomc m khômamt ng đbrbk úytsx ng sựuroi thựuroi c. Lýxlai Đscec àzyfx o chéshjb p ngay sựuroi kiệxlai n đbrbk ang diễshlf n ra.
Bộjkep Tụbfey c tưxryj trịwnrj thômamt ng giáfrhk m trưxryj ờyqsq ng biêgzgg n chéshjb p từifhb Tốfrhk ng Tháfrhk i-tổyexn lêgzgg n ngômamt i vua, cho đbrbk ếyexn n lúytsx c nhàzyfx Tốfrhk ng phảnozr i dờyqsq i đbrbk ômamt xuốfrhk ng Lâlxev m-an, trảnozr i 166 năxyoq m (960-1126). Tưxryj ơifhb ng đbrbk ưxryj ơifhb ng vớdjbk i bêgzgg n Đscec ạwhxp i-Việxlai t, niêgzgg n hiệxlai u Ngômamt Xưxryj ơifhb ng-Văxyoq n (Canh-thâlxev n, 960), đbrbk ếyexn n niêgzgg n hiệxlai u Xưxryj ơifhb ng-phùmbjh Duệxlai -vũsatd thứyikd bẩmamt y đbrbk ờyqsq i Lýxlai Nhâlxev n-tômamt ng ( Bíbfey nh-ngọyikd , 1126). Thờyqsq i gian nàzyfx y bao gồmamt m tấgcxh t cảnozr bộjkep Anh hùmbjh ng Tiêgzgg u-sơifhb n. Tổyexn ng cộjkep ng cóalqk 4.400 sựuroi việxlai c củyknv a 9 đbrbk ờyqsq i vua Tốfrhk ng. Sáfrhk ch chia làzyfx m 520 quyểmomc n.
Khi ômamt ng tômamt i qua đbrbk ờyqsq i, tômamt i tiếyexn p nhậnloo n sốfrhk sáfrhk ch củyknv a ngưxryj ờyqsq i đbrbk ểmomc lạwhxp i cóalqk bộjkep nàzyfx y. Bấgcxh y giờyqsq tômamt i mớdjbk i mưxryj ờyqsq i lăxyoq m tuổyexn i, chưxryj a đbrbk ủyknv kiếyexn n thứyikd c khảnozr o cứyikd u, thàzyfx nh ra chỉgafj đbrbk ọyikd c qua, thấgcxh y đbrbk óalqk làzyfx mộjkep c bảnozr n, chữbmaa lớdjbk n. Khi di cưxryj vàzyfx o Nam, tômamt i khômamt ng mang theo đbrbk ưxryj ợmieg c. Đscec âlxev y làzyfx mốfrhk i âlxev n hậnloo n đbrbk eo đbrbk ẳgzgg ng suốfrhk t đbrbk ờyqsq i tômamt i. Vìyikd trong đbrbk óalqk ômamt ng tômamt i phêgzgg chằscec ng chịwnrj t khắwcte p mọyikd i trang.
Năxyoq m 1968, khởjkep i sựuroi viếyexn t lịwnrj ch sửlqaf tiểmomc u thuyếyexn t, tômamt i dùmbjh ng bảnozr n củyknv a Trung-hoa dâlxev n quốfrhk c tặqhzf ng đbrbk ạwhxp i họyikd c văxyoq n khoa. Từifhb sau năxyoq m 1975 tômamt i dùmbjh ng bảnozr n củyknv a Trung-hoa thưxryj cựuroi c Thưxryj ợmieg ng-hảnozr i.
4. Ngoàzyfx i ra tômamt i dùmbjh ng rấgcxh t nhiềqret u sáfrhk ch kháfrhk c, nhưxryj :
Âgyfq ° Đscec ômamt ng-đbrbk ômamt sựuroi lưxryj ợmieg c củyknv a Vưxryj ơifhb ng Xung.
Âgyfq ° Lĩpnsr nh ngoạwhxp i đbrbk ai đbrbk áfrhk p củyknv a Chu Khứyikd -Phi.
5. Nhữbmaa ng năxyoq m 1976-1990, trong khi du hàzyfx nh sang Trung-quốfrhk c cômamt ng táfrhk c y khoa cho nưxryj ớdjbk c Pháfrhk p, tômamt i sưxryj u tầnekm m đbrbk ưxryj ợmieg c rấgcxh t nhiềqret u tàzyfx i liệxlai u chéshjb p trong đbrbk iạwhxp phưxryj ơifhb ng chíbfey , mộjkep bia, củyknv a nhữbmaa ng vùmbjh ng biêgzgg n giớdjbk i Hoa-Việxlai t, màzyfx trưxryj ớdjbk c đbrbk âlxev y thuộjkep c Việxlai t. Nhữbmaa ng tàzyfx i liệxlai u nàzyfx y tômamt i sao chụbfey p bằscec ng scaner mang vềqret .
Tạwhxp i thưxryj việxlai n Thưxryj ợmieg ng-hảnozr i, Bắwcte c-kinh, Quảnozr ng-đbrbk ômamt ng, Quảnozr ng-tâlxev y, Vâlxev n-nam, Quýxlai -châlxev u, Hồmamt -nam, tômamt i tìyikd m đbrbk ưxryj ợmieg c khômamt ng biếyexn t bao nhiêgzgg u tàzyfx i liệxlai u liêgzgg n hệxlai đbrbk ếyexn n lịwnrj ch sửlqaf Hoa-Việxlai t giai đbrbk oạwhxp n 1010-1225 tứyikd c thờyqsq i đbrbk ạwhxp i Tiêgzgg u-sơifhb n.
Yê
3 quyể
ANH HÙ
Lị
Yê
Chú
Hư
Cá
1. Thờ
Thuậ
Giai đ
- Về
Hì
- Về
Cá
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Nghệ
Giai đ
- Về
Anh-hù
- Về
Rấ
Lờ
Quý
Anh-hù
2.Thờ
Thuậ
Thờ
Giai đ
- Về
Thuậ
- Về
Lị
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Ý
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Phư
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Tổ
Lờ
Quý
Giai đ
- Về
Đ
- Về
Rấ
Trong trậ
Cả
3. Thờ
Trong Há
Giai đ
Việ
Giai đ
Đ
Nhữ
Đ
- Mộ
- Hai là
- Ba là
v Nguồ
Trư
Chia là
I. Tà
Tà
Đ
Đ
Vậ
1. Trư
Â
Â
Â
Trong đ
2. Bộ
Niê
Niê
Bả
Xé
Â
Â
Bả
Â
Hồ
3. Bộ
Tiề
4. Bộ
5. Thứ
6. Tà
- Bia chù
- Bia chù
- Bia Thậ
- Bia chù
- Bia chù
- Bia đ
7. Tà
8. Tà
Nộ
Â
Thí
Ấ
Trung-quố
Tiê
Yê
Cộ
Â
Â
Â
Tổ
Bộ
II. Tà
Tô
1. Tố
Do Thừ
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
2. Tư
3. Tụ
Ché
Bộ
Khi ô
Nă
4. Ngoà
Â
Â
5. Nhữ
Tạ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
